Qazaq dramatýrginiń festıvali

Alataýdyń jazıraly bókterin «túske deıin meniki, tústen keı­in seniki» dep birge jaılaǵan, bir-birine ti­rek bolyp kelgen qazaq pen qyrǵyzdyń rý­hanı ja­qyn­dyǵyn T.Abdýmomýnov atyn­daǵy Qyr­ǵyz akademııalyq drama te­atrynyń tórinde bes kún boıy ótken fes­tıval tipti shegeleı tústi. Jeke dra­ma­týrgtiń atyndaǵy festıval qyrǵyz elin­de osymen ekinshi ret ótkizilip otyr. Birinshi márte qyrǵyz ultynyń ǵana emes, tutas dáýir daýysy atanǵan tól perzenti – Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmalary boıynsha uıymdastyrylsa, ekinshi ret qazaq jazýshysy – Rahymjan Otarbaevtyń dramatýrgııasy negizinde ótkizilip, enshisi bó­linbegen eki eldiń baýyrlastyǵy qa­na­tyn jaz­baı birge samǵaǵan kúıi qarashańyraq te­atrynyń tórin de birge bólisti. Bir nárse anyq, qazaq dramatýrginiń fes­tı­­vali qyrǵyz elinde dańq-daqpyrt úshin uıymdastyrylyp otyr­ǵan joq. Taı­ǵanaqtamaı, týra sóıleı­tin, shy­ǵar­­mashylyǵy quryshtan quıǵandaı shy­­myr R.Otarbaevtyń qyrǵyz elimen ta­myr­lastyǵy táýelsizdikpen tuspa-tus bas­taldy. Shyn máninde, dramatýrg retinde Otarbaevtyń tusaýyn alǵash qyrǵyz teatry kesken. Sondyqtan halyqaralyq dárejedegi festıval ótkizýine onyń tol­yq haqysy bar. Aldymen «Ábýtálip ápendisin», izinshe «Abaı soty» pesasyn qyrǵyzdyń ǵajaıyp rejısseri Eskendir Ryskýlov sahnalap, qazaq qalamgeriniń qarymyn qyrǵyz jurtyna tanytqan edi. Dramatýrgtiń aıtýynsha, alyp tulǵa Abaıdyń rólin qyrǵyzdyń úlken akteri Sovetbek Jýmadılov oryndaǵan eken. О́z festıvaliniń shymyldyǵyn jıyrma jyldan artyq ýaqyt júregi bardy tegis jylatyp, sahnadan túspegen ataqty «Jámılasymen» emes, Rahymjan baý­y­ry­­nyń «Abaı-sotymen» ashqyzǵan adamzat aqyl-oıynyń kóshbasshysy Shyń­ǵys Tóreqululynyń ózi kelip ta­ma­sha­la­ǵan eken sonda. Qyryqtyń qyr­qa­syna en­di shyqqan qazaqtyń jas jazýshy­syna qoldaýyn bildirgen qyrǵyzdyń son­daǵy Mádenıet mınıstri, KSRO ha­lyq ártisi, ataqty bıshi Cholponbek Bazar­baevtyń ózi aldyńǵy qatarǵa kelip jaı­ǵasyp, uly Abaıdyń qyrǵyz sahnasyn­da tirilgenin kórip, qanattanǵannan ar­qa­sy­nan qaqqan alaqanynyń taby alpystan as­qan avtordyń jaýyrynyn áli kúnge jy­lytyp keledi. Sodan beri arada 22 jyl ýa­qyt ótipti. 22 jyldan beri bir jaǵy Osh, bir jaǵy Talas, aradaǵy Bishkek, Naryn, Kól teatrlary R.Otarbaevtyń 11 pesasyn sahnaǵa shyǵardy. Ultqa, ádebıetke, qa­lam­gerge kórsetiler qurmettiń úlkeni osyn­daı-aq bolar.

R.Otarbaev dramatýrgııasyna arnalǵan fes­tıvalge qyrǵyz eliniń toǵyz teatry qa­tysyp, aptaǵa jýyq ýaqyt búgingi qyrǵyz sah­na óneriniń qarymyn, baǵyt-baǵdaryn tan­ytyp, naǵyz óner jármeńkesin jasady. Qyrǵyz teatrlarynyń qazirgi kásibı deń­geıi qaı shamada, rejısser talanty, ak­ter she­­berligi, ssenografııa jańalyǵy, osy sa­laǵa kelgen jas býynnyń aıaq alysy – bá­ri-bári synǵa tústi.

Sonaý Shekspır dáýirinen bergi dra­ma­tý­rgterdiń izdeýden sharshamaı kele jat­qan bir ǵana suraǵy kúni búginge deıin ma­ńyzyn joǵaltpaı keledi: adamnyń ishin­degi izgilik iz-túzsiz joǵalyp ketpeı me? Adam qaıtse adam bolyp qalady? Qo­ly­na qal­am ustaǵan adamdy dramatýrgııamen aı­na­lysýǵa májbúr etetin de, máńgilik jaýaby tabylmaıtyn da suraq osy bolsa kerek.

«Nashaqor týraly novella» – R.Otarbaev shy­ǵarmashylyǵynyń shyńy emes shy­ǵar, bi­raq onyń dramatýrgııasyndaǵy rejısserler nazaryn aýdaryp, eń kóp qoıylǵan tap osy shyǵarmasy. Áleýmettik taqyryptaǵy bul pesany qyrǵyzdyń eki teatry – T.Abdýmomýnov atyndaǵy akademııalyq dra­ma teatry «Taǵdyr» degen ataýmen sah­nalasa, Yssyq-Kól oblystyq teatry «Ja­ryq qaıda?» dep qoıdy. Qyrǵyzdar na­shany «báńgi» deıdi. Bir-birine ǵashyq eki jas qol ustasyp baqytty ómirge endi qadam basqaly turǵanda taǵdyryn osy báńgi kelip talqandaıdy. Uıyqqa túskennen keıingi ómirdiń sońy belgili. Bas keıipker Jalqytaı sottalyp, jazasyn ótep, úıine oralǵanda, ne áke-sheshesi joq, ne súıgen qyzy, ne dostary joq, japanda jalǵyz ózi qalady. Bir dosy Otarbaevtan: «sen osy narkotık degendi kózińmen kórdiń be?» dep surapty. «Kórmeppin. Bolsa, taýyp bershi, kóreıin» degen eken. Azamattyq kózqaras pen shyǵarmashylyq qııal týǵyzǵan dramatýrgtiń oıyn rejısser Egemberdi Bekbolıev tereńdetken spektakldiń qarashańyraq teatrdyń sahnasynan túspeı kele jatqanyna, mine, bıyl on eki jyl bolypty. Osy ýaqyt aralyǵynda akterlerdiń eki-úsh quramy aýysyp úlgergen. Keshegi festıvalde 530-shi ret qoıyldy. 500-shi qoıylymyn dramatýrgtiń týǵan jeri Atyraý qalasynda tamashalaǵan edik. «Bul álemdik qasiretten jastardy saqtandyrsam, sanasyna ıneniń jasýyndaı bolsa da, sáýle túsirsem, jamandyqtan jıirkendirsem, bul – meniń baǵym. Bul meniń azamattyq mindetim, qalamgerlik paryzym edi. Osy paryzymdy óteı alsam bolǵany», deıdi avtor. Al Qasymaly Jantóshev atyndaǵy Yssyq-Kól oblystyq teatrynyń «Jaryq qaıda?» qoıylymynyń oıyn órnegi «Taǵdyrdan» bólek, múlde bólek rejısserlik sheshim qabyldaýymen este qaldy.

Jýrnalıst te, ǵalym da, depýtat ta dramatýrg bolyp jatqan zamanda, naǵyz dramatýrgti ańsaıtyn teatr sahnasy adam­­ǵa baılanysty týyndaıtyn, adam tý­yn­datatyn, jalpy adam janyn aınadaı etip kórsetetin tushymdy pesaǵa qa­shan da sýsap otyrady. «Aktrısa» atty áń­gimeniń negizinde jazylyp qaǵazǵa túsken komedııany tamashalaı otyryp, zamanaýı spektakldiń «naq osy jerdegi», «tap osy qazirgi» máseleni kóterýi mindetti emes, oqıǵanyń ótetin mezgili men ýa­qyt­tyń bar bolǵany sharttylyq bolyp esep­te­letinin, eń bastysy, zamanaýı til men oıdy berýdiń tásilin taba bilýde ekenin túsindik. Shekspır aıtqan «О́mir – teatr, al adamdardyń ártis» ekenin, bir ǵana teatr ishindegi tirshilik arqyly jalpy ómirdegi ádiletsizdikti kórsete otyryp, ataq-dańq, baılyq-bedelge jetý jolynda adamdardyń bárin de shimirikpeı taptap óte shyǵatynyn rejısser Erkin Egemberdıev jalańashtap, jaıratyp kórsetti de saldy. Gogoldiń «Úılenýin» oqıǵa jelisi etip alyp, adam harakterin Shekspırshe shegendegen qyrǵyz akterleriniń árqaısynyń oıynyndaǵy oılylyq, erkindik, óz maq­s­atyn durys túsiný spektakl tar­tym­dylyǵyn arttyra tústi. Akterler pe­sanyń melodramalyq ıntonasııasyn she­ber meńgergen. Rejısserdiń túpki oıyn to­lyqtaı iske asyrǵan. «Aktrısany» al­ǵash belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı oqyp, «Rahymjan, seniń mynaý ko­medııańdy qonaqúıde jatyp oqyp edim, túske deıin kúlip júrdim. Biraq sen muny nege jazdyń? Qazaqtar qoıa almaıdy ǵoı», de­gen eken. «Aǵa, qoımaı-aq qoısyn. О́zim jaz­dym» degen eken. Bálkim, osyndaı túrli se­beptiń áseri bolar, «Mono Lızanyń», «Qoshalaqtaǵy oqıǵanyń», «Aktrısanyń» tu­saýyn qyrǵyz teatry kesti. Otarbaev fes­tıvaliniń basty qoıylymy da osy «Ak­trısa» boldy. Akademteatrdyń ja­nyn­­­daǵy oqý jaıy jastarynyń kúshimen daı­yndalǵan «Aktrısa» bas júldege laı­yqty dep tabylyp, týyndysyn abyroımen alyp shyqqanyna kóńili tasyǵan avtor jańashyl, talantty jastardy týǵan to­py­raǵyndaǵy teatrda óner kórsetýge sha­­qyrdy.

Qazylar alqasynyń tóraǵasy, bel­gi­li óner zertteýshisi, Ǵ.Músirepov atyn­da­ǵy ba­lalar men jasóspirimder teatrynyń kórkemdik je­tekshisi Erkin Jýasbek festıval ju­mysyn jan-jaq­ty saralap, oıyn túıin­deı kele, re­jı­s­­sýraǵa, akterlik oıyn­ǵa, jalpy qyrǵyz te­atrlarynyń bú­gingi da­mýyna baǵa berdi. «Eń bastysy, túrli teatrlardyń, akterlerdiń teatr sala­syn­daǵy mamandardyń bas qosyp, bir-biriniń she­berlikterin baıqaý, pikir, tájirıbe alma­sý úlken olja boldy. Árıne, tabysty spektakl boldy, keıde kiltin, sheshimin tappaı jatqan, oń jambasyna kelmegen spektaklder de boldy. Bul festıvalde bir spektakldi ár teatr ártúrli qoıyp jatty. Munyń da óz qyzyqtary bar. Bir keı­ipkerdi ár akter ózinshe jasaıdy. Keıip­ker jasaý úshin akterdiń qııaly kóp áser etedi ǵoı. Dramatýrgtiń jazǵany sol ar­qyly túrlenedi. R.Otarbaevtyń ótkir tilin, ushqyr qııalyn, astarlap jetkizetin she­berligin taýyp, ony sahnalyq úlgide ádemi dúnıe jasaǵan T.Abdýmomýnov atyn­daǵy akademııalyq teatrdyń jany­nan qurylǵan stýdııanyń «Aktrısa» spek­takli boldy. Jastar osy spektakli ar­qyly tek teatrdyń ishindegi máseleni emes, jalpy adamdyq máseleni kóterdi», dep qorytyndylady.

Aqıqat salystyrǵanda anyqtalady. Mundaı festıvaldiń eń utymdy jaǵy, bir spektakldi ár teatr ózinshe sahnalaǵanda, salystyra otyryp kórýdiń múmkindigine ıe bolǵan kórermen eń jaqsysyn ózi tanyp alady. Bir ǵana «Mono Lızany» Qyr­ǵyz Ulttyq akademııalyq drama teat­ry­, Qoshqar mýzykalyq drama teatr­y jáne B.Qydykeeva atyndaǵy Jas kórer­men­der teatrynyń ujymy úsh túrli etip kórsetý arqyly sahna­nyń san túrli boıaý­ynyń sıqyryn ashty. Dra­matýrgtiń de, rejısserdiń de maqsatyn sah­naǵa akter arqalap shyqqan soń, keıde bar kem­shiliktiń bári tek akterge tıesili sııaqty kórinetini bar. Joq, olaı emes. Rejısser o bastan maqsatty durys belgilemese, dramatýrgtiń aıtqysy kelgen oıyn túsinbese, akterdi kinálaýdyń qajeti joq. Qyrǵyz Ulttyq akademııalyq drama teatrynyń rejısseri eksperımentti unatatyn jańashyl kóz­qa­rastaǵy shyǵarmashylyq adamy bolsa ke­rek, artyq istiń tyrtyǵy kórinip, ersi shtrıh­tarmen búkil sahna estetıkasyn buzǵany qynjyltty. О́ner merekesine eń ádemi «Mono Lızany» sonaý bir túkpirden kelgen qoshqarlyqtardyń syılaǵanyn kópshilik kútpedi, «aıyldan» kelse de, akterler sahna ahýalyn jaqsy sezinedi, lı­rı­kalyq sezim men romantıkanyń kin­digin kes­ken Italııanyń kishkentaı kóshirmesin sahnada keskindeı alǵany úshin kóptiń rızashylyǵyna bólendi.

Festıvalge qatysqan teatrlardyń birde-biri júldesiz, marapatsyz qalǵan joq. «Eń myqty debıýt» «Mono Lıza» spektaklinde Barystyń rólin somdaǵan Qanbolat Ataqanuly, «Ekinshi plandaǵy eń úzdik áıel róli» úshin Elıza Tansykova (Qoshqar mýzykalyq drama teatry, «Mono Lıza – Monchok» spektakli), «Ekinshi plandaǵy er adamnyń róli» úshin Shárshen Dúıshónkýlov (Qasymaly Jantóshov atyndaǵy Yssyq-Kól oblystyq teatrynyń «Jaryq kaıda?» qoıylymynda kórshi shaldyń beınesi), «Birinshi plandaǵy er adamnyń rólin úzdik oryndaǵany» úshin Mahmýd Rahmatov (Babyr atyndaǵy Osh memlekettik akademııalyq ózbek teatry, «Kúzgúnún syry» qoıylymyndaǵy atanyń róli úshin), «Áıel zatynyń rólin úzdik somdaǵany» úshin Aısalqyn Ospanova (T.Abdýmomýnov atyndaǵy Qyrǵyz aka­de­mııalyq drama teatry, «Taǵdyr» dra­masy), «Taqyrypty kásibı deńgeıde ashyp bergeni úshin» Sh.Termechıkov atyn­­daǵy Shý oblystyq teatrynyń shy­ǵarmashylyq toby («Qoshalaqtaǵy oqı­ǵa») já­ne B.Kydykeeva atyndaǵy Jas kó­rer­men­der teatrynyń shyǵarmashylyq toby («Mono Lıza») marapattaldy.

Eger jeke avtordyń atyndaǵy fes­tı­val ótkizgileri kelse, qyrǵyzda da kere­met dramatýrgter jetip artylady. Ke­zin­de kúlli Keńes Odaǵyna aty másh­húr bol­ǵan Mar Baıdjıev, Beksultan Ja­­kıev, Myrza Qaparov, Sultan Raev se­kildi dramatýrgııanyń qııa-qatparyn jaq­sy meńgergen qalamgerleri bar. Bul dr­a­matýrgterdiń de shyǵarmalary qazaq sahna­syna jat emes, rejısserlerdiń qýana, qul­shy­na qolǵa alatyn avtorlaryna aınalyp, tea­tr repertýarlarynan eleýli oryn alyp ke­ledi. Soǵan qaramastan, qazaq ádebıetine, osy arqyly qazaq ultyna zor yqylas-qur­metin kórsetkeni úshin Rahymjan Otarbaev Mádenıet jáne aqparat, týrızm mı­nıstri Túgelbaı Qazaqov myrzaǵa, Teatr i­smerleri Soıýzynyń prezıdenti Janysh Qulmanbetovke, Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ár­ti­si Pusyrman Odýrakaevqa jáne toǵyz te­atr­dyń basshylaryna alǵysyn bildirdi.

Bir ulttyń dramatýrgııasyn ekinshi ult­qa tanystyrýda mundaı festıvaldiń ma­ńy­zy óte zor. Teatrlar birinshiden, óz re­pe­r­týaryn baıytady, ekinshiden, kórshi el dra­matýrginiń shyǵarmalarymen tanysady. Bul turǵydan alǵanda, dramatýrgııada dara qol­tańbasyn qalyptastyryp, oqyrmany men kórermenin birdeı sáýleli oıǵa jetelep júrgen Otarbaev festıvali óz mindetin oryn­dady.

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY – BIShKEK – ALMATY