– Elshi myrza, Qazaqstan men Túrkııa arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastardyń ornaǵanyna bıyl 25 jyl toldy. Shırek ǵasyr ýaqyt eki memleket úshin mańyzdy tarıhı kezeń deýge bolady. Osy oraıda, baýyrlas eldiń elshisi retinde ekijaqty baılanystyń damý barysyn qalaı baǵalaısyz?
– Túrkııa Respýblıkasynyń osydan 26 jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy memleket ekenin úlken maqtanyshpen jáne qýanyshpen atap ótkim keledi. Eki memleket arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornaǵanynyń 25 jyldyǵy syndy ataýly dataǵa oraı suhbat berý múmkindigin usynǵany úshin «Egemen Qazaqstan» gazetine kóp rahmet.
Jalpy, shırek ǵasyrdan astam ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan Túrkııanyń Ortalyq Azııa men baıtaq Eýrazııa keńistigindegi eń mańyzdy strategııalyq saıası jáne ekonomıkalyq seriktesine aınaldy. Ekijaqty qarym-qatynas aıasynyń keńeıýi 2009 jyly Ankarada qol qoıylǵan Strategııalyq seriktestik týraly shartqa ulasty. Eki memlekettiń prezıdentteriniń teń tóraǵalyǵymen qurylǵan Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesi strategııalyq seriktestigimizdiń qurylymdyq tetikteri bolyp tabylady. Osy Keńestiń úshinshi otyrysy jaqyn arada ótedi dep josparlanyp otyr.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa da Qazaqstan-Túrkııa baılanystaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Komıssııanyń teń tóraǵalyq qyzmetin eki memlekettiń úkimet basshylarynyń orynbasarlary atqarady. Sońǵy ret Komıssııanyń otyrysy ótken jyly Túrkııada ótken bolatyn, aldaǵy tamyz aıynda Astanada kezekti márte basqosý ótkizý úshin tıisti jumystar júrgizilýde.
Qazaqstan men Túrkııa tek ekijaqty ǵana emes, barlyq túrki álemine baǵyttalǵan yntymaqtastyqty arttyrý maqsatynda ortaq bastama kóterip keledi. Túrki keńesi, TúrkPA, TÚRKSOI jáne Halyqararlyq Túrki Akademııasy syndy halyqaralyq uıymdar bizdiń elderimizdiń túrki áleminiń uıytqysy retindegi róliniń jarqyn kórinisi dep sanaımyn.
Ortaq tarıhı jáne mádenı qundylyqtarǵa negizdelgen ekijaqty qarym-qatynastarymyz tek resmı deńgeımen shektelmeıdi. Qazaq jáne túrik halyqtarynyń baılanysy kún ótken saıyn ǵylymı salada, jeke sektorlar arqyly áleýmettik salada kúsheıip kele jatyr. Biz bir-birimizben rýhanı turǵyda jaqyn, dos jáne baýyrlas elder retinde qýanyshymyzdy bólisip, qaıǵymyzdy birlesip kóteremiz.
О́zińiz bilesiz, 2016 jyldyń 15 shildesinde Gúlen jetekshilik jasaıtyn «Fethýllahshyl lańkestik uıymy» (FETÖ) tóńkeris jasaýǵa talpynys jasaǵan edi. Osy oqıǵadan keıin Túrik halqyna, Túrkııaǵa qoldaý kórsetken alǵashqy elderdiń biri Qazaqstan boldy. Túrkııaǵa birinshi bolyp Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev myrza sapar jasady. Prezıdent Nazarbaev myrzanyń jáne Qazaqstannyń osy qoldaýyn Túrkııa eshqashan umytpaıdy, qazaq eline jáne onyń Prezıdentine árdaıym qurmetpen qaraıdy. Biz Prezıdent Nazarbaevty túrki áleminiń aqsaqaly retinde erekshe qurmetteımiz!
– Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastardy qalaı baǵalaısyz? Saýda jáne ınvestısııa salasynda ózara yntymaqtastyqty odan ári kúsheıtýdiń joldary qalaı dep oılaısyz?
– Túrkııa men Qazaqstannyń saýda-ekonomıkalyq saladaǵy áleýeti óte joǵary. Bizdiń el Qazaqstandy aımaqtaǵy eń mańyzdy strategııalyq jáne ekonomıkalyq áriptesterdiń biri, baıtaq Eýrazııa keńistigine ashylatyn qaqpa dep sanaıdy. Sol sııaqty, Túrkııany Qazaqstan men Ortalyq Azııa óńiri úshin Eýropaǵa ashylatyn qaqpa, odan da aýqymdyraq qarasaq Batys elderine ashylatyn qaqpa retinde qarastyrýǵa bolady.
Sońǵy 2-3 jylda bolǵan jahandyq resessııa aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda eki el arasyndaǵy saýda kóleminiń tómendeýine áser etkeni ras. Degenmen, dúnıe júzin sharpyǵan ekonomıkalyq problemalarǵa qaramastan, 2016 jyly eki el arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemi 2,5 mlrd dollardy qurady. Bul jaqsy kórsetkish. Qazaqstannyń shet memlekettermen aradaǵy taýar aınalymynyń kólemin nazarǵa alatyn bolsaq, Túrkııa alǵashqy on eldiń qatarynda turǵanyn atap ótken jón.
Energetıkalyq sektordy aıtpaǵanda, ekonomıkanyń merdigerlik, qurylys, ınfraqurylymdyq jobalar, qyzmet kórsetý syndy basqa da sektorlarynda Qazaqstanda eń kóp ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrǵan elderdiń biri – Túrkııa. Elimizdiń jeke kompanııalary Qazaqstandaǵy merdigerlik jobalarǵa, ınfraqurylymdy jańartýǵa, qala qurylysyna 21 mıllıard AQSh dollaryna teń ınvestısııa salyp, sonyń arqasynda 475 jobany júzege asyrypty. Menińshe, bul aıtarlyqtaı jaqsy nátıje.
Qazaqstan da, Túrkııa da ózderiniń qazirgi ekonomıkalyq áleýmetterin paıdalanyp, aldaǵy ýaqytta saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń aýqymyn arttyra túsýge múddeli bolyp otyr. Taıaý bolashaqta ekijaqty saýda aınalymynyń jyldyq kólemin 10 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý, birlesken kásiporyndardyń sanyn kóbeıtý, ınvestısııa kólemin arttyrý kózdelip otyr. Bul – eki eldiń prezıdentteriniń ózara kelisken, alǵa qoıǵan maqsattary. Ony júzege asyrý úshin bizdiń elderimizdiń adamı resýrsy da, qarjylaı múmkindigi de jetkilikti ekenine bek senimdimin.
Qazaqstan energetıka sektorymen shektelip qalmaı, eldiń ekonomıkasyn ártaraptandyrýdy alǵa qoıyp otyrǵanynan habardarmyz. Ol úshin «Nurly jol» ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasynyń aıasynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanyna kýámiz. Agrarlyq sektor, shaǵyn jáne orta bıznes, sondaı-aq qyzmet kórsetý salalaryn damytýdyń bolashaǵy zor ekeni qazirdiń ózinde baıqalyp otyr. Osy oraıda, Túrkııanyń memlekettik vedomstvolary men jeke sektorlary bul máseleler boıynsha atalǵan salalardy damytý úshin óz tájirıbesimen bólisýge qashanda ázir ekenin atap ótkim keledi.
Aldaǵy ýaqytta Kaspıı arqyly ótetin, Shyǵys pen Batystaǵy iri naryqtardy jalǵaıtyn kólik dálizi tek ekonomıkalyq qana emes, mádenı-áleýmettik mańyzǵa ıe bolady dep boljanyp otyr. Kólik, logıstıka, teńiz porttaryn basqarý, týrızm, vızalyq, kedendik jáne kóliktik ınfraqurylymdy damytý syndy salalar Qazaqstan men Túrkııanyń ekijaqty tıimdi baılanysyn odan ári nyǵaıta túsetini sózsiz. Sonymen qatar, Qazaqstan men Túrkııanyń, Ortalyq Azııanyń basqa da memleketteriniń aýmaǵy arqyly ótetin jańarǵan Uly Jibek jolynyń boıynda asa iri áleýmettik-ekonomıkalyq yntymaqtastyq dúnıege keledi dep senemin.
– Bıyl Qazaqstanda Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen Konstıtýsııalyq reformalar júzege asyryldy. Jalpy, bizdiń elimiz úshin asa zor mánge ıe bolǵan osy oqıǵaǵa qatysty ustanymyńyz, kózqarasyńyz qandaı?
– Qazaqstan shırek ǵasyr ishinde N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen barlyq salada zor jetistikterge qol jetkizdi. 25 jylda ekonomıkada, áleýmettik salada, bilim berý salasynda, mádenıette mańyzdy reformalar júzege asyryldy. Syrtqy saıasattaǵy sheber saıasatynyń arqasynda sizderdiń elderińiz aımaqtyq jáne jahandyq arenada joǵary abyroı-bedelge ıe boldy. Al Túrkııa Qazaqstannyń qaı salada bolsyn alǵa basýyna barynsha qoldaý kórsetip keledi. Prezıdent Nazarbaevtyń Konstıtýsııalyq reforma týraly bastamasynyń da tabysty júzege asyrylǵanyna kýá boldyq. Qazaqstan Konstıtýsııasyna engizilgen ózgerister, osyǵan baılanysty júrgizilgen reformalar eldiń saıası turaqtylyǵyna, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrý baǵytyndaǵy talpynysyna oń yqpalyn tıgizetin mańyzdy qadam dep baǵalaımyz.
– Sırııada qalyptasqan ahýaldy retteý boıynsha kepilger elderdiń biri retinde, Túrkııa «Astana prosesinen» qandaı nátıje kútedi?
–Jeti jyldan beri jalǵasyp jatqan Sırııa daǵdarysy úlken gýmanıtarlyq apatqa, eldiń kúıreýine sebep boldy. Túrkııa irgeles ornalasqan memleket retinde, Sırııadaǵy ahýaldyń teris áserin jaqynnan kórip otyr. 7 jyl ishinde toz-toz bolyp elinen basqa jaqqa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan 3 mıllıonnan astam sırııalyq bosqyndy qabyldap, olarǵa pana bolyp otyr. Biz kórshi eldegi qarýly qaqtyǵystyń neǵurlym tezirek aıaqtalǵanyn, elde beıbitshilik pen turaqtylyqtyń ornaǵanyn qalaımyz.
Astana prosesiniń bes raýndynda Sırııadaǵy atysty toqtatý rejimin iske qosý, BUU-nyń Jenevadaǵy kelissózderiniń tabysty ótýine úles qosý baǵytynda mańyzdy jumystar atqaryldy. Jenevadaǵy kelissózderin tolyqtyratyn qosymsha arna retinde Astanada prosesiniń ótýi Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy abyroıyn bıiktete túsetinine senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»