Dala – dáýlet, aýyl – qut

Táýelsizdigimizdiń 25 jylyna qysqasha sho­lý jasasaq, elimiz buǵan deıin jań­­ǵyrýdyń eki kezeńin sátti aıaqtady. Bi­rin­shi jańǵyrý kezeńi sońǵy shırek ǵa­syr­dyń alǵashqy jyldaryn qamtıdy. Bul jyldary Qazaqstannyń álemdik qoǵam­das­­tyq aldynda táýelsiz el retinde tanylýyn qamtamasyz etý jumystary tol­yq atqaryldy. Sondaı-aq, osy kezeńde eli­miz demokratııalyq qundylyqtarǵa bet bu­ryp, josparly ekonomıkadan naryqtyq eko­nomıkaǵa kóshti. Al memleketimizdiń Ekin­shi jańǵyrýyn sóz etkende 1996-2012 jyldar aralyǵyndaǵy atqarylǵan qy­rýar jumystar eske túsedi. Bul aralyqta tu­raqty ekonomıkalyq ósim qamtamasyz eti­lip, Qazaqstan álemdik damyǵan básekege qa­biletti 50 eldiń qataryna kirdi. Sonymen bir­ge, álemdik eki iri daǵdarystan aman ótip, jas memleketimiz óziniń áleýetin kórsete bil­di jáne «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasy mer­ziminen buryn oryndaldy.  Endigi kezekte Elbasy tapsyrmasymen el aldyna Úshinshi jańǵyrý mindetteri qoı­ylyp otyr. Bul mindetterde halyqtyń ál-aýqatyn kóterý jáne Qazaqstannyń da­my­ǵan 30 eldiń qataryna qosylýyna jol asha­tyn ekonomıkalyq ósimniń jańa úlgisin qu­rý kózdelgen.  Osy oraıda Elbasy: «Men Qazaqstan halqyna jańa dáýir qarsańynda sóz arnap otyr­myn. Elimiz óziniń 25 jyldyq damý kezeńinen abyroımen ótti. Biz elimizdi maq­tan tutamyz. Tabystarymyz ben jetis­tik­te­ri­miz týraly Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyq me­reıtoıynda atap óttik. Olardy búkil álem biledi jáne joǵary baǵalaıdy. 2017 jyldyń basynan bastap Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi boldy. Bıyl Astanada EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótedi. Mundaı óte mańyzdy álemdik deńgeıdegi is-sharany biz TMD jáne Ortalyq Azııa elderiniń arasyn­da birinshi bolyp ótkizemiz. Osynyń bar­lyǵy Qazaqstannyń halyqaralyq arena­da joǵary bedelge ıe bolǵanyn jáne saıa­satymyzdyń durystyǵyn kórsetedi. Qazaq­stan 2050 jylǵa qaraı álemdegi eń aldyńǵy qa­tarly 30 memlekettiń qataryna qosylý tıis. Biz osy maqsatqa qaraı tabandylyqpen ilgerileı beremiz», degen bolatyn. Qazirgi tańda Qazaqstan daǵdarysqa qa­ramastan, jan-jaqty damyp keledi. Ási­rese, aýyl sharýashylyǵyna barynsha kóńil bólinýde. Sońǵy ýaqytta Elbasy N.Á.Nazarbaev aýyl sharýashylyǵyn ke­shendi túrde damytpaıynsha is ilgeri bas­paı­tynyn jıi qaperge salyp júr. Pre­zı­dentimiz 2009 jylǵy aqpan aıynda Sol­tústik Qazaqstan oblysyna barǵan saparyn­da qazir jumysty qaladan emes, aýyldan iz­deý kerektigin, daǵdarys jaǵdaıynda biz­di asyraıtyn aýyl ekenin ashyq aıtqan-dy. Aýylda jumys bol- ýy úshin jeke sha­rýa­shylyqtardy, sharýa qojalyqtaryn bi­riktirý qajet. Bul turǵyda jaýapty mem­le­kettik organdarǵa tapsyrmalar berilýde.  Bizde «Nurly kósh» baǵdarlamasy bar. Osy baǵdarlama arqyly oralman aǵaı­yndardy Qostanaı oblysynyń Arqalyq, Amangeldi, Jangeldın aýdandaryna toptas­tyrsa jaqsy bolar edi. Osy aýdandardaǵy egis­tik jáne jaıylymdyq jerler ıgerilse, ha­lyqtyń ózin-ózi asyraýǵa keń jol ashylar edi.  Amangeldi, Jangeldın aýdandarynda egin kólemi az, ónerkásibi joq. Mundaǵy aýyl turǵyndary biryńǵaı malmen kún kó­rip otyr. Sondyqtan osy eki aýdanǵa Úkimet kó­ńil aýdarsa durys bolar edi.  Turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartý bar­lyq dárejedegi ákimderdiń birinshi kezek­tegi mindeti bolýy kerek. Aýyldy kórkeıtý úshin áleýmettik qoldaýdan bólek, isker uıym­dastyrýshylar, qabiletti, aqyldy jas­tar kóp bolýy tıis. Taǵy bir jaıt, burynǵy jyldary, ıaǵnı Qazaqstannyń ekonomıkasy tómen kezde halyqtyń jaǵdaıyn kóterý úshin «ataýly kómek» degen qarastyryldy. Jalqaýlar bul ataýly kómekti kúnkóristiń eń ońaı jo­ly dep qabyldap, usynǵan jumysqa barmaı, osy járdemdi alýǵa umtyldy. Qazir bul má­sele rettelip, atalǵan kómek tıisti adam­dar­ǵa ǵana beriletin boldy.  Búginde respýblıkamyz boıynsha kóp­te­gen jumys orny ashylyp, jumys­syz­dyq deń­geıin tómendetý tolyq qolǵa alyndy. De­genmen, aýyldyq jerlerdegi sharýa qo­jalyqtaryna jumys kúshi jetpeı jatyr. Aýyl sharýashylyǵyna jergilikti adamdardy beıimdemese, jumyssyzdar sany kóbeıip, jalqaýlar memleket esebinen kún kórýge daǵdylanyp alady. Osy oraıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jylyna qansha jumys orny ashylǵanyn, qandaı salalarda jumysshy-mamandar tapshy ekenin anyqtap, bul turǵydaǵy naqty derekterdi jarııalap otyrsa, qanekı. Osy málimetter boıynsha naqty sharalar qolǵa alynyp, jumyssyzdardy sharýashylyqqa beıimdese, jumyssyzdar úshin berilip jat­qan aqsha áleýmettik máselege jumsalsa deı­min. Qysqasy, «ataýly kómekti», ıaǵnı ju­myssyzdarǵa bólinetin qarajattardy naq­ty baqylaýǵa alsa, óte oryndy bolar edi.  Bıyl bizdiń Jangeldın aýdanynda sý má­selesin rettetý qolǵa alyndy. Nátı­je­sin­de Aqshyǵanaq, Qarasý aýyldaryna sý tu­shytqysh qondyrǵy ornatyldy. О́tken jy­ly Amangeldi, Jangeldın aýdandarynda qysta qar tazalaıtyn, jol jóndeıtin arnaýly jol mekemesin ashty. Al sý máselesine keletin bolsaq, respýlıkalyq bıýdjetten Jarkól aýylyna 42 000 573 teńge, Torǵaı selosyna 89 000 590 teńge, Kókalat aýylyna 79 000 277 teńge, Saǵa aýylyna 3 000 500 teńge bólindi. Onyń syrtynda Kókalat, Kólqamys aýyldarynyń arasyna kóterme jol salýǵa 311 000 238 teńge bólinip, jobasy jasalyp, memlekettik saraptamadan ótti. Jol salý qarajatyn oblystan, respýblıkadan kútip otyrmyz.  Sonymen qatar, aýdan ortalyǵy – Tor­ǵaı aýylynda 30 úı halyqtyń ıgiligine berildi. Arqalyq qalasynda et kombınaty salynbaq. Keleshekte sharýa qojalyqtary, jańadan qurylatyn kooperatıvter, aýyldaǵy aǵaıyndar qoldaryndaǵy maldaryn osy et kombınatyna ótkizetin bolady. Bul jumysqa Arqalyq qalasyndaǵy «Alıýmınqurylys» JShS-niń bas dırekto­ry Abaı Muqanov kirisip ketti.  Budan bólek, sońǵy kezeńderde oblys kó­leminde áleýmettik máselelerge kóp kóńil bó­linip otyr. Arqalyq qalasynyń búginde ty­nysy ashylyp, kósheleri abattandyrylý ús­tinde. Torǵaı óńirin oblyspen baılanys­tyratyn Áýlıekól-Jaldama tas jolyn jón­deýge qarajat bólindi. Odan basqa, oblys ishinde atqarylyp jatqan jumys az emes. Osy atqarylǵan jumystar jóninde ob­­lys basshysy Arhımed Muhambetov ha­lyq­pen kezdesýinde habardar etip otyrady. Osy arada aıta keteıin, ońtústik ob­lys­tarǵa qaraǵanda soltústik oblystarda halyq sırek ornalasqan. Elimizdiń oń­tústik oblystarynan qonys aýdarǵan aǵaı­yndardy Qostanaı oblysynyń Jan­geldın, Amankeldi men Arqalyq aýdandaryna ornalastyrsa óte durys bolar edi. Ońtústiktegi aǵaıyndar bizden góri baý-baqsha salýǵa beıimdelgen. Olar kóp­tep kelse, soltústiktiń halqyna óz tá­ji­rı­belerin úıreter edi. Nátıjesinde, qan­sha­ma ıgerilmeı jatqan jerlerdi tıimdi paı­dalanýǵa jol ashylady. Batyr aǵamyz Qasym Qaısenovpen 1978 jyly Saryaǵash shıpajaıynda birge de­malǵanym bar. Sol kezde bir áńgime bary­synda ol kisi «Torǵaı óńirindegi eldi me­kenderdiń arasy óte qashyq ornalasqan eken, qalaı adasyp ketpeısizder?» dep edi. Sonda men «О́sken jerimizge úırengen ha­lyqpyz, adaspaımyz», dep rızashylyqpen jaýap ber­gen bolatynmyn. Bul estelikti aıtýdaǵy se­bebim, elimizdiń halyq tyǵyz ornalasqan aı­maqtaryndaǵy aǵaıyndardy halyq sany az, eldi mekenderiniń arasy qashyq soltústik ob­lystarǵa kóptep tartsaq degen oıymdy jetkizý. О́ńirde atqarylyp jatqan ıgilikti is­ter barshylyq. Ony halyq kórip, bilip otyr. Halyq elektr jaryǵymen tolyq qam­tamasyz etilgen, baılanys júıesinde min joq. О́ńir baspasóz, radıo, teledıdar ıgi­likterine muqtaj emes.  Oıymdy túıindeı kele aıtarym, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan saıa­satynyń ıgiligin halyq kórip otyr. Mem­leket tarapynan jasalyp otyrǵan qam­qor­lyqty árbir qazaqstandyq sezine bilýde. Ási­rese, shalǵaıdaǵy aýyldarda turatyn aǵaı­yndar osynaý jaqsylyqtardyń qadirin bilip, onyń mán-mańyzyn tereń túsinedi. Osyndaıda «Dala – dáýlet, aýyl – qut!» ekeni eriksiz oıǵa oralady. 

Kákimjan KARBOZOV, Jangeldın aýdanynyń Qurmetti azamaty  Qostanaı oblysy