Dos-jaran, týǵan-týys, alys-jaqyndy baılanystyratyn mańyzdy alań ómirdiń myzǵymas bir bólshegine aınaldy. Kerek deseńiz, áleýmettik jelige degen qushtarlyq alkogoldi ishimdik pen temekige degen áýestikten de asyp túsken.
Bıyl jyl basynda Ulybrıtanııa koroldiginiń densaýlyq saqtaý qoǵamy (RSPH) 14-27 jas aralyǵyndaǵy 1479 adam qatysqan jalpyulttyq zertteý júrgizdi. Respondentterge shynaıy qarym-qatynas, kóńil kúı, jalǵyzdyq, uıqy, dene bitimi, óz-ózin taný men baǵalaý, úreılený jaıy boıynsha birneshe saýal qoıyldy. Belgili bolǵandaı, áleýmettik jeliler qıyn sátterde demeý, qýanyshty sátterde qoldaý kórsetýge eń yńǵaıly oryn bolyp shyqqan. Densaýlyqqa baılanysty keńes alýǵa, jaqyny qaıtys bolǵanda, sábı dúnıege kelgende, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa baılanysty ishki sezimderimen bólisip jatatyn adamdardyń aryz-shaǵym túsiretin jeke blogynyń ornyn basty. Sonymen birge jekelegen qyzyǵýshylyqtar men ıdeıalaryn, óz shyǵarmashylyqtaryn kópke jetkizýge múmkindik beretinin aıtqan jastardyń sózi bir jerden shyqqan. Keıingi málimetterge súıensek, ınternet paıda bolǵaly sońǵy 25 jyl ishinde jastar arasynda mazasyzdyq pen depressııa 70 paıyzǵa ósken.
Jańarǵan júz jylda halyq turmysyndaǵy qoldanystar men qundylyqtardyń jańa sıpatqa ıe bolatyndyǵynyń bir kórinisi osy bolsa kerek. Áleýmettik jelige táýeldilik kesel me, kóńil kúı me degen saýal álem ǵalymdaryn tolǵandyrǵan máselege aınalyp otyr.
Jelige táýeldiliktiń negizgi belgileri
Zertteý jumysynda aıtylǵandaı, áleýmettik jelilerde kúnine (Facebook, Instagram, Twitter) eki saǵattan artyq ýaqyt ótkizetin jastardyń psıhologııalyq saýlyǵy nashar bolatyny baıqalǵan. Ári áleýmettik, mádenı rólderin adekvatty oryndaýda kedergilerge jıi ushyrap jatady eken. Psıhıkalyq qasıetterden bólek, densaýlyqqa keri áser etetini taǵy bar. Máselen, bas aýrýy, uıqysyzdyq, ashýshańdyq, áleýmettik jelige shekten tys áýestik jáne kúızelisti ataýǵa bolady. Osy saladaǵy kóptegen zertteýler uıyqtar aldynda áleýmettik jelini paıdalanýdyń kúndizgi ýaqytqa qaraǵanda áldeqaıda zııandy bolatynyn kórsetedi. Dıod lampasynyń jaryǵy (telefon, noýtbýk, planshet) mıdaǵy tabıǵı uıqy prosesi men melatonın uıqy gormonynyń bólinýin tejeıtin kórinedi. Tipti mektep jasyndaǵy jasóspirimder túnde álsin-álsin oıanyp, áleýmettik jelidegi jańa hattardy birneshe ret tekseredi eken. Bul jaǵdaı olardy ádettegiden úsh ese artyq sharshatady. Al uıqy qanbaýdyń sońy qan qysymyna, dıabetke, semizdikke, júrek-qan tamyrlary aýrýyna, depressııaǵa ulasady. Nashaqorlyqtyń medısınalyq-áleýmettik problemalarynyń respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy («NMÁP RǴPO» RMQK – red.) mamandarynyń 2013 jyly júrgizgen zertteýi boıynsha, qazaqstandyqtardyń 5 paıyzy oıynqumarlyq pen ınternet táýeldilikke ushyraǵan.
«Jyndyhanaǵa» aparatyn jol
RSPH júrgizgen irgeli zertteý jumysynda psıhologııaǵa jaǵymdy jáne keri áseri bar jelilerdiń reıtıngi túzildi. Saýalnama jumystary kórsetkendeı, Youtube, Twitter, Facebook jelileri aldyńǵy úsh orynǵa jaıǵassa, Snapchat, Instagram alańy tizimniń sońyn ala bere jaıǵasqan. «Brıtan zertteýshileri jastardyń psıhıkalyq saýlyǵyna áseri turǵysynan Instagram eń nashar áleýmettik medıa-platforma retinde tanýdy usynady», dep jazady BBC news. Sózimizdiń tuzdyǵy retinde jýyrda «Instagramǵa bola jyndyhanaǵa túsý» atty baspasóz betinde jaryq kórgen áńgimeni mysalǵa keltirsek. NMÁP ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń Pavlodar qalasyndaǵy fılıalynda alǵash ret áleýmettik jelige táýeldilik boıynsha emdelip shyqqan 24 jastaǵy Svetlana esimdi pasıent óz basynan ótken tájirıbesin mysalǵa keltire otyryp, áleýmettik jelilerdiń zardaby týraly baıandaıdy. Saltanatty keshterdiń bel ortasynda júrip, dýmanǵa toly ómirin ózgelerge kórsetpese tura almaıtyn kúıge túskenin aıtqan ol, «Qasyńda Naǵıma Esqalıeva otyrsa qalaısha fotoǵa túspeısiń?! Báleniń barlyǵy kezekti bir jumys kúninde telefonymdy syndyryp alǵannan bastalady. Taban astynda telefon satyp alaıyn desem aılyqqa deıin talaı kún bar. Aptalap áleýmettik jelige kire almaı, basym aýyryp, mazam ábden qashty. Aınaldyrǵan bir telefondy satyp alýǵa aqshamnyń joqtyǵyn oılap, qajyp kettim. Osylaısha dárini dozasynan kóp qabyldap, kózimdi ashqanda dárigerlerdiń maǵan tónip turǵanyn kórdim», dep jazady Svetlana. Emhanada bir aıdan astam ýaqyt ártúrli em qabyldap saýyqqan ol, qazir burynǵy jumys istegen salasy – sán ındýstrııasynan birjola ketýge sheshim qabyldaǵan. «О́zimniń Instagram akkaýntymdy túbegeıli óshirdim. Dáriger keńesimen ózge áleýmettik jelilerge de múldem kirmeımin. Durys ómir súrgim keledi. Al eń bastysy anama jaqyndaı tústim. Emhanada qasymda bolǵan ýaqytta anammen alǵash ret ómir týraly sóılese bastadyq...» dep áńgimesin qortyndylaıdy. Osy ortalyqtyń dırektory Gúlmıra Sádýaqasovanyń sózinshe, mundaı jaǵdaıda emdelýshilerge uzaq merzimdi psıhoterapııa kórsetiledi. «Kóbine psıhologııalyq táýeldilikke ushyraǵandardyń arasynda 17-26 jasqa deıingi jastardyń qarasy basym. Kez kelgen táýeldilikke shaldyqqan naýqastyń bir ǵana sebebi bar dep qaraýǵa bolmaıdy. Munyń áleýmettik, bıologııalyq, psıhologııalyq sebepteri bolatyny ǵylymı dáleldengen. Olar bizdiń ortalyqqa ózderiniń tipti áldenege táýeldi ekenin sezbesten keledi», deıdi dırektor.
Táýeldilikten qutylýǵa bola ma?
Saǵat saıyn Facebook jelisine 10 mıllıonnan astam foto ilinedi. Psıholog-mamandardyń sózinshe, ártúrli fotoóńdeýden ótken minsiz sýretter psıhıkasy álsiz adamnyń boıyna kompleks qalyptastyryp, óz denesiniń kemshilikti tusynan qaradaı qysyla bastaıtyn bolady. Derekterge súıensek, 10 qyzdyń toǵyzy óz dene bitimine kóńili tolmaıtyndyǵyn aıtyp shaǵymdansa, 18-24 jastaǵy 70 paıyz adam kosmetıkalyq hırýrgııaǵa júginý múmkindigin qarastyrýdy jón kóredi. Odan bólek túrli mazmundaǵy fotosýretter men vıdeo almasýdan jastar bógde adamdardyń máselelerine de qobaljıtyn kórinedi. Áleýmettik qaýipke ulasqan kóńil-kúı turaqsyzdyǵynan bola Ulybrıtanııadaǵy 80 myń jas kúrdeli depressııaǵa urynǵan. Munyń sońy keıde sýısıdke da ıtermeleýi ǵajap emes. Adamnyń ózin baqytsyz sezinýi men uıqy qanbaýy osy áleýmettik jelige tikeleı baılanysty ekenin kórsetedi. Bul – óz kezeginde eńbek qabileti men yntanyń tómendeýine tikeleı áser etetin negizgi faktor. Álemniń bas aýrýyna aınalǵan bul máseleniń aldyn alý úshin mektepterde áleýmettik jelini saýatty paıdalaný kýrstaryn engizý týraly da kópten aıtylyp keledi. RSPH mamandarynyń sózinshe, mundaı kýrstar áleýmettik jelini qaýipsiz paıdalaný, kıber-jábirden qorǵaný (kemsitý, qorqytý maqsatynda jazylatyn pikir, hat), dene bitimi, jeli táýeldiligi syndy birneshe mańyzdy aspektilerdi qamtýy tıis.
Qazaqstandaǵy áleýmettik jelige táýeldi alǵashqy pasıentti emdep shyqqan ortalyq mamandary jelige táýeldi azamattarǵa óz tájirıbelerinen birneshe keńes usynady:
Aldymen adam ózine esep berip úırenýi kerek. Salaýatty ómir salty, tabıǵat aıasyndaǵy sergek demalys pen shyǵarmashylyqqa ýaqyt arnaý tyǵyryqtan shyǵaratyn ári tabysqa jetkizetin birden bir jol bolmaq. Kereginshe psıholog mamandardyń kómegine júginý arqyly boıdy jaılaǵan dertten qutyla alasyz. Al eń abzaly – ınternetti túbegeıli óshirip tastaý. Buǵan erik-jigerińiz jetpeı jatqan kúnde Time Boss, Tmeter, iNet Protector sııaqty arnaýly baǵdarlamalardy paıdalaný arqyly kompıýterińizdi belgili bir saǵatqa ınternetten ajyrata alasyz, ıa saıt jumysyn buǵattap kórińiz, kómektesýi múmkin!
Kún saıynǵy yńǵaıly múmkindikterimen qarqyndy damyp kele jatqan áleýmettik medıa keńistiginen tys ómir súrý múmkin emes jaǵdaıǵa jetti. Medıa tuǵyrlar qoǵamdyq ómirge ornyǵa kele, jeke jáne toptyq sanaǵa áser etýshi mańyzdy áleýmettik quralǵa aınaldy. Áleýmettik jelilerdiń bizdiń ómirimizden ajyraýy múmkin emes ekendigin eskersek, adamzattyń turaqty qundylyq ustanymyn ıgerýi, synı kózqarasty qalyptastyrýy men sanaly tulǵa biregeıligin damytýy, jetildirýi turǵysynan jańa mindetter aldyńǵy orynǵa shyǵady. Al akademııalyq ınstıtýttar men táýelsiz zertteýshiler bul turǵyda atqarylatyn tereń zertteýler úshin áli de birneshe jyl kerektigin alǵa tartyp otyr.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
P.S. Qymbatty oqyrman, taqyrypqa oraı myna testten ótip kórińiz: