Áý basta Qapshaǵaı sý qoımasynyń salynýynan bastalǵan Balqash kóliniń tartylýy toqtalǵandaı bolǵanmen, sońǵy otyz jylda 20 sharshy shaqyrymǵa qysqarǵan. Uzaq ýaqyt boıy júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde Qapshaǵaıdyń sý deńgeıi 10 metrge tómendetilip, jer sýarýǵa alynatyn sýdyń kóp bóligi Ile ózeni arqyly Balqashqa quıa bastady. Degenmen, bul da negizgi faktor emes eken. Basty faktor – kólge kelip qosylatyn sýdyń sapasynda bolyp shyqty. Ile Qytaı aınalyp keledi, ózge ózender de jol-jónekeı jyrymdalyp, ózen arnalary tómendegen. Sý kózderiniń janynda turatyn halyq kúl-qoqystaryn ózen boıyna tastasa, sýdyń túbi balyqshylardyń torynan kórinbeıdi. О́zi de jyrymdalyp jatqan ózenderdiń túbi álgindeı áreketterden keıin shógindilerge tola bastaǵan. Sýdyń sapasy tómendeý degen osydan shyǵatyn kórinedi. О́zenderdiń gıdrorejimi buzylǵan soń, álbette, balyq ta azaıady. Tipti joıylyp ketken túrler de bar.
Osy bir túıtkildi máseleniń sheshimin tabý úshin Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń tóraǵalyǵymen arnaıy joba jasalynyp, Balqash kóline quıatyn ózenderdiń jaǵdaıyn qalypqa keltirý jumysy qolǵa alynyp jatyr.
Joba aıasynda «MMO Qaratal» memlekettik mekemesi Taldyqorǵan – Úshtóbe tas jolynyń 130-shy shaqyrymyndaǵy ózen arnasyn tazalaý jumysyn júrgizýde. Jalpy, jumys aýmaǵy 3,04 shaqyrymdy qamtıtyn Qaratal ózeni boıymen Kópbirlik aýylyna deıin jasalynatyn tazartý jumysyna oblystyq bıýdjetten 101 mln 222 myń 401 teńge qarjy bólingen. Oǵan eki ekskavator, býldozer jáne úsh «KamAZ» jumyldyrylǵan. Mekeme Úshtóbeden Kópbirlik aýylyna deıin qamtıtyn aýqymdy tazartý jumystaryn qarasha aıyna deıin aıaqtaýdy josparlap otyr.
О́zenniń oń jaǵalaýyn boılaı uzyndyǵy 830 metr, eni 80-100 metrge jýyq aryq qazylyp jatyr. Qazý jumystary aıaqtalǵan soń, sýdyń ekpini buzylmaı jańa arnaǵa aýnap túsedi. Budan basqa arnalardy da tazartyp, kúl-qoqystardy súzý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Mamandardyń aıtýynsha, jumys qarqyny joǵary, ázirge tehnıka da jetkilikti. Degenmen, jumysqa jaýapty mekeme qyzmetkerleri ózen arnasyn shógindilerden tazartý úshin aldaǵy ýaqytta júzbeli ekskavator alýdy josparlap otyrǵandaryn aıtady.
Búginge deıin ózenderdi tazalaý máselesi boıynsha jıyrma joba júzege asqan. Nátıjesinde, Qaratal aýdany boıynsha 27 shaqyrym, Ile aýdany boıynsha 614 shaqyrym tazalanǵan. Asty shógindige tolǵan ózen arnasyna syımaıdy da, jaǵalaýdy ura bastaıdy. Máselen, Qaratal ózeni arnasyn ózgerte-ózgerte jolǵa jaqyndap, shamamen 10 metr jerde aǵyp jatyr. Osylaı jalǵasa beretin bolsa birinshiden, joldy sý basyp qalýy múmkin, ekinshiden, ózen arnasynyń ózgerýi, tym jaıylyp aǵýy da biz joǵaryda aıtqan sýdyń sapasyna áser etpeı qoımaıdy. Mundaı problema Tekeli, Taldyqorǵan qalalarynda, Eskeldi, Qaratal aýdandarynda oryn alyp otyr. Aqsý, Sarqan aýdandarynda da týyndap jatqany jaıly málimet bar. Atalǵan aýdandardyń ákimderinen Lepsi, Aqsý ózenderine de tazartý jumystaryn júrgizý kerek degen usynystar túsken.
Is basynda júrgen «MMO Qaratal» memlekettik mekemesiniń basshysy Baqbergen Mádibekovtiń sózine súıensek, Qaratal ózeniniń tolyq mólsherde kólge jete almaýynyń basty sebebi – ózen sýyn halyqtyń únemsiz qoldanýy men tasqyndardyń saldary. Tas jol zaýyty men qarapaıym halyqtyń ózennen qumdy mólshermen almaýynyń kesirinen de sý arnasy ózgeriske ushyraǵan. «Eger qumdy ózennen emes, jaǵasynan alsa, arna buzylmas edi. О́zenderdiń Balqashqa tolyqqandy jetýi úshin arnalaryn tazalaý jobasy aımaqtyq emes, memlekettik deńgeıde atqarylýy qajet. Balqash kóliniń tabıǵı baılyǵyn joǵaltpaı saqtap qalý – bizdiń paryzymyz», – deıdi bas maman.
О́zen arnalaryn tazalaý jumystary bıylmen ǵana shektelmeı, jyl saıyn turaqty túrde júrgizilip turatyn bolady. Bul ákimshilik tarapynan ǵana emes, jalpy, el bolyp atsalysatyn joba. Sol sebepti, ózen arnalary men jaǵalaýlaryn taza ustaý úshin, qarapaıym turǵyndar arasynda nasıhat jumystary da júrgizilýge tıis. Rasynda, adamdardyń sanasy tazarsa, ózenderdi tazalaý kerek te bolmas edi...
Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy