Venesýeladaǵy saıası daǵdarystyń ashyq kezeńi bıylǵy 29 naýryzda bastaldy – bul kúnde prezıdent Nıkolas Madýroǵa baǵynatyn Joǵarǵy sot jergilikti Parlamentti zańsyz sheshimder qabyldady dep aıyptap, onyń ókilettikterin ózine tartyp almaqshy boldy. Biraq sońǵy saılaýdyń nátıjesinde parlamenttik kópshilikke ıe bolǵan oppozısııa ókilderi bul ókimmen kelispeı, óz qoldaýshylaryn kóshege shyǵýǵa shaqyrdy.
Árıne, osy saıası teketirestiń negizinde tereń áleýmettik-ekonomıkalyq sebepter jatyr. Taıaýda ǵana óńirdegi aýqatty elderdiń biri bolyp sanalatyn Venesýela halqy búgin shyqpa janym, shyqpamen otyr. О́z óndirisin damytýdan baıaǵyda qol úzgen bul memleket «munaı aqshasyna» satyp alynatyn ımportqa tolyq táýeldi bolyp qaldy. Memlekettik eksporttyq túsim bolsa, onyń 95 paıyzyn munaıdy satýdan paıda bolǵan valıýta kiristeri quraıdy. Sondyqtan, 2014 jyly álemdik munaı baǵasy quldyraǵannan keıin Venesýelada tutyný taýarlarynyń tapshylyǵy birden sezildi.
Búginde tapshy taýarlardy «qara bazardan» zańsyz satyp alýǵa bolady, degenmen, olardyń baǵalaryna qarapaıym halyqtyń qoly jetpeıdi. Eń tómen jalaqynyń resmı mólsheri shamamen 50 dollarǵa jýyq venesýelalyqtar bir aptaǵa jeter-jetpes negizgi azyq-túlikti (sút, nan, jumyrtqa) satyp alý úshin 200 dollardan astam aqsha tóleýi kerek. Aıaq kıimniń baǵasy 700 dollardyń shamasynda, djınsy shalbaryn satyp alamyn degen adam 500 dollar tóleýi kerek, teledıdardyń quny 6-7 myń dollardan asyp ketedi. Jergilikti halyqtyń kóbi, tipti óz elinen qashyp ta kete almaıdy. О́ıtkeni, halyqaralyq áýe bıletin satyp alý úshin olar birneshe jyl boıy aqsha jınaýy qajet.
Taýarlardyń elge zańsyz kirýin jáne baǵalardyń ósýin toqtatamyn degen ókimet shekaraǵa áskerı bólimshelerin shyǵardy, valıýta aınalymyna jáne resmı baǵalarǵa qatysty qatań baqylaý qoıdy. Árıne, osyndaı muqııat oılanbaı qolǵa alynǵan is-sharalar keri nátıje berdi – kapıtaldyń jylystaýy kúsheıdi, «qara bazar» órkendedi, baǵalar sharyqtap ósti. Dúnıejúzilik banktiń esepterine senetin bolsaq, bıylǵy ınflıasııanyń deńgeıi 720 paıyzdan asýy múmkin Venesýelanyń jyldyń sońyna deıin qandaı kúıge túsetini belgisiz. Qazirdiń ózinde halqynyń 80 paıyzy durystap tamaqtanýǵa aqsha taba almaı qınalýda.
Osyǵan qosa, densaýlyq saqtaý salasy da apatty jaǵdaıda. Ekonomıkalyq qıynshylyqqa baılanysty Venesýeladan kórshiles elderge 13 myń dáriger kóship ketken. Negizgi dári-dármektiń tapshylyǵy 85 paıyzǵa jetse, al obyr jáne gemofılııa sekildi aýrýlarǵa qarsy qoldanylatyn kúshti dárilerdiń tapshylyǵy 90 paıyzdan asqan kórinedi. Juqpaly aýrýlardyń keńinen taralýy bastalǵan. Jaqyn arada venesýelalyqtardyń múldem medısınalyq kómeksiz qalýy ábden yqtımal.
Mundaı qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan halyq kúrdeli saıası maqsattar úshin emes, óz ómirleri úshin kúresýde. Prezıdent N.Madýronyń reıtıngi óte tómen. Venesýelanyń astanasy – Karakasta halyq pen polıseılerdiń arasyndaǵy toqtamaıtyn qaqtyǵys áldeqashan qantógiske aınalyp ketken. Jalpy, Venesýelanyń tarıhyna kóz salsaq, ol HH ǵasyrdyń 40-shy jyldary tuńǵysh iri munaı kelisimderine qol qoıǵannan keıin órkendedi. Elge álemniń túrli áıgili korporasııalary ınvestısııa men jańa tehnologııalar ákeldi. Kelesi 40 jyl boıy bul el Latyn Amerıkasynyń eń baı memleketine aınaldy. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary oryn alǵan álemdik «qara altyn» naryǵynyń quldyraýy birneshe munaı óndiretin eldiń ekonomıkalaryna aıtarlyqtaı soqqy berdi. Máselen, Keńes Odaǵy, tipti jer betinen joq boldy. Al Venesýelada on shaqty jylǵa sozylǵan ekonomıkalyq daǵdarys pen tapshylyqtyń kezeńi bastaldy.
Molshylyq pen jer astynan shyǵyp jatqan baılyqtyń tabysyna ábden maldanǵan halyq 1998 jyly burynǵy desantshy-sarbazdy prezıdent etip saılady. Ýgo Rafael Chaves Frıas esimdi podpolkovnık Venesýeladaǵy qıynshylyqtardyń barlyǵyna sheteldikterdi aıyptady. «Munaıymyzǵa toıymsyz» sheteldik korporasııalardy qýyp jiberemin jáne jer qoınaýyndaǵy eldiń baılyǵyn tolyǵymen halyqtyń qolyna qaıtaramyn dep ýáde berdi. Árıne, mundaı ýádeler kópshiliktiń qulaǵyna jaǵymdy estildi.
Ýgo Chaves óz sózinde turdy – birneshe sheteldik munaı-gaz kompanııalaryn qýyp, olardyń Venesýeladaǵy aktıvterin memlekettiń múlkine aınaldyrdy. Chavestiń bılik basyna kelýinen keıin az ǵana ýaqyt óte álemdik munaı naryǵyndaǵy daǵdarys aıaqtaldy. Baǵalardyń ósýimen Venesýelanyń da baılyǵy qaıtyp oralǵan sekildi boldy. Elde qandaı da bir kózge túsetin qıynshylyq shyǵyp qalsa, ony Chaves «munaı aqshasyn» aıamaı jumsap, túzete salatyn edi, halyqtyń qandaı da bir narazylyǵy paıda bolsa, mol áleýmettik tólemdermen aýyzdaryn jaba salatyn edi.
Alaıda, ekonomıkanyń munaıdan basqa salalary damyǵan joq. Jańa óndiris pen jańa tehnologııalardy jetildirýge shaqyrylǵan sheteldik kompanııalar Venesýelanyń atyn estigennen bezip ketti. О́z jer qoınaýy bolsa, tolyǵymen ulttyq munaı-gaz kompanııasynyń qolyna túsip, ol da órkendegen joq. Munaı salasyndaǵy jańa damý jobalary baıaǵy tıimsizdik pen paraqorlyqtyń astynda qaldy.
Osylaı 2013 jyly dúnıeden qaıtqan Ýgo Chaves ózi tańdap alǵan murageri Nıkolas Madýroǵa ekonomıkalyq keleshegi bulyńǵyr memleketti qaldyryp ketti. Ý.Chavestiń sheshendik ónerimen, kóshbasshylyq darynymen múldem salystyrýǵa kelmeıtin N.Madýronyń saıası kúnkórisi tolyǵymen munaı baǵasyna táýeldi boldy. Az-aq ýaqyttyń ishinde álemde munaı qory boıynsha birinshi orynǵa ıe Venesýelany kedeıshilik bılep aldy. Al endi bul tyǵyryqtan shyǵaratyn basshy da, baǵdarlama da tabylar emes.
Janbolat ÚSENOV, Halyqaralyq qatynastar jónindegi eýrazııalyq keńestiń dırektory