Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda joǵary oqý oryndaryn aıaqtap, úlken ómirge joldama alǵan jastardyń bilimdi de bilikti maman bolýy úshin kóp úırenip, kóp izdenýi jaıly oılar aıtylǵan. Shynynda da, joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, praktıkalyq sabaqtardy tereń meńgergen jastardan isker basshy shyǵatyny sózsiz. Osy oraıda ózim kórip júrgen, otyz jyldan astam qyzmetimde oryn alǵan jaılardy ortaǵa sala ketsem artyq bolmas. Elimizdiń birqatar bilim ordalarynyń, ásirese, jeke oqý oryndarynyń óndirispen kásibı qatynasy, jasyrary joq, tek qaǵaz júzinde ǵana oryndalyp, is júzinde baǵytty da baǵdarly júzege asyp otyrǵan joq. Basty kiltıpan – mamandandyrylǵan praktıkalyq oqý júıesiniń jeke pánder boıynsha qalyptastyrylmaýy. Keńes dáýirindegi oqý, ǵylymı-zertteý tásilderi búginde eskirgen, olardy jańartý úshin soǵan sáıkes oqý bazasy kerek. Demek, bilim ordalarynyń basym bóligi jeke oqý oryndary bolǵandyqtan, tıisti oqý bazasyn jetildirýge múmkinshilikteri belgili bir sheńberden asa almaı jatady. О́kinishke oraı, osyndaı jaıttar birqatar memlekettik bilim ordalarynda da dástúrge aınalyp barady. Kezinde ınjenerlik mamandyqtar 5 jylǵa jobalanyp, bilim alý prosesteri kezeń-kezeńmen júrgizilip otyrdy. Onda alǵashqy eki jyl jalpy ınjenerlik baǵytta órbise, kelesi jyldar tikeleı mamandandyrýdyń enshisine tıdi. Kúndelikti sabaqtardyń árqaısysy akademııalyq eki saǵatqa juptalyp, qalyptasqan júıede júzege asyryldy. Bastaýysh kýrstardyń ózinde eki aptalyq oqý praktıkalary júrgizilip, stýdentter kásibı qural-jabdyqtarmen tanysýshy edi, onyń sońy eseptik sabaqpen aıaqtalatyn. 3-4 kýrstardan soń 2 aılyq tehnologııalyq praktıkalar oryndalatyn. Jekelegen mekemelerge nemese óndiris oryndaryna stýdentter aqyly issaparǵa attandyrylatyn. Olarǵa arnaıy jetekshiler de bekitiletin. Búgin she?.. Ne sebepten sol Keńes kezindegi jolyn tapqan keıbir tamasha praktıkalyq ádistemelerden qazirgi bilim berý júıesi birden shyǵyp ketti? Onyń ornyn toltyratyn praktıkalyq jańa oqý júıesiniń de tolyq mańyzdylyqta qabyldandy deýimiz asyǵystyq sııaqty. Nelikten praktıkalyq sabaqtardyń 3 deńgeıli ótýi búgingi bilim júıesine unamady, álde bul dármensizdigimizden týyp otyrǵan amal ma, álde bilim berý júıesiniń eki satyly (bakalavr, magıstratýra) júrýine qalyptastyrylǵan jańa baǵyt pa? Biraq, bakalavr júıesiniń óndirispen baılanysy tym tómen, óıtkeni praktıka ótetin óndiris ornymen stýdent ózi kelisimshartqa otyrady. Onyń nemen aıaqtalyp jatqany óndiris oryndaryna jaqsy málim. Sondyqtan bolar, olardyń qaı-qaısysy bolmasyn jas túlekterge rıza emes, olarǵa birden jaýapty isterdi senip tapsyra bermeıdi. Qazirgi tańda jas mamandardy jumysqa alý prosesi memlekettik deńgeıde júıelenbegen. Dálirek aıtsaq, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde praktıkalyq oqý júıesine arnalǵan tıekti baǵdarlama da joq, olardy qarjylandyratyn granttar da qarastyrylmaǵan. О́ndiris ornyn kórmeı-aq jas túlekter jumysqa tamyr-tanystyq, jekjattyq jolmen ornalasyp alady. Ári óndiris oryndarynyń barlyǵy derlik jeke basqarylymda, olar jas mamandy alyp, onymen 3 jyl kóleminde tájirıbe ótkizýge esh daıyn emes, ári bul áreket olarǵa ekonomıkalyq turǵydan da tıimdi bola bermeıdi. Osyndaı oılar Almatydaǵy L.B. Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobıl joldary akademııasynyń mamandaryn da tolǵantyp otyr. «Oıdy oı qozǵaıdy» degendeı, men osy mekemeniń rektory Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor R.Qabashevpen osydan jeti jyl buryn oı bólisken edim. Bul arada atalmysh akademııa bazasynda jol-óndiristik zerthana ashý men oǵan stýdentterdi óndiriske tartý máselesi talqylandy. Ekeýara júrgizilgen pikir tup-týra bir jylǵa sozyldy. Men óz tájirıbemde bolǵan jaıttardy ortaǵa saldym. 2004-2006 jyldar arasynda men Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi Kólik ınfraqurylymyn damytý komıtetinde bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardym. Osy aralyqta mınıstrlikte Qazaqstan avtojol salasyn 2006-2012 jyldar aralyǵynda damytý men onda «Obljolzerthana» memlekettik mekemelerin ashý baǵdarlamalary qatar ázirlendi. Baǵdarlamalar óte sátti ázirlenip, birden júzege asyrylý isteri júrip ketti. Mine, maǵan da oıtúrtki bolǵan osy baǵdarlamalardyń elimizdiń avtojol salasyna óte sátti engizilýi boldy. Sol jyly Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi asa mańyzdy úshinshi baǵdarlamany bekitti – ol Qazaqstanda aımaqtyq oqý ortalyqtaryn ashý edi. Bul oqý ortalyqtarynyń maqsaty salanyń mekeme basshylaryn, ınjenerlik qyzmetkerlerin, jumysshy mamandarynyń kásibı deńgeıin kóterý boldy. Osyndaı oqý ortalyǵynyń biri Almaty qalasyndaǵy «QazjolǴZI» AQ-qa tıisti boldy. Mekeme basshylyǵy osy oqý ortalyǵyna basshy etip taǵaıyndady. 2011 jyly joǵaryda atalǵan bilim ordasy óziniń oqý bazasynda jol-synaq zerthanasyn ashyp, ony Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik talaptaryna sáıkes attestasııadan ótkizdi. Sol jyly zerthana Jambyl oblysynyń 2450 shaqyrym jolyna dıagnostıkalyq zertteýler júrgizip, tehnıkalyq qujattandyrý jumystaryn eki jyl kóleminde sátti aıaqtady. Bul tehnıkalyq jeke bilim ordalarynda júrgizilgen alǵashqy ǵylymı-zertteý jumystary desem, artyq aıtpaǵanym bolar. О́ıtkeni ǵylymı-zertteý jáne ınjenerlik qyzmet kórsetý jumystary 2012 jyldan bastap óziniń aýqymyn odan ári keńite bastady. Jergilikti joldarmen qatar vedomstvolyq joldardyń jańa qurylystary men qaıta salý jobalary da zerthananyń qorjynyn toltyra bastady. Ǵylymı-óndiristik departamentke aýysqan bes jyl kóleminde zerthana 2 ret memlekettik attestasııadan ótip, akkredıtasııalyq qujatqa ıe boldy. Onyń zertteý aýmaǵy respýblıkalyq mańyzdaǵy joldarmen tolyqty. О́tken jyldan bastap «Qandyaǵash – Komsomol – Denısovka – Rýdnyı – Qostanaı» avtojolyndaǵy Tobyl temir jol kópiriniń qurylysyna tehnıkalyq baqylaý jumystary júrgizilip keledi. Departament zerthanasynda nebir ǵylymı zertteýler júrgizilip, onyń keıbir ozyq nátıjeleri respýblıkalyq patentterge ıe bolýda. Solardyń biri – joǵary jyldamdyqtaǵy avtomobıl joldaryndaǵy qysqy taıǵaqqa ázirlengen tehnologııa. Bul tehnologııa hımııalyq reagentterdi suıyq kúıde paıdalanýǵa arnalǵan. Suıyq reagentterdi jol betine suıyq kúıde shashý Qazaqstanda tájirıbeden ótpegen tehnologııa. Buǵan basty qolbaılaý sol suıyq reagentterdi ázirleıtin arnaıy qondyrǵylardyń avtojol salasynda joqtyǵy. Sol sııaqty, Qazaqstannyń ońtústik óńirinde oryn alǵan birigý múmkindigi asa tómen topyraqtardy jol úıindilerine paıdalaný máselelerin sheshý de osy zerthanada zertteldi. Departament mamandary shetelden alynǵan biriktirý qasıetteri joǵary materıaldardyń tehnıkalyq sıpattylyǵyn zerttep, olardyń topyraq quramyna shashý normalaryn atalmysh óńirdiń klımattyq jáne topyraqtarynyń sıpattylyqtaryna qaraı anyqtady. Atalmysh zertteýler jas ǵalymdardyń dıssertasııalyq zertteýleri negizinde júrgizildi. Bilim ordalaryn ǵylymı-óndiristik iske qosý men osy negizde bolashaq mamandardy óndiriske mashyqtandyrý úlgilerin ǵylymı-ádistemelik jańalyq dep qaraýǵa tolyq negiz bar. Bilim ordalarynda kásibı synaq zerthanalaryn ashpaıynsha jáne olardy bir júıege keltirmeıinshe jas mamandardy óndiris oryndarymen tyǵyz baılanystyrý oryndala qoıatyn qarapaıym is emes. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Qazaqstan avtojol salasynda júzege asqan tájirıbelerdiń negizinde barlyq bilim ordalarynda osy baǵytta grant bólý máselesin sheshse, qazaqstandyq bilim ordalarynda ázirlengen mamandarǵa tehnologııalyq praktıkalar ashýdyń jańa tynysy ashylǵan bolar edi.
Ábdi QIIаLBAEV, L.Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobıl joldary akademııasy ǵylymı-óndiristik departamentiniń dırektory ALMATY