Sýtekti energııa damýynyń ózektiligi nede?

«Bizdiń mindetimiz – qazirgi ómir shyndyǵyna saı elimizdiń jahandyq básekelestikke qabiletti bolýy. Bizdiń is-árektimizdiń negizin Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi Ult jospary quraıdy. Úshinshi jańǵyrtýdyń ózekti basymdyǵy – ekonomıkany tehnologııalyq jolmen údemeli jańartý. Bul, sıfrly tehnologııalar negizinde jańa, bolashaǵy bar salalardy qurýdy bildiredi. Bıznes-ortany keńeıtý jáne jappaı kásipkerliktiń jaǵdaıyn jaqsartý óte mańyzdy bolyp tabylady», dep atap ótti N.Á.Nazarbaev.

Elbasy Úkimetke elimizdi Úshin­shi jańǵyrtýǵa qatysty ýaqyt su­ranysyna jaýap beretin «Qazaq­stannyń ulttyq tehnologııalyq bastamasy» atty 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyn qurýdy tapsyrdy. Prezıdenttiń aıtýynsha, munyń bári uzaq merzimdi bolashaqta ekonomıkalyq damýdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi.

Elimizde EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesi ótýde. Bul álemdik ǵylym men ǵylymdy qajetsinetin tehnologııa úshin mańyzdy is-shara. Osyǵan oraı, «Osy is-sharaǵa Qazaqstan ǵalymdarynyń qosqan úlesi qandaı»? degen saýal týyndaıdy. 

Bul kórmege óz eksponattarymyzdy (Reseı ǵalymdarymen bir­lesip) usynýǵa daıynbyz. Solardyń biri – tıimdi, termoelektrlik ma­te­rıaly AgxCu1.97Se tıpti ter­moelektrli modýli bar, kesek, ne untaq túrindegi zerthanalyq úlgi. Bizdiń aldyn-ala jasaǵan ekono­mıkalyq baǵalaýymyz boıynsha, osy p-tıpti AgxCu1.97Se materıa­lyn óndirýge ketken shyǵyn árbir kelige 300 AQSh dollaryn quraıtynyn kórsetedi, ıaǵnı qazirgi naryqta ótkiziletin vıs­mýt telýrıdi materıalyna qara­ǵan­da az qarjy ketedi. Bólingen qara­jat­tyń ótelim merzimi – 5-7 jyl. Qa­zaq­stannyń mys jáne túrli-tústi óner­kásibi qaldyqtaryn qoldan­ǵanda óndiristiń ózindik quny aıtar­lyqtaı azaıady. Qazirgi kezde EUÝ-de eýrazııalyq patentti resimdeý pro­sesi aıaqtalyp keledi jáne paıdaly modelge sertıfıkat alyndy. 

2015 jyly qabyldanǵan «Ǵy­ly­mı-tehnıkalyq jumys qorytyn­d­ylaryn kommersııalaý tý­raly» zańǵa saı, biz búginde «Ja­ńa, jo­ǵary tıimdi termoelektrli mate­rıaldyń kommersııalanýy» joba­syn oryndaýǵa atsalysýdamyz. 

Sýtekti energetıka damýynyń ózektiligi kóptegen belgili ǵylymı basylymdarda negizdelgen. Alaıda, TMD-da jáne Qazaqstanda mundaı zertteýlerdi qoldaý 2014 jyly ǵana bastaldy. Sonymen qatar, bu­qa­ralyq aqparat quraldarynda ǵylymdy qajetsinetin tehnolo­gııa­lardyń, atap aıtqanda, sýtekti energetıkanyń keleshektegi damýy jaıly jetkilikti aıtyla qoıǵan joq.  Sýtekti energetıkanyń jańa, ǵylymdy qajetsinetin tehnologııa­lary ekonomıkada, kóliktiń ár túr­lerin­de jáne turǵyn úı-kommý­naldyq sharýa­shylyq aıasynda revolıýsııalyq túrlen­di­rýlerdi iske asyrýǵa múmkindik beredi. 

2017 jyly Japonııanyń úkimet basshysy Sındzo Abe bylaı dep málimdedi: «Bizdiń maqsatymyz – sýtekti paıdalanýǵa negizdelgen álemdegi alǵashqy qoǵamdy qurý. Osy jyl aralyǵynda istiń bazalyq strategııasy jasalady. 2020 jylǵa qarsy Japonııa joldarynda janarmaı retinde sýtekti paıdalanatyn 40 myńǵa jýyq avtokólik pen avtobýstar bolady, al 2030 jyldary olardyń sany 800 myńǵa jetedi. Ol úshin mundaı avtokólikterdiń qunyn úsh eseden astamǵa tómendetip, baǵasyn shamamen 18 myń dollarǵa keltirýdi josparlaý kerek»

Shynynda da, álemniń damyǵan elderinde sýtekti qozǵaltqyshy bar serııalyq avtokólikter paıda bola bastady. Avtokóliktiń bire­geı qozǵaltqyshyndaǵy energııa elek­trohımııalyq generatordyń ishinde sýtektiń totyǵý reaksııasy esebinen óndiriledi. Elektromotordyń qýaty 136 at kúshin quraıdy. 

