Jaqyn kórshi ári mańyzdy saýda áriptesi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov 8-9 qazanda Iran Syrtqy ister mınıstri Alı Akbar Salehıdiń shaqyrýy boıynsha Tehran qalasynda saparmen boldy. Sapar barysynda Qazaqstan syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Mahmud Ahmadınejadpen, Iran Syrtqy ister mınıstri Alı Akbar Salehımen jáne Iran Medjlısiniń (Parlament) spıkeri Alı Larıdjanımen kezdesti. Prezıdenttiń rezıdensııa­syn­da ótken Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov pen Iran Prezıdenti Mahmud Ah­ma­dı­nejadtyń kezdesýinde Qazaq­stan mınıstri Iran Prezıdentine Qazaqstan basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Iran halqyna tabystar tilegen ystyq yqy­las­ty sálemin jetkizdi. Al Mahmud Ahmadınejad Qazaqstannyń óńir­degi saıası salmaǵy men eko­nomı­ka­lyq damýynyń erekshe mańyz­dy ekenin atap ótti. Iran bas­shy­synyń atap ótkenindeı, Qazaq­stan Prezıdentiniń basshylyǵy arqasynda qol jetkizilgen osyn­daı jetistikter Ortalyq Azııa elderimen qatar, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy memleketterdiń de ekonomıkalyq damýyna yqpal etip, ondaǵy halyqtardyń ál-aý­qa­tyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Kezdesýde, sondaı-aq Qazaq­stan men Iran arasyndaǵy saly­nyp jatqan temir jol qatynasy jelisin ashý jónindegi másele de talqylandy. Erjan Qazy­hanov­tyń kezdesý sońynan jýrnalısterge habardar etýinshe, Iran ta­ra­by temir jol qurylysyn kelesi jyldyń naýryzynda aıaqtaýdy josparlap otyr. Bul temir jol iske qosylǵan kezde, eki memleket arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynas arta túsetin bolady. «Iran Prezıdenti, – dedi mınıstr kezdesý jaıynda, – aldaǵy ýaqytta bizdiń elderdiń baılanystary keńeıe beretinine senim bildirdi». Kezdesýler kezinde atalyp ótil­ge­nin­deı, Qazaqstan men Iran arasyn­da­ǵy saıası jáne saýda-ekonomıkalyq qa­tynastar ózara túsinistik jaǵdaıynda damyp keledi. О́ıtkeni, taraptar atal­ǵan salalardaǵy yntymaqtastyqty dos­tyq jáne tatý kórshilik turǵyda tereń­detýge múddelilik tanytady. Buǵan Qa­zaq­stan men Irannyń óńirlik jáne ha­lyqaralyq uıymdar – BUU, IYU, AО́SShK, ShYU, EYU jáne Kaspıı te­ńi­zi jónindegi arnaıy jumys toby aıa­syndaǵy yntymaqtastyq dálel bolady. Erjan Qazyhanov pen Alı Akbar Salehıdiń kezdesýi josparlanǵan ýa­qyt­tan edáýir uzaqqa sozyldy. Onyń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni, kezdesýde memleketter arasyndaǵy ekijaqty qa­ty­nastardy damytý, ózekti de ótkir aımaqtyq jáne halyqaralyq máseleler talqylandy. Sonymen qatar, onda taraptar ózderi múshe bolyp tabylatyn halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa da erekshe mán berdi. Qazaqstan men Iran ara­syn­daǵy saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gý­ma­nıtarlyq salalardaǵy yntymaq­tas­tyqty damytý jaıyna da erekshe nazar aýdaryldy. Kezdesýden soń eki eldiń syrtqy saıasat vedomstvolarynyń bas­shy­lary qazaqstandyq jáne ırandyq buqaralyq aqparat quraldary ókil­de­ri­men baspasóz máslıhatyn ótkizip, kezdesý nátıjesi týraly habardar etti jáne jýrnalıster tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap qaıtardy. Alǵashqy bolyp sóz alǵan A.Sa­lehı Qazaqstan Respýblıkasy men Iran Islam Respýblıkasy arasyndaǵy qaty­nas­tardyń tarıhı tamyry tereńde jatqanyna toqtala kelip, ekijaqty yn­tymaqtastyqta energetıka jáne júk tranzıti erekshe mańyzdy ekendigin atap ótti. Onyń aıtýynsha, ekijaqty qa­tynastardy damytýda ǵylym, tehnologııa, aýyl sharýashylyǵy, taǵy basqa salalardaǵy yntymaqtastyqtyń da orny bólek. «Biz jaqyn jyldary eki memleket arasyndaǵy taýar aınalymyn 5 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýdi jos­parlap otyrmyz, – dedi ol. – Ash­ǵabad qalasynda biz Ortalyq Azııa men Parsy shyǵanaǵyn qosýǵa múmkindik beretin «Soltústik – Ońtústik» tranzıttik temir jol dálizin qurý jónindegi kelisimge qol qoıdyq. Bul tranzıttik taýar­lar­dy, onyń ishinde Qazaqstannyń júkte­rin eksporttaýǵa úlken múmkindik beredi». Al Erjan Qazyhanov óziniń bul saparyn elder arasyndaǵy saıası ún­qa­tysýdy nyǵaıtýǵa, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýge jasalǵan taǵy bir mańyzdy qadam retinde qa­ras­tyratyndyǵyn aıta kelip, eki el mı­nıstrleriniń kezdesýinde talqylanǵan máselelerge toqtaldy. «Biz mınıstr Salehı myrzamen ekijaqty qaty­nas­tarǵa jáne óńirlik ózara is-qımyl má­se­lelerine qatysty keń kólemdegi má­se­leler boıynsha óte tıimdi kelissózder júrgizdik, – dedi Erjan Qazyhanov. – Biz saýda aınalymyn arttyrýǵa múddelilik tanyttyq. Saýda kólemin 1,2 mıllıard dollardan 5 mıllıard dol­larǵa deıin kóbeıtý jospary bar. Oǵan múmkindikter jetkilikti. Qazaqstan Irannyń bıznes qurylymdarymen, kom­panııalarymen yntymaqtastyq or­natýǵa yntaly». Mınıstr óz sózinde, sondaı-aq Qa­zaqstan, Túrkimenstan jáne Iran aýmaqtary arqyly ótetin О́zen – Qy­zylgaıa – Bereket – Etrek – Gorgan temir jol qurylysy jobasynyń óz ýa­q­ty­synda júzege asyrylýyn eki memleket te asyǵyp otyrǵandyǵyna nazar aýdardy. Onyń atap ótkenindeı, bul joba paıdalanýǵa berilgende, Qazaq­stan Túrkimenstan men Iran aýmaqtary arqyly óz taýarlaryn Parsy shy­ǵa­na­ǵyna, ári qaraı basqa da elderge ta­symaldaı alady. Ol osy jobaǵa qaty­sýshy memleketterdiń ekonomıkasyna da edáýir paıda túsiredi. Mınıstr kezdesýde óńirlik ynty­maq­tastyqqa baılanysty máselelerdiń tal­qy­lanǵanyn da ortaǵa saldy. «Qa­zirgi kezde Qazaqstannyń Mańǵystaý oblysy men Irannyń soltústigindegi provınsııalary arasynda baılanys bar, – dedi ol osy jóninde. – Biz bul baılanystar mańyzdy dep esepteımiz jáne ári qaraı keńeıýi jáne damýy tıis» dep sanaımyz. Budan keıin Erjan Qazyhanov eki memleketti Kaspıı teńizi biriktirip otyrǵanyn ataı kelip, kezdesýde Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi tý­ra­ly da másele talqylanǵanynan habardar etti. Sonymen birge, Aýǵan­stan­daǵy, Taıaý Shyǵystaǵy, Soltústik Af­rı­kadaǵy, basqa da óńirlerdegi ja­ǵ­daı­larǵa qatysty máseleler qozǵalǵanyn jetkizdi. Mınıstrdiń aıtýynsha, Qa­zaq­stan men Iran arasynda Kaspıı teńi­ziniń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýda kóptegen máseleler boıynsha usta­nym­dary bir-birine sáıkes keledi. Mı­nıstrlerdiń kezdesýinde Qazaqstan men Iran arasynda mádenı jáne gýma­nı­tar­lyq baılanystardy keńeıtýge qa­tysty pikir almasylǵan. Kelesi jyldyń qańtarynda Qazaq­stan men Iran arasynda dıplo­matııa­lyq qatynas ornaǵanyna 20 jyl to­la­dy. Osyǵan baılanysty Iranda Qazaq­stannyń mádenı kúnderin, al Qazaq­stan­da Irannyń mádenı kúnderin ót­kizý jospary da bar. Sóziniń qory­tyn­dy­synda mınıstr kórshiles eki memleket Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy aıasynda tyǵyz yntymaqtastyq orna­typ kele jatqanyn, sondaı-aq Iran AО́SShK-ge tolyq quqyly múshe bolyp tabylatyndyǵyn, osy uıym aıasynda elderdiń ózara yntymaqtastyqty keńeıtetindigin atap ótti. Syrtqy saıasat vedomstvolary bas­shy­laryna jýrnalıster tarapynan su­raqtar da qoıyldy. Suraqtardyń ba­sym kópshiligi Kaspıı teńiziniń quqyq­tyq mártebesine, Qazaqstannyń asty­ǵyn eksporttaýǵa jáne bizdiń elimizdiń IYU-ǵa tóraǵalyǵyna baılanysty bol­dy. A.Salehıdyń aıtýynsha, Kaspıı teńizi bes memleketke qaraıdy, sondyqtan ondaǵy máselelerdiń bar­ly­ǵy sol elderge ortaq. Problemalardy sheshýge Kaspıı jaǵa­laýyndaǵy el­der­diń barlyǵy qatysýy tıis. Ásirese, elder úshin teńizdiń bıoresýrstaryn saq­taý, qorshaǵan ortany qorǵaý erekshe mańyzdy. Qazaqstan astyǵyn eksporttaýǵa baılanysty qoıylǵan suraqqa Erjan Qazyhanov naqty derekter keltire oty­ryp, jaýap qaıtardy. «Bıylǵy jyly Qazaqstan 25 mıllıon tonnadan astam astyq jınaıdy, – dedi ol. – О́z árip­te­simmen kezdesýde osy taqyryp ta tal­qylandy. Biz Iran astyq tutynýshy asa aýqymdy rynok dep esepteımiz. Iran astyq óndirýshi el ekenin bilesizder. Buǵan qosa biz Iran aýmaǵy ar­qy­ly Qazaqstan astyǵyn Parsy shyǵana­ǵy­na eksporttaý jolyn qarasty­rý­damyz». Suraq-jaýap barysynda mınıstrler Qazaqstannyń IYU-ǵa tóraǵa­ly­ǵy jaıyn da qozǵady. Iran mınıstri A.Salehıdiń aıtýynsha, Qazaqstan Uıymǵa tóraǵalyǵyn jaqsy bastady jáne qazirdiń ózinde birqatar nátı­je­lerge qol jetkizdi. Onyń ishinde Somalı halqyna kómektesý máselesi sheshildi. Sonymen qatar, Qazaqstan basta­ma­synyń arqasynda Ystambulda IYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mı­nıstrleriniń basqosýynda 50 mıllıon dollar qarjy jınaldy. Bul qarjy musylman baýyrlarǵa kómek retinde beriledi. Jáne bul Islam yqpal­das­tyǵyna naqty mysal bolyp tabylady. Qazaqstannyń jetekshiligimen IYU basqa da tabystarǵa jetedi dep esepteıdi. «Biz bul baǵyttaǵy Qazaq­stannyń barlyq bastamalaryna qoldaý bildiremiz», – dedi A.Salehı. Al Erjan Qazyhanov Kaspııdiń ekologııasyna baılanysty Qazaqstan Kaspıı teńiziniń bıoresýrstaryn saq­tap, ony tıimdi paıdalanýda birqatar bastamalarmen shyqqanyn atap ótti. Buǵan mysal retinde ol Qazaqstan Kaspıı teńizinen bekire balyǵyn aýlaýǵa 5 jyl boıy moratorıı jarııalaý týraly bastama kótergenin, bul bastamaǵa Iran da qoldaý bildirgenin keltirdi. Al Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanovtyń Iran Med­jl­ısiniń spıkeri Alı Larıdjanımen kezdesýinde eki el parlamentteri ara­syn­da yntymaqtastyq ornatý, ózara tá­jirıbe almasý, basqa da máseleler jóninde áńgime boldy. Qazaqstan syrtqy saıasat vedom­stvo­synyń basshysy elge qaıtar kezde qa­zaq­standyq jýrnalısterge shaǵyn suhbat berdi. Erjan Qazyhanov Tehran­ǵa saparyndaǵy joǵaryda atalǵan kezdesýler nátıjesin aıta kelip, Qa­zaqstan – Túrkimenstan – Iran temir joly qatynasy jobasy asa aýqymdy jobalar qataryna jatatyndyǵyn atap ótti. Iran óz aýmaǵyndaǵy temir jol jelisiniń qurylysyn kelesi jyldyń naýryzynda aıaqtamaq ekeni joǵaryda aıtyldy ǵoı deımin. Al jalpy atalǵan joba bizdiń eldiń ónimin, onyń ishinde Qazaqstan astyǵyn shet memleketterge tasymaldaýda erekshe mańyzdy ról at­qa­ra­dy. Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderge astyq qashan da qajet. Al Kaspıı teńi­zi­niń quqyqtyq mártebesin aıqyn­daý tý­ra­ly ol: «Kaspıı teńizin mılı­ta­rı­zasııa­laý­ǵa qarsymyz. Jaqynda Astanada Kaspıı­diń quqyqtyq mártebesi men bıologııalyq erekshelikterine baı­la­nysty syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deń­geıin­de jıyn ótedi», – dedi. Álısultan QULANBAI. -------------------------------------------- Sýrette: E.Qazyhanovtyń M.Ahmadınejadpen kezdesýi kezinde. Sýretti túsirgen Ilııas OMAROV.