– Javlon Kámıljanuly, elorda tórinde óńirlik ózbek teatry alǵash ret óner kórsetken eken. О́ner báıgesine bul spektakl tegin tańdalmasa kerek-ti?
– «Saıramda bar sansyz bap» dep kúlli musylman balasy zııarat etip keletin qasıetti óńirge qonys tepken bizdiń teatr óner báıgesine qatysýshylardyń ishindegi eń jasy bolǵanmen, qoıylymdar, ulttyq mýzyka men dekorasııa, án men máner qaıtalanbaıdy. Mádenı-tarıhı eskertkishterge toly, týrızmniń oshaǵyna aınalýǵa laıyq ólkede ornalasqandyqtan qarabaıyr qalypta, aýdandyq deńgeıde qalyp qoıýǵa taǵy haqymyz joq. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz qolymen tusaýyn kesken teatrǵa bıyl 15 jyl tolmaq. Kúzde muny arnaıy atap ótkeli otyrmyz. Al Astanadaǵy Qazaqstan Ulttyq (etnıkalyq) teatrlarynyń IV respýblıkalyq festıvaline Leonıd Solovevtiń shyǵarmasy boıynsha О́zbekstannyń tanymal rejısseri, akter Saıfıddın Melıev ınssenırovkalaǵan «Qojanasyr Saıramda» mýzykalyq spektaklin alyp keldik. Komedııa janry bolǵanmen, qoıylym tarıhı eskertkishterdi qorǵaý men tulǵalarǵa qurmet kórsetý ıdeıasy jaǵynan óte qundy.
– Teatr ártisteriniń kásibı deńgeıi týraly aıtyp ótseńiz?
– Olardyń seksen paıyzy kásibı bilimi bar akterler. Kópshiligi Tashkent óner ýnıversıtetinde, Shymkent qalasyndaǵy M.Áýezov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette teatr ujymyna jetekshilik mamandyǵy boıynsha bilim alǵandar.
– Qojanasyrmen qazir halyqty kúldirý múmkin be?
– Komedııa desek, Qojanasyr desek, jurttyń bári jappaı kúle beredi eken deý – qate túsinik. Kúldirte otyryp, kózge jas aldyrtý – úlken óner. Al Qojanasyr shyǵys halyqtaryna ortaq tulǵa bolǵandyqtan, ol týraly ár óńirde túrli nusqalar, qoıylymdar saqtalǵan. Bizdiń spektakldiń olardan ereksheligi, munda hıkaıatty túgel qamtymaı, ishinara tek halyqqa qyzyqty-aý degen tustaryn ǵana tańdap aldyq. Munan keıingi taǵy bir ereksheligi, Qojanasyr ótken zamanda ómir súrip ketken tulǵa emes, ol búginde aramyzda júr. Maqsatymyz halyq qadirlegen beıne máńgi ómir súre beredi degen oıdy alǵa ozdyrý bolatyn. Tapqyr, daryndy, qoǵamnyń dertimen kúresip júretin Qojanasyr keıpindegi shynshyl, adal jandar qazir de bar ǵoı aramyzda. Ol jurt ájýalap, maıpazdap maqtaǵanǵa masqarapaz keıipke enetin kekesin keskin emes.
...«Qojanasyr Saıramda» mýzykalyq komedııasy «Qojanasyr áńgimeleri» negizinde jazylǵan. Buqaradan qonaq bolyp kelgen Qojanasyr Saıram turǵyndary arasynda óz ádildigimen aılasyn asyra otyryp, ómirde onyń bar ekendigin halyqqa jetkizýdi kókseıdi. Jáne osy oıy júzege asady.
– Ulttyq teatrlar qoıylymy basqa teatrlardan nesimen erekshelenip turýy kerek?
– Mysaly, bizdiń teatrda spektakldegi barlyq ánder jandy daýys-ta oryndalady. Qojanasyr týraly mýzykalyq týyndyda osy qyrymyz óte sátti kórinis tapty. Mundaǵy mýzykalyq shyǵarmalardyń sahnada jandy daýys-ta oryndalǵany jurtqa erekshe áser qaldyrdy. Sonymen qatar spektaklge ózbek halqynyń ulttyq aspaptaryn alyp shyǵý úlken jetistik dep sanaımyn. Ártisterimiz ámbebap – dabyl, doıra, rýbab, dýtar aspaptarynda oınaıdy.
– Halyqtyq áýenderdi zamanaýı úlgige túsirýde keıde túpnusqaǵa zııan keltirip alyp jatatynymyz ras. Sizder muny qalaı júzege asyrdyńyzdar?
– Mýzykalyq janrdaǵy spektakl bolǵandyqtan ózbek halqynyń ulttyq folklorlyq ánderine qosa keıbir halyqtyq áýenderdi qazirgi zamanaýı yrǵaqqa salýǵa týra keldi. Bul rette rejısser Saıfıddın Melıev sheberligine rızamyn. Qoıylym júgin negizinen mýzykanyń kóterip turǵany qandaı ǵajap. Osy oraıda óner maıtalmany kórermenniń janyna ne kerek ekenin, nege zárý ekenin dóp basqany anyq. Jańa ánderdi folklorlyq naqyshpen árlep, zamanaýı spektakl jasaý talpynysy sátti órilgen deýge tolyq negiz bar. Aıta ketý kerek, mýzykalyq shyǵarmalardyń 80 paıyzy urpaqtan urpaqqa tarap kele jatqan kóne muralarymyz bolyp tabylady. Mahabbat sahnalaryna jazylǵan ánder de áserli, ádemi.
– Bul spektakl qaı jyly qoıylǵan?
– Byltyr qazan aıynda premerasy ótken bolatyn.
– О́zbek teatry óńirlerge gastroldik saparmen jıi shyǵyp tura ma?
– Tashkent qalasyna jyl saıyn baramyz. Onda turaqty kórermenderimiz bar. Almaty, Túrkistan, Taraz, Qyzylorda, Kókshetaý qalalary men Sozaq, Túlkibas, Tóle bı, Qazyǵurt aýdandarynda óner kórsettik. Teatr ártisteri túrli deńgeıdegi baıqaýlar men festıvaldarda júldeli oryndarǵa ıe bolyp júr.
Belgili dramatýrg Rahymjan Otarbaevtyń Atyraýda ótken festıvaline ózim sahnalaǵan «Aıaýlym, Anfısa» spektaklimen qatysyp qaıttyq. Endi mine, EKSPO-2017 kórmesiniń arqasynda elorda tórinde óner kórsetý baqytyna ıe bolyp otyrmyz. Qudaı qalasa, kúzde Tarazda teatrlar festıvali uıymdastyrylmaq. Soǵan shaqyrtý aldyq. Odan keıin osy jyldyń aıaǵynda Qyrǵyzstannyń Bishkek qalasyna óner saparymen barý josparymyzda bar.
– Repertýardaǵy qandaı tushymdy qoıylymdardy aıryqsha atap óter edińiz?
– Ulttyq komedııadan basqa jahan klassıkasynan sahnalanǵan týyndylardyń orny bir bólek. Bıyl «Edıp patshanyń» qańtar aıynda premerasyn ótkizdik. Muny belgili rejısser Qýandyq Qasymov sahnalady. Odan basqa Reseıdiń, Amerıkanyń avtorlaryna atbasyn burǵan jaıymyz bar. Sondaı-aq Shyńǵys Aıtmatovtyń hıkaıaty boıynsha qolǵa alynǵan «Shyńǵyshannyń aq bulty» spektaklin Shymkentte ótken «Teatr kóktemi» festıvaline aparyp, júldeli orynǵa ıe boldyq.
– Respýblıkalyq, oblystyq teatrlardyń ózinde rejısserler jetispeıdi degen pikirdi jıi alǵa tartyp jatady...
– Bizde de rejısserler óte az. Negizi men akter mamandyǵy boıynsha bitirgenmin, biraq sońǵy ýaqytta rejıssýra salasyna ter tógip júrmin. Enshimde alty spektaklim bar. Biraq munymen toqtamaımyn, oıymda júrgen jobalarym kóp. Keı jaǵdaıda rejısserdi syrttan shaqyrýǵa májbúrmiz. Mysaly, О́zbekstannan Olımjon Salımov, Tájmuhamed Israıylov, Avlıeqýlı Hojaqýlıev, Mahsýd Mansýrov, Mınavvara Abdýllaeva, Qahramon Sadýllaev syndy maıtalmandar kelip jumys istese, al Jetisaı, Shymkent qalalarynan rejısserler Ǵazız Arynov, Asqar Altynbekov, Ásker Quldanov shaqyryldy.
– Aldaǵy ýaqytta kórermenge qandaı spektaklder usynylady?
– Jaqyn kúnderde úlken bir mádenı oqıǵaǵa kýá bolǵaly otyrmyz. О́zbekstandyq rejısser Marat Azımov sahnalaǵan shyǵys shaıyry, fılosof Naýaı babamyz týraly týyndy tarıhı tulǵany jadymyzda jańǵyrtý ǵana emes, tereńnen bastaý alatyn tamyrymyzǵa, baıyrǵy babalar rýhyna perzenttik súıispenshiligimiz, rýhanı eskertkishimiz bolmaq. Odan basqa Sábıt Dosanovtyń «Qasqyr ulyǵan tún» shyǵarmasy jelisimen qoıylǵan ekinshi qundy spektakl jyl aıaǵyna deıin daıyn bolady dep kútilýde.
– Qazaq dramýrgterinen munan ózge taǵy kimder sahnalandy?
– Baıǵalı Esenálıevtiń «Muhammed Haıdar Dýlatı» tarıhı tragedııasyn sahnaladyq. Eki jyl buryn Shymkent qalasynda ótken Ulttyq teatrlardyń III festıvaline osy spektaklmen baryp qatysqan bolatynbyz. Jalpy, avtorlar az emes. Negizi ózbek teatrynda jyl saıyn kem degende eki qazaq dramatýrginiń shyǵarmasy qoıylady.
– Spektaklder qaı tilde oryndalady?
– Tek ózbek tilinde ǵana. Al biraq munan basqa ázirlegen konserttik baǵdarlamalarymyz bar. Onda ózbek hoshyqtaryna qosa qazaqsha, oryssha, túrikshe, tatarsha ánder oryndalady.
– Astanaǵa teatrdan qansha adam keldińizder?
– Barlyǵyn qosqanda, jıyrma segiz adam keldik. Olardyń ishinde óner sheberlerinen Seıdikárim Mahmudov, Ulyqbek Nasyrov, Rýstam Saıdhýdjaev, Venera Nyshanbaeva, Vahıla Abdýrahmanova esimderin aıryqsha atap ótken jón. О́nerimizge belgili teatr jáne kıno rejısseri Talǵat Temenov bastaǵan quramynda Germanııadan kelgen Rahıma Abdývalıeva, brıtandyq teatr rejısseri Devıd Papava, AQSh-ta, Ulybrıtanııada bilim alǵan ırlandııalyq táýelsiz synshy Sara Kopleı bar qazylar alqasy baǵa berdi. Kemshilikter, olqylyqtar ortaǵa salyndy. Bul sapardan óz basym kóp sabaq alyp ketip baramyn.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»