Otynnyń jańa túri – tıimdilik kepili

Munaı, gaz, kómir, ýran jáne basqa da paıdaly qazbalar óndi­ri­sindegi birjaqty kózqaras, ıaǵ­nı tabys kózine aınaldyrý, ón­diris barysynda ekologııalyq qaý­ip­si­z­- ­dikti saqtamaý, tabıǵı orta­nyń zı­ıandy qaldyqtarmen lastanýy búginde ǵalamdyq máselege aınalyp otyr. Álemdik ǵylymı orta men ekologtardyń qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine kóńil bólýi, shekten tys lastanǵan aımaqtardyń jaǵdaıyn baqylaý, óndiris qaldyqtaryn paıdaǵa asyrý, qor­sha­ǵan orta sapasyna baǵa berý, bo­la­shaqqa boljam jasaý jáne ta­bıǵatty qorǵaý is-sharalaryn júzege asyrýdyń ma­ńyzdylyǵy da osyndaı ózek­ti­likten týyndaǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń halyqqa Joldaýynda: «Qazaqstannyń energııa resýrs- taryn álemdik rynokqa jetkizý, munaı-gaz keshenderin qazir­gi zamanǵa saı ınjenerlik jáne baǵ­dar­lamalyq qamtamasyz etýmen qatar, ha­l­yqaralyq standarttarǵa saı qor­sha­ǵan ortany qorǵaý qajet» dep atap ótken bolatyn. Demek, munaı-gazdy óndirýdiń tabıǵı ortaǵa tıgizetin zııan­dy áserlerin azaıtý búgingi kúnniń ózekti máselesi bolyp otyr. Qazaqstanda jylyna myń­da­ǵan tonna óndiristik jáne aýyl­sharýashylyq qaldyqtary paıda bolady. Ken oryn­da­ryndaǵy qaldyqtardyń negizgi bóligin ashyq rezervýarlarda jınalyp, saqtalǵan munaı qaldyqtary quraıdy. О́z kezeginde ashyq oryn­­darda jınalǵan munaı qal­dyq­tary jer qoınaýyna sińip, jerasty sýlaryn, topyraq qu­nar­lyǵyn, osy aýmaqtaǵy sırek kezdesetin keıbir ósimdikterdiń túrin joıyp, kún sáýlesi áserinen aýaǵa tarap, qorshaǵan ortanyń ekologııalyq jaǵdaıyn nasharlatýda. Sondyqtan munaı óndirýshi aımaqtardaǵy munaı qaldyqtaryn kádege jaratý jáne qaı­ta óńdeý, qorshaǵan tabıǵı ortany qor­­ǵaýdaǵy negizgi maqsattardyń biri bo­lyp sanalady. Qazirgi tańda munaı óndi­rýshi obek­tileri tazalaý qon­dyr­ǵylarymen jabdyq­tal­ǵa­nymen, munaıdy óndirý men ta­symaldaý kezinde qorshaǵan orta­ǵa keri áserin tıgizetin zattar­dan jáne is-áreketterden tolyq aryla almaı otyrǵany anyq. Son­dyqtan tabıǵı jaǵdaı úshin shy­ǵyny az, tıimdi tehnıka-teh­no­logııalyq sheshimderdi izdestirý ǵa­lymdardyń aldyndaǵy úlken min­det. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzyl­orda memlekettik ýnıver­sı­tetiniń bir top ǵalymdary «Qurylys já­ne munaı salalarynda qýat já­ne resýrs únemdeýshi tehnolo­gııa­lardy ázirleý jáne engizý» ta­qy­­rybynda jer qoınaýyndaǵy shı­kizat pen qazba baılyqtardy tı­imdi paıdalaný baǵytynda kóp jyldardan  beri zertteý jumysyn júrgizip keledi. Qatty munaı qal­dyq­taryn taýarly ónim kategorııasyna aınaldyrýǵa múmkindik beretin brıket otynyn daıyndaý ekologııalyq-ekonomıkalyq máselelerdi sheshý ádisteriniń biri bolyp tabylady. Qazaqstanda osy ýaqytqa deıin munaı jáne kómir qaldyqtaryn óńdep, qaıta paıdalaný maqsatynda brıket otynyn daıyndaýǵa arnalǵan óndiris oshaqtary salynǵan emes. Qazirgi tańda kóptegen jeke kásiporyndar munaı qaldyqtaryn joıý máselesin ártúrli ádister arqyly (jaǵý nemese jerge kómý arqyly) sheship keledi. Degenmen, bul ádister eko­lo­­gııalyq-ekonomıkalyq turǵydan kásiporyndarǵa paıda alyp kelmeıdi, kerisinshe qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizedi. Munaı ken oryndary men ón­di­ris oryndarynda jınaqtalǵan orga­nı­kalyq qosylystardyń jo­ǵary quramymen erek­she­le­ne­tin qatty