Bolashaq ınjenerler oshaǵy

Elbasy bilim tereńdetken, óńir óndirisiniń myńdaǵan mamandaryn qanattandyrǵan, halqymyzdyń aıaýly tulǵasy Álimhan Ermekov sabaq bergen, joǵary oqý júıesiniń iri uıymdastyrýshysy akademık Ábilqas Saǵynov uzaq jyl basshylyq etken, kezinde keńestik keńistikte tanymal bolǵan Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti elimizdegi beldi de bedeldi ozyq bilim uıasy retinde alysqa aıan. Munda búginde 5 myńnan astam jigit pen qyz oqıdy. Damýdyń jańa kezeńindegi isterdi qolǵa alatyn olardyń bilikti ınjenerler bolyp shyǵýyna barynsha jaǵdaı jasalǵan. Bul jóninde ýnıversıtet rektory, UǴA akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory Arystan ǴAZALIEVTIŃ áńgimelep berýin ótingen edik. – Arystan Máýlen­uly, aldymen sizdi oqyr­­­mandarǵa keńirek tanys­tyryp ótýdi jón kórip otyrmyz. Ony óz aýzy­ńyzdan estisek deımiz. – Mektep qabyr­ǵa­syn­daǵy oqýshy kezimd­e-aq hımııa pánine yqy­lasym aıryqsha bolatyn. Aqyry ǵylymnyń osy asa bir qyzǵylyqty sa­lasy qupııa-syryn te­reńdep bilýge degen ań­sarym soǵan alyp keldi. Bútkil eńbek, sonyń ishinde ǵalymdyq jolym júrek qalaýyma túpkilikti berikken súıikti isimmen tyǵyz baılanysyp keledi. Budan biraz jyldar buryn doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵan soń ǵylymı izdenis tereńdetile tústi. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń Qaraǵandy­daǵy Organıka­lyq sıntez jáne kómir-hımııa ınstı­týty dırektorynyń ǵylymı jumys jónindegi orynbasary bolý kezde zerttemelik is jan-jaqty júrgizildi. Atap aıtqanda, jińishke organıkalyq sıntez qosylysyndaǵy bıologııalyq belsendi zattardyń sıntezi, alkaloıdtar hımııasynyń, farmakologııa jáne kvanttyq hımııa salalary boıynsha jańa ǵylymı baǵytty dáıektegenim úshin bilim berý, ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanýym tyńǵylyqty izde­nis­tiń jemisi dep bilemin. Qazir rektorlyq qyzmet kóp ýaqyt alatyn bolǵanymen ǵylymı belsendilikti bosańsytyp júrgenim joq. – Soǵan toqtalyp ótseńiz. – Talapty shákirtterimniń biri, hımııa ǵylymdarynyń doktory Dmıtrıı Hrýstalevpen birlesip mıkro­tolqyndy sáýlelendirý jaǵdaıla­ryndaǵy organı­ka­lyq qosylystar sıntezimen baıla­nysty baǵyttaǵy zertteme jetildirilip, tereńdetilý ús­tinde. Onyń nátıjesi halyqaralyq áıgili «Lambert Academic Publishing» atty ǵylymı ádebıet basy­lymda monografııa túrinde jarııa­landy. Taıaý arada aǵylshyn jáne nemis tilderinde jaryqqa shyǵady. Sheteldik mamandar tarapynan da nazar aýda­rylýy zert­teýimizdiń irgeli ekenin ta­ny­tarlyq. Jalpy alǵanda, biraz jyl­dar boıyn­daǵy shyǵarmashylyq jolda 690-nan astam ǵylymı maqala jazyl­dy. Bári jınaqtalyp, kitapqa engizildi. Elimizdegi birqatar joǵary oqý oryn­darynda oqýlyq retinde paıdalanady. Ustazdyq mindetimdi umyt qaldyrmaı bir jaǵynan dáris oqyp, sabaq berýdi jalǵastyryp kelemin. – Sizdiń munyń aldynda S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rek­tory bolǵanyńyzdy bilemiz. Ony az ýaqyt ǵana basqarýyńyzdyń ózinde eldegi bilim oshaqtary ara­synda reıtıngisi 17 orynnan 4 orynǵa kóterilgen eken. Al Qara­ǵandyda eńbegińiz janýy qalaı? – Bul ózindik dańqty dástúri bar ozyq oqý orny bolyp tabylatyn­dyǵyn maqtanyshpen aıta alamyz. Sondaılyq mártebesin odan saıyn bıiktetý mereıli maqsat. Joo-lar ara­synda materıaldyq-tehnıkalyq baza­ny nyǵaıtý, pedagogıkalyq sheberlikti kúsheıtý, ınnovasııalar arqyly oqytý boıynsha ǵylymmen baılanys­taryn jandandyrý, aqparattyq bilim berý sapasyn jaqsartý jaǵynan aldyńǵylardyń qataryndamyz. Bizde Qazaqstanda tuńǵysh ret ortalyq jáne soltústik aımaqtaǵy 52-ge tarta júıe quraýshy kásiporyndardy biriktirgen 6 korporotıvti ýnıversıtet qurylyp, jumys isteıdi. Sonymen birge 7 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 35 zerthana, 3 ǵylymı jáne eń úzdik ınjenerlik beıindegi 10 ortalyq, 4 ınnovasııalyq árekettegi ǵylymı-tehnıkalyq keshen oqytýshylar men shákirtter ıgiliginde. Aýmaǵy 4 myń sharshy metrdi qamtyǵan «NI Tesh» joǵary tehnologııalar aımaǵy quryl­dy. «Polıteh» tehnosaıabaǵy esigi zertteýshilerge árdaıym ashyq. Kásip­oryndar tapsyrysy orynda­lady, sharýashylyq sharttar jasalady. Sońǵy úsh jyl ishinde atalǵan keıingi shara kólemi 9,5 esege ulǵaıyp, byltyr 701 mıllıon teńgeni qurady. Ǵylymı jobalardy kommersııalızasııalaý jyldan-jylǵa ulǵaıýda. Osy sońǵy eki jylda qazirgi zamanǵy kompıýterlermen jabdyq­talǵan elektrondy oqý zaly, murajaı, Sh.­Qudaıber­ge­nov, akademık Saǵynov atyndaǵy «Tilderdiń úsh tuǵyr­lyǵy» ortalyǵy, «Bilim berý men ǵylym­daǵy ınnovasııalar» kór­mesi    sı­ıaq­­­­ty jańa qu­ry­lym­dyq bólimsheler ashyl­dy. Júıeli kásiptik baǵ­darlaý sharasy tártip­ke keltirildi. Ýnıversıtet óz qabyrǵasynda maman­dyq meńgerýge qushtar shákirtter boıynsha óte tartymdy oqý orny sana­lady. Olardyń pán men oqytýshyny erkin túrde tańdaý quqyn keńeıtý, ishki jáne syrtqy akademııalyq ut­qyrlyqty qamtamasyz etý úshin Bolon prosesine qatysýshy ýnıversıtet­terdiń Uly Har­tııasyna, álemniń jetekshi oqý oryndarymen yntymaq­tas­tyq jónin­de 100-ge jýyq memoran­dýmǵa qol qo­ıyldy. Sondaı-aq halyq­aralyq TEMPUS, Erasmus, Mundus Sınergııa, bilim berý jobalaryna qatysady. Sońǵy úlgidegi aqparattyq qondyr­ǵylar men qural-jabdyqtar jetip artylady desek, asyra aıt­qandyq emes. Stýdentterdiń bilimin tarazylaýda tehnologııalyq jetistikter qolda­ny­lady. Bári elektrondy quraldarǵa baǵyn­dyrylǵan. Bul para usyný, bi­reý­lerdiń deldaldyǵyna súıený tá­rizdi teris qylyqtardan aryltyp otyr. – Biz biletindeı oqytý ǵana emes, oblystyń óndirisin órkendetýge, ondaǵy ózekti máselelerdi sheshýge qatysty ǵylymı-zertteý jumys­tarynyń qulashy keń. Solardyń birimen tanystyrsańyz. – Iá, bárin tizbelep jatýdyń qajettigi bola qoımas. Máselen, shahtalardaǵy metan gazyn kádege jaratý jaıy birneshe jyldan beri kún tártibinen túspeı keldi. Kómir óndirý kezinde onyń úlken qaýpi bar. Abaı­syzdaǵy ot ushqyny órtke, ol órshise jarylysqa aparyp soqtyrýy múmkin. Ony paıdaǵa asyrý osyndaı qaterdiń aldyn alýǵa, eńbek qaýip­sizdigin qam­tamasyz etedi. Muny bir deseńiz, ekinshiden, arzan energııalyq resýrsty qurýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı metan­dy «kógildir otyn» ornyna qoldanýǵa bolady. Kómir óndirisiniń maıtal­many, KSRO memlekettik syılyǵy­nyń ıegeri Nıkolaı Drıjdiń bastama­shylyǵymen sol baǵyttaǵy zertteý jumys­tary aıaqtalyp qaldy. Ýnıversıtet oblystyq ákimdiktiń qoldaýy arqyly avstralııalyq «Dart energy» kompanııamen birlesip «Metan» joba­syn iske asyrýdy qolǵa aldy. Nemese ónerkásip qaldyqtarynan beriktigi myqty ári qoldaný merzimi uzaq beton jasaý da ıgerilgeli tur. Al «Gıdro­dınamıkalyq jylytqyshtar» ınnova­sııalyq jobasy Astanada synaqtan jaqsy ótti. Ortalyq jylý júıesinen aýlaqtaý nysandar úshin avtonomdy jylý qýaty kózi bolyp tabylatyn mundaı qurylǵylar byltyr «Altyn sapa» syılyǵymen atalyp ótip, Úkimet úıin jylytýǵa qoıyldy. О́ndiris pen ǵylym baılanysyn tyǵyz sabaqtastyrǵan, bir-birine yqpaly zor mundaı izdenister oqý ornymyzdyń mańyzdy bir baǵyty. Ýnıversıtet álemniń tanymal bilim ordalary qatarynda. Bıylǵy ǵa­lamdyq ıspan vebmetrıkalyq reı­tın­giniń málimetteri boıynsha basqa­lardan oq boıy ozyq kórinse, al Top 12000 world Ranking reıtıngisinde 4098 oryndy ıelendi. Bul qazaq­stan­dyq joo-lar arasynda úzdik kórset­kish. Reıtıng demekshi, oqytýshylar­dyń bilim berý sapasy sol arqyly baǵa­lanady, soǵan sáıkes eńbekaqy­syna 20-dan 70 paıyzǵa deıin ústeme tólem taǵaıyndalady. Eldegi ınnova­sııalyq baǵyttalǵan oqý oryndary­nyń al­ǵashqy ondyǵyna kirdi. Bilim berý sapasyn óskeleń ómir talabyna saı joǵary deńgeıge kótere túsýde alda aýqymdy mindetter bar. Ekonomı­ka­nyń qaryshty qarqynmen damýy, mem­lekettiń básekege qabi­lettiligi, ja­ńa­rýǵa umtylys bolashaq ınjenerler kadry­nyń bilikti bolýyn qalaıdy. Son­dyqtan erteń is tetigin ustaıtyn azamattardyń mamandyq­tary qyr-syrlaryna jetik daıar­lanýy jolyn­da­ǵy jańashyl isterdi shırata bermekpiz. Áńgimelesken Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandy.