Kóshpeli jurttyń kóne dástúrin dúıim dúnıege dáriptegen biregeı festıvaldy aýdan ákimdigi qoldap, «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-murajaıy uıymdastyrdy. Sharaǵa IýNESKO ókilderinen bólek, elorda men Almatydan tanymal týrıstik agenttikterdiń basshylary, qolóner sheberleri, sondaı-aq, Reseı men Baltyq jaǵalaýy elderinen kelgen týrıs-ter qatysty. Kelgen qonaqtar Uly Dala tósin myńjyldyqtar boıy meken etip kele jatqan sýperetnos – qazaq halqynyń ozyq mádenıetimen Ulytaý tórinde tanysyp, otandyq qolóner sheberleriniń jasyl-jaquttaryna tańdaı qaqty. Sondaı-aq, qazaqtyń ulttyq taǵamdarynyń dámin tatqan ózge ult ókilderi máńgilik el muragerlerine eriksiz bastaryn ıip, baǵalaryn bas barmaqpen berdi.
Etnomádenı festıval bolǵan soń, árıne, onyń sheńberinde jylqy jalynda ósken bekzat ulttyń at ónerimen baılanys-ty ártúrli mádenı sharalarynsyz satyrlaǵan jıynnyń saltanaty jarasa ma!.. Sondaı-aq, bıe baılaý, qymyzmuryndyq, jaq tartý, naıza laqtyrý ǵuryptarynyń aksıologııalyq qyzmetin kórsetý – kópshiliktiń kóńiliniń qalaýy bolatyn. Onyń syrtynda sheteldik meımandarǵa ydys-aıaqtar kórmesin, ártúrli qolóner boıynsha sheberlik synyptaryn, qymyz ázirleý ádisin kórsetý de basty maqsattardyń biri boldy. Bárin aıt ta birin aıt, eń qyzyǵy dástúrli dodanyń bıylǵy ereksheligi – meshkeıler saıysy men áıelder kúresi boldy. Kópshiliktiń delebesin qozdyrǵan kórikti jıyndy endeshe basynan baıandaıyq.
Shara shymyldyǵy – shattyqty. Etnofestıval shymyldyǵy ult rýhanııatynyń shynaıy janashyry, Ulytaý aýdanynyń ákimi Ánýar Omardyń quttyqtaý lebizimen túrildi. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, atalmysh etnofestıval jalpy qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyna údemeli úles qosatyny anyq. Osy taqylettes taǵylymdy sózdi tamyljytyp órbitken aýdan basshysy tutas elge tolaıym tabys tiledi.
О́z kezeginde IýNESKO jáne ISESKO isteri boıynsha Ulttyq komıssııa janyndaǵy materıaldyq emes mádenıetti qorǵaý komıssııasynyń múshesi Baqyt Orazymbetova ult besigindegi oralymdy isterdiń jalpyǵa ónege-úlgi bolary haqynda oı tolǵady.
Jalpy, bul etnofestıvaldyń bes jyldyq shejire-tarıhy bar ekendigin aıta ketken jón. «Ulytaý qymyzy» – buǵan deıin de uıymdastyrylyp kelgen «Terisaqqan kóktemi» etnomádenı festıvaliniń mazmuny keń sıpatty turǵyda baıytyla túsken ekinshi kezeńi, ıaǵnı, bastapqy is-sharalardyń zańdy jalǵasy. Onyń aıasyndaǵy «Bıe baılaý», «Aıǵyr qosý», «Qymyzmuryndyq» sekildi rásimder 2015 jyly Qazaqstannyń materıaldyq emes mádenı murasynyń ulttyq tizimine engizilgen. Al, bıylǵy jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan Respýblıkasy tarapynan IýNESKO-ǵa olardy adamzattyń mádenı muralarynyń reprezentatıvti tizimine qosý maqsatynda dáıektelgen negizdemesi bar usynys berilgen bolatyn.
Saltanatty jıyn alǵysóziniń taǵy birin tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, etnolog, «Qymyz festıvali» jobasynyń ǵylymı jetekshisi Ahmet Toqtabaı jalǵastyrdy.
Bıebaý da – baǵzy yrym. Sonymen, antalaǵan jurt jeli basyna jóńkildi. Árıne, onda bıe baılaý, naqty aıtqanda, saýyn bıelerdi úıirden bólý, jelilerdiń qazyǵynyń qaǵylýy, olardyń ázirlený tásilderi, alǵashqy qazyqty aýyldyń qadirmendi qarııasynyń jerge sińirýi, qazyqty qaǵatyn toqpaqtar men qulyn noqtasynyń ózine tán erekshelikteri, jeliniń basyna, aıǵyrdyń jalyna, bıeniń saýyryna sary maı jaǵý yrymdary kórsetildi.
Sodan keıingi kezek «Qymyz ashytý», «Kúbi alastaý» rásimderine tıgen. Al, «Qymyzmuryndyq» meıramy bastalar tusta dabyl qaǵylyp, «Týǵa qymyz búrký» rásimi atqaryldy. Eldiń kúshi men dańqyn arttyra berý yrymy sanalatyn rásimdi aýyl aqsaqaly Qurmanáli Ábilǵazın júzege asyrdy. Tostaǵannan urttalǵan qymyz týǵa úsh ret búrkilip, samalmen tolqyndana terbelgen Ulttyń basty rámizi kókke boılaı bastaǵanda «Kók týdyń jelbiregeni» áni shyrqaldy. Kóńil tolqytar áserli áýendi qalyń qaýym qosyla oryndady.
Biraz ýaqyttar ótip, toıshyl qaýym bıebaý shaıyn ishýge ketkende, torsyqtaǵy túnemeldi qyz-kelinshekter kúbi túbine tóńkerip, jas balalar qymyz pisýge kirisip ketti. Baǵdarlamaǵa sáıkes ádemi rásimder birinen soń biri ótkerilip jatty. Taǵy birde taı sabamen ortaǵa qymyz keltirilgen soń, aýyldaǵy jasy eń úlken ana birinshi bolyp aqtan aýyz tıdi. Bul qurmetke aqjaýlyqty ana Alpys Qazıeva ıe boldy. Odan ári sabadaǵy qymyz tostaǵandarǵa quıylyp, jalpy jurtshylyqqa taratyldy. Artynsha, alaman toıǵa saılanǵan asaba qoǵadaı japyrylǵan qalyń nópirdi qymyzmuryndyq asyna shaqyryp jatty...
Qatynkúres – kúlkige keneltti. Endigi tamasha elimizdiń dástúrli oıyn saıystary edi. Sadaq atý, naıza laqtyrý, qymyz ishýden «bıe qymyz» saıysy jáne meshkeıler jarysy boldy. Kóneden jetken kósheli dástúr boıynsha ulttyq oıyn básekeleri bastalyp ketken edi. Áýelde, saqa jigitter jylqyny jyǵý tásilderin kórsetse, bozbalalar asaýdy úıretý mashyqtaryn pash etti. Shı ústinen shirkeı atqan surmergender jamby atyp, naıza laqtyrý syny da osaldardyń qolynan kelmeıtin óner ekeni kópke málim boldy. Eldi kúlkige keneltetin, qyzyǵy mol saıystyń biri – «Qatynkúres» eken. Balpań-balpań basqan 10-nan astam kelinshek kúresip, ózara baq synasty. Bul saıysta Shynar Eleýsizova bas júldeni ıelendi.
«Bás qymyz» atalatyn qymyz ishýshiler jarysyna, árıne, qatysýǵa yqylastylar qatary mol bolǵanymen, talap údesinen shyǵýshylar sanatynda az ǵana azamat boı kórsetti. «Meshkeıler jarysy» meılinshe tartymdylyǵymen este qaldy. Onyń qorytyndysynda Jasulan Eleýsizov bir qoıdyń etin bútin jep, 3 lıtr sorpa, 5 lıtr qymyz iship, jeńimpaz boldy. Qoshqar kóterý saıysy da jeke alańqaıda júrip jatty dep estidik. Barmasaq ta baq synasqan jigitterdiń ónerin qoshemetshil dý aıtyp júrdi.
Kóne dástúrden – kórermen peıiline. Basynda baıandaǵanymyzdaı, halyqaralyq EKSPO kórmesi aıasynda ótken sharaǵa Eýropa, Azııadan kelgen týrıs-ter men Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń, týrızm salasynyń basshylary qatysty. Bul merekelik sharanyń bir ereksheligi, ulttyq qolónerden kópshilikke sheberlik synyby ótkizildi. Festıvalda saıysta jeńimpaz bolǵandarǵa aqshalaı syılyqtar tabystaldy.
Eýropalyq týrıster etnofestıvaldyń óte qyzyqty bolǵanyn rızashylyqpen atap ótti. – Men munda kelgenime ózimdi baqytty sezinemin. Taza aýa, qonaqjaı halyq kóńilimizden shyqty. Qanshama dástúrden maǵlumat aldym, – deıdi Daırıýs Narmontas esimdi lıtvalyq týrıst.
Sonymen qatar, etnofestıvalda halyqtyń nazaryna kórme jádigerleri – kóshpeliler paıdalanǵan ydys-aıaqtardyń túrleri usynylyp, ulttyq qolónerdiń qyr-syryn meńgergen maıtalmandardyń sheberlik synyptary ótkizildi. Baǵdarlamanyń óte utymdy túzilýi jalpy jurttyń ulttyq sýsynǵa qatysty «ýyz qymyz», «saýmal», «bal qymyz», «sary qymyz», «túnemeli qymyz», «qunan qymyz», «dónen qymyz», «besti qymyz», «asaý qymyz», «qasqyr qymyz», «qorabaly qymyz» sekildi ataýlaryna qulaq úıretip, belgili bir deńgeıde olardyń ázirlený ádisterin meńgerýine negiz qalady.
Salt-dástúrlerdiń máni men mańyzyna tereń boılap, jandary jadyraǵan qalyń el «Ulytaý» ansambli men aýyl kórkemónerpazdarynyń konsertin de qyzyǵa tamashalady.
Sóz oraıy kelgende Ulytaýda kelesi jyly kelisti is-sharalar tizbegin burynǵydan da baıyta otyryp, «Qazaq jylqy ósirýshileriniń kóktemgi dástúrli meıramdary» atty saltanatty shara ótkerý josparlanyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
– Shynymdy aıtsam, Ulytaýǵa baǵyt alǵanda dál osyndaı keremet tartymdy ári maǵynaly is-sharanyń bel ortasynda bolyp, san qyzyqty tamashalaý múmkindigi týady dep oılamaǵan edim. О́tken ǵasyrlarǵa kóship barǵandaı kúı keshtik. Kóshpeli halyq mádenıetiniń ǵajaptyǵyna kúmánsiz kóz jetkizdik. Men ár elde san túrli bıik deńgeıli is-sharalardyń ortasynda bolyp júrmin. Alaıda, búgingideı áserge eshqashan bólenbegenim anyq. Jomart peıildi qazaqtardyń jón-josyǵy bólek salt-dástúrlerimen tereń tanysqanym úshin ózimdi baqytty sezinemin. Osynaý keń dala tósinde uıymdastyrylatyn osyndaı merekelerdiń qaı-qaısy bolsa da ulttyq naqyshymen, erekshe talǵampazdyǵymen tamsandyratynyna kózim jetti. Sheksiz rızamyn, – deıdi «Saıat» týrıstik operatorynyń dırektory, Qazaqstannyń týrıstik operatorlary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Inna Reı.
Ult uıasy atanǵan Ulytaý óńirdegi myna is-shara shyn máninde qazaq degen ǵajap ulttyń balasy bolǵanyń úshin kóńilińe maqtanysh sezimin uıalatar uly meıram edi. Biz de babalardyń baǵa jetpes baı dástúrlerin jańǵyrtyp jatqan ulaǵatty urpaqtarǵa uly murat jolyndaǵy osyndaı uıytqy isteri uzaǵynan bolǵaı dep tiledik.
Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy, Ulytaý aýdany