Jaqyn arada sýtekti avtokólik naryǵyna Honda-nyń shyǵýy jos­parlanyp otyr. Kompanııa FCV mo­delin satýdy 2017 jyly bastady. Aıta ketý kerek, bul munaıdyń ǵana aqyry emes, sondaı-aq, bizdiń baıyrǵy túsinigimizdegi energetıka túriniń de joıylýy. Úıler sýtekti janarmaıly avtonomdy generatorlarmen jabdyqtalatyn bolady. 

Energetıkanyń keleshek damýy úshin eń ońtaılysy – qoldanylatyn energııa kózderin ártaraptandyrý, ıaǵnı ártúrli energııa kózderin onyń tıimdiligi boıynsha damytý jáne paıdalaný. Munda ekologııalyq jáne ekonomıkalyq maqsatqa sáı­kes­tigin, energııany únemdeıtin tehno­lo­gııalardyń qoldanylýyn eskerý qajet.

Qazirgi ýaqytta balamaly ener­ge­tıkanyń birqatar kózderi damýda. Olar: sýtekti energetıkanyń teh­nologııasy, ıadrolyq jáne ter­moıad­ro­lyq energetıka, fotovoltaıka, jel-, sý-, jylý sorǵylary jáne bas­­qa­lar. Alaıda, energııanyń osy kóz­­deri­niń keıbir kemshilikteri bar: ener­­gııa-tıimdiligi álsiz, qaýipsizdik má­selesi tolyq sheshilmegen jáne t.b. 

Bolashaqtyń energııasy úshin birqatar sharttar qajet. Olar: ■ Kózdiń sarqylmas bolýy (sýdan alynǵan sýtek tárizdi...); ■ Qoljetimdiligi (ǵylymdy qajet­si­netin tehnologııa – salystyr­maly túrde alǵandaǵy tómen temperatýralarda, ne energııalarda júzege asady); ■ Senimdiligi joǵary dárejedegi qaýipsizdik, aýyr apattyń ne apattan keıingi zardaptardyń bolmaýy; ■ Energııa tıimdiliginiń joǵary bolýy; ■ Ekonomııalyq tıimdilik; ■ Avtonomdyǵy, ekologııalyq taza jáne energııa únemdeý qabileti.

Jaqynda Shetel ınvestorlary keńe­sinde el Prezıdenti Qazaq­standa aqshalaı qa­rajatty «aq mu­naıǵa» ınvestısııalaý qajettigin, ıaǵ­nı lıtıı ızotoptaryn joǵa­ry teh­­­no­logııamen ázirleý jóninde ıdeıa usyn­ǵanyn erekshe atap ótki­miz keledi. 

Bizdiń ýnıversıtette basshylyq qol­daýymen Eýropanyń beldi ǵy­ly­mı ortalyqtarymen kópjaqty yn­ty­maqtas­tyqty ornatýǵa nysanaly saıasat júrgi­ziledi. Jaqyn­da EUÝ rektory, pro­fessor E.Sy­dy­qov bastaǵan delegasııa Kem­brıdj ýnıversıtetiniń (Anglııa) áıgi­li Kavendısh zerthanasynda bo­lyp, ózara túsinistik týraly memo­randýmǵa qol qoıyldy. «Energııa­lyq beriktilik úshin kvanttyq ma­te­rıaldar ortalyǵyn» birlesip qurý jóninde kelisim jasaldy. Mun­daı ortalyqty EUÝ-de qurý Qazaq­stannyń jańa energetıkalyq strategııasynda ǵylymı zertteýlerdi jáne ınnovasııany engizý prosesin belsendi ete túsedi. 

Sýtekti energetıka – sýtekti alý, saqtaý, tasymaldaý jáne paıdalaný máselesin qamtıtyn zor keleshegi bar ǵylymı-tehnıkalyq baǵyt. Osy baǵyttyń damý barysynda ekonomıkanyń túrli salasynda sýtekti tehnologııanyń ekologııalyq jáne energııa qoryn saqtaıtyn basymdyqtary barǵan saıyn aıqyndala beredi. 

Energııalyq syıymdylyǵy joǵary bolyp tabylatyn sýtegi energııany shoǵyrlandyrý úshin qyzmet atqara alady. Sýtegin jı­naq­taýǵa, saqtaýǵa, saqtaý ydys­taryn toltyryp otyrýǵa jáne tasy­mal­daýǵa bolady, sondaı-aq, ol syǵyl­ǵan, suıyq jáne baılanysqan kúıde tasymaldana alady, osyǵan oraı onyń túrli kólikterdiń janar­maıy bola alatyn aıryqsha qasıeti bar.

Sýtekti energetıka salasyndaǵy ju­mystar óndirisi damyǵan kópte­gen elderde (AQSh, Eýroodaq, Japonııa) ǵylymdy qajetsinetin teh­­nologııanyń damý baǵytyna ja­­ta­dy jáne Úkimet tarapynan da, der­bes kapıtal jaǵynan da qar­jy­laı qoldaý barǵan saıyn arta túsýde.

Sýtekti energııaǵa aınaldyratyn negizgi túrlendirgish – tómen jáne joǵary temperatýralyq ja­nar­­maı­lyq elementter. Qazirgi sát­tegi óndi­ristik tómengi temperatý­ralyq sýtektik elementterdiń qoljetken PÁK-i 40-50 paıyzdan asady, demek, bul dástúrli ishten janý qozǵalt­qy­shymen nemese dızelmen salys­tyrǵanda energııa paıdalaný tıim­di­li­giniń ájeptáýir utymdy ekenin kórse­tedi. Joǵary temperatýraly qat­ty oksıdtti janarmaılyq element­ter (QOJE) laqtyrylyp shyǵary­latyn gaz týrbınasymen úılesip, 90 paıyz PÁK-ke ıe bolýy múmkin.

Sóz joq, avıasııa, ásirese áske­rı já­ne ǵaryshtyq sala, keme jasaý sııaq­ty tehnıkalyq aımaq­tar­da sýtekti ener­getıkanyń keıbir ele­mentteri qajetti ýaqyt mezetinde asa qysqa ýaqytta energııa berý ar­qy­ly jáne basqa da biregeı para­metr­lerge baılanysty óz qolda­nysyn tapty. 

QOJE sıpattamalaryn zertteýge arnalǵan qondyrǵylar ázirge Qazaqstanda joq. Biz alǵash osyndaı zamanaýı qondyrǵyny qurastyryp shyqtyq. Qatty oksıdtti janarmaı elementteri úshin, sondaı-aq, orta jáne joǵary temperatýrada jumys jasaıtyn QOJE-ge ar­nalǵan jańa materıaldardy synaq­tan ótkizetin oryn da bar. Bala­maly jáne sýtekti energetıka boıynsha kadrlar daıarlaý ju­mystary júrgizilýde, ǵylymı-teh­nıkalyq progress boıynsha zertteý nátıjeleri L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń oqý prosesine engizildi.

Atalmysh oqý ornynyń jáne Qazaqstannyń FTQ ǵalymdarynyń halyqaralyq yntymaqtastyǵynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri eń mártebeli jáne iri halyqaralyq ǵylymı mekeme – «Iаdrolyq zert­teý­lerdiń eýropalyq ortalyǵymen» (SERN, Jeneva) tyǵyz ózara áre­kettestik bolyp tabylady. Osyndaı birlesken jobalar aıasynda 2011 jyly EUÝ delegasııasy Jenevada boldy. Sol kezden bastap eýropalyq ortalyqpen iskerlik qatynastar qalypqa túsip keledi.  

Jalpy, álemdik ǵylymda bir­neshe iri mega-jobalar jasalýda. О́kinishke oraı, Qazaqstannyń fızık ǵalymdary álemdik deńgeıdegi aýqymdy jobalarǵa qatyspaıdy. 

Jergilikti ǵylymdy damytýda nysanaly qarjylandyrý baǵ­darlamasy boıynsha konkýrs­tyq jobalar men ǵylymı-teh­nı­kalyq progress aıasynda Qazaqstannyń fızıka-tehnıkalyq qoǵa­my mańyzdy ról atqarady. Bul qoǵam zamanaýı joǵary dáldik­tegi qondyrǵylarmen qamtamasyz­dan­dyrylǵan eksperımenttik zerthanalar men zerthanalyq jumystarǵa joǵary sanatty mamandardyń qyzmet kórsetýi arqyly birlesken jo­balardy oryndaýǵa tájirıbelik kómegin tıgizedi. Ásirese bul memlekettik, ulttyq jáne zertteý mekemelerindegi ýnıversıtettik zerthanalardy akkredıtasııadan ótý prosesinde asa mańyzdy. 

Ǵylymdy damytý úshin jáne «Qazaq­stannyń ulttyq tehnologııalyq bastamasy» atty elimizdiń Úshinshi jańǵyrýy aıasynda jobalanǵan ǵylymdy qajetsinetin jańa tehnologııany ómirge engizý úshin jáne elimizdiń bekem órkendeýi úshin bizge is júzinde qoldanylatyn naqty jobalardy jedel túrde júzege asyrý qajet.

Qaırat KÝTERBEKOV,  L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń oqytýshysy, professor, Qazaqstannyń fızıka-tehnıkalyq qoǵamynyń prezıdenti, Tynys SÚLEIMENOV, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ Kólik-energetıkalyq fakýltettiń dekany, professor