munaı qaldyqtary – asfalt-shaıyr-parafın shógin­dilerin qoldanyp brıket otynyn jasaý boıynsha birneshe jyldardan bergi júrgizilgen tájirıbelik zertteý jumystarynyń nátı­je­sin­de brıketteý prosesiniń teh­no­logııalyq parametrleri anyq­tal­dy. Usynylǵan quramdaǵy brıkettelgen otyndy qoldaný jergilikti munaı ken oryndaryndaǵy jınal­ǵan asfalt-shaıyr-parafın shó­gin­dileri qaldyqtaryn paı­da­laný múmkindigin keńeıtip, qor­shaǵan ortany zııandy zattardan qor­ǵaý boıynsha túıtkildi  máse­le­lerdi sheshýge múmkindik beredi. Brıkettelgen otyn jasaý teh­nologııasy qarapaıym kó­rin­ge­nimen, ǵylymı-tehnı­kalyq jáne júıelik daı­yndaýsyz bul prosess óz nátı­jesin bermeıdi. Bul tehnologııada eń mańyzdysy brıket qospasyna qosy­la­tyn baı­la­nystyrǵysh zattardyń qasıetteri men mólsherlik ara qa­ty­nas­tary­nyń tıimdi sáıkestiligi der edik. Osy­ǵan baılanysty brıket otynyn daıyndaý tehno­logııasyn je­til­dirý jáne jab­dyq­tardyń ónim­diligin arttyrý má­selesi qazirgi tań­da ózekti bolyp otyr. Asfalt-shaıyr-parafın shó­gin­­di­lerin, kúrish qaýyzy jáne kó­mir­diń untaq qaldyqtaryn paı­dalanyp brıket otynyn alý ádisi tıimdi tehnologııalyq para­met­r­lerdi eskere otyryp júzege asa­dy. Munaı jáne gaz óndirisi kezinde bó­lingen qaldyqtardan qorshaǵan or­ta­ǵa bólinetin zardapty azaıtý ne­gi­zinde, olardyń bólinip shyǵý te­gi­ne baılanysty saraptap, sonymen qa­tar, qaldyqtardy ekinshi resýrs- ty shı­ki­zat retinde qarastyryp, ártúrli ón­di­ris salasynda paıdalaný jobasy anyq­talǵan. Ǵylymı-zertteý jumystary ná­tıjesinde joba avtorlarynyń qa­ty­sýymen «Ońtústik Qazaqstan ob­­ly­­syndaǵy aımaq­tyq teh­no­baǵy» JShS-men kelisim­sha­rt negizinde «Qy­zylorda obly­sy aýmaǵyndaǵy mu­naı ken oryn­da­ry­nyń qaldyqtaryn (as­faltty-shaı­yrly-parafındi shó­gin­diler) paıdalanyp brıket otynyn daıyndaý» taqyrybyndaǵy joba boıynsha ǵylymı-zertteý ju­mystary júr­gizilip, óz tıim­diligin kórsetti. Zert­teý jumys­ta­ry­nyń nátıjesinde brı­ketti otyn shyǵaratyn óndiristik-tá­jirıbelik qondyrǵynyń úlgisi daı­yndalyp, aımaqtyq tehnoparkke ót­kizildi. Asfalt-shaıyr-parafın shó­­gin­­di­lerin qoldanyp brıket otynyn jasaý boıynsha júr­­gi­zilgen tá­­jirıbelik zertteý ju­mys­ta­ry­nyń nátıjesi boı­y­n­sha brı­ket­teý pro­sesiniń teh­no­lo­gııa­lyq pa­ra­metrleri anyqtaldy. Zertteý nátıjesinde Qorqyt ata atyn­daǵy Qyzylorda mem­le­kettik ýnıversıtetiniń ǵa­lym­dary brıkettelgen otynnyń qu­rylymdyq úderisin jáne olar­dyń ártúrli faktorlarǵa áserin taldaýdyń qorytyndy nátı­je­leri negizinde brıkettelgen otyn alý­­dyń múmkindikteri kórsetilip, ná­tı­jesinde 2 monografııa ázir­lep, 3 ınnovasııalyq patent pen 5 avtorlyq kýálik alyndy jáne 50-den asa ǵylymı maqalalar jaryqqa shyǵardy. Qorytyndylaı kele, professor Q.Bısenov jáne ǵalymdar L.Arýova, S.Iba­dýllaeva, N.Daý­ja­nov, G.Dıa­mýr­­shaeva, R.Nar­ma­nov­a, S.Úder­ba­evtardyń «Qurylys já­ne munaı salalarynda qýat já­ne resýrs únemdeýshi tehnologııa­lar­dy ázirleý jáne engizý» ta­qyrybyndaǵy ǵylymı jumysy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyn ıelenýge laıyqty dep sanaımyn.

Serik QABDOLOV,  Q.I.Sátbaev atyndaǵy  Qazaq ulttyq tehnıkalyq  zertteý ýnıversıtetiniń   professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory,  Ulttyq Injenerler akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri