Máńgilikti músindeý

– Esentaı ózeniniń arǵy betinde jazý­shy­lardyń eki úıi turǵanyn bilesiń. Bi­ri – «Sarańdardyń sary úıi», ekinshisi – «Alǵyshtardyń aq úıi» dep atalady. Al biz óz úıimizge qandaı at qoıamyz? «Jo­mart­tardyń jolym úıi» deımiz be? – dep aqyl­dasady Iranǵaıyp. Jomart dese jomart edik, jarymaı júrsek te qolymyz ashyq, dastarqanymyz jınalmaıtyn. Biraq Iran­ǵaıyptyń aıtqany bolmady, el aýzyn­da bizdiń turaǵymyz «Sýretshiler úıi» atanyp ketti. «Sýretshiler úıi» dese degendeı, Esen­taı ózeniniń jaǵalaýyna jaqyn sa­lyn­­ǵan eńsesi bıik ereımen úıimizdiń do­ǵadaı ıilgen bir pushpaǵy tutasymen sýretshilerdiń, birinshi qabaty túgelimen músinshilerdiń sheberhanalary edi. Bul jerde bir úı turmaq, tutas aýla sýretshiler men músinshiler oramy eken. Ieleri – bel­gili sýretshiler Áýbákir Ysmaıylov, Gúlfaırýz Ysmaıylova, Toqbolat To­ǵysbaev, Ábdrashıt Sydyhanov, Kamıl Mýllashev, Maǵaýııa Amanjolov, ortanshy Aqa­naev, Baltabaı Tabyldıev, Tabyldy Muqatov, Tımýr Ordabekov, Erbolat Tólepbaev, Bekseıit Túlkıev, Anarbek Naqysbekov, t.b. músinshiler Tólegen Dos­maǵambetov, Erkin Mergenov, Esken Ser­gebaev, Baqytjan Ábishev...t.b. bári osy kvartaldan meken, turaq, sheberhana tapqan. Osylardyń kóbi saqal qoıatyn. Atshap­ty­rym aýladaǵy bir-birimen ıin tiresken tórt úıdiń ár esiginen qaba saqaldylar, aq saqal, kók saqal, qara saqaldylar ár kez­de kirip-shyǵyp jatatyn. О́ıtkeni, ol kez­de saq­al degendi ıegine salafıler emes, sý­ret­shiler qoıatyn...  Atyshýly Asqar Súleımenovtiń anasy Aıtotym apamyz aýlada olarǵa qarap otyryp: – Osylar saqal qoımasa sýret sala almaı qala ma? – dep suraǵany esimde qaldy. Sol sýretshilerge jaqyn júrip, men de saqal qoıdym. Bala kezimde sýretshi bo­lý armanym bolǵan. Salǵan sýretterim ba­lalar gazetinde, «Jyl – on eki aı» alma­naǵynda jarııalanǵan. 9-synypta oblysta sýret jarysynan birinshi oryn alyp, Almatynyń Gogol atyndaǵy sýret ýchılıshesine joldama da kelgen. Amal ne­­shik... sóz sıqyry jeńip, jyn ıektep, jyr qýalap kete bardym. Sóıtip, maǵan Karl Markstiń saqalyndaı qap-qara buıra saqal bitti. Iegine qyltanaq shyqpaıtyn sýretshiler saqaldy sýretshilerdiń saqa­ly­na qyzyǵa qaraıtynyn baıqadym. Keıbiri tipti men sýretshi bolmasam da sa­qa­lymdy sıpap turyp, úńilip qaraǵan. Saqal qoıǵasyn sýretshi-músinshiler qa­ý­ymyna tipti óz adamyndaı etene bolyp ket­tim. Erbolat Tólepbaev, Bekseıit Túlkıev­pen erteden tonnyń ishki baýyndaı jaqyn, dos-jarmyz. Endi kúnde jolyǵyp, ishek-qarnymyzǵa deıin aralasyp kettik. Keıbir keshterde sýretshiler men músinshilerdiń sheberhanaaralyq basqosýlary bolyp turatyn. Aralaryna keıde Asqar aǵa ekeýmizdi shaqyratyn. Maǵan óleń oqy­tatyn. Asqar Súleımenov báriniń aý­zyn ashtyryp, óner tarıhynan ne bir qysqa da taǵylymdy syrlar shertetin. Son­daı keshtiń birinde músinshi Baqytjan Ábishevpen jaqynyraq tanystym. Kór­kemsýret ýchılıshesin aıaqtamastan oqýdan shyǵarylǵan soń, Máskeýdiń Sýrıkov atyndaǵy ataqty oqý ornyn bitirgen eken. Ol meni óz sheberhanasyna bastady. Sóre-sóre toly balshyqtan, gıpsten, aǵash­tan, qoladan, granıt pen mármárdan somdalǵan músinder. Úlkendi-kishili bas­tar. Ulylar men beıtanystar. Ál Farabı men Mahambet, Muhtar men Kúlásh, Toqash Bokın men Sáken, generaldar men ba­tyr­lar, Jambyl men Qonaev... Áne bir Vladımır Ilıchtiń qasynda Abaı Qunanbaevıch synaı qarap turǵandaı. Solardyń qatarynda mań-mań basqan túıeler jáne jylqylar, jylqylar, jylqylar... Jyǵylyp jatqan, oınaqtaǵan, shıyrshyq atqan, qarǵyǵan, orǵyǵan, kókke atylǵan, súringen, alasurǵan, týlaǵan, kósile shapqan, qulaǵyn tikken, jymıtqan, qaı­shylaǵan, jaly kúdireıgen, jel­bire­gen, tanaýy deldıgen... túrli keı­iptegi jyl­qylardyń balshyq, gıps, qola, tas mú­sinderi. Dóńgelek jozyda jat­qan qa­ǵaz­dardy paraqtaı qalsań –jylqy ja­ný­ardyń samsaǵan eskızderi shyǵa keletin. Sol tusta Baqytjannyń qolynan týǵan bir shedevrge Asqar Súleımenov «Qulager» dep at qoıdy. Jyǵylyp jatqan jylqy músini. Qulager dese Qulager!.. Jelmen jarysyp, quıyndap-quıǵytyp kelip, tosynnan omaqasa qulaǵan qaıran janýar ómir men ólimniń arasynda yshqynyp, ar­pa­lysyp jatyr. Jantásilim sát... Kisin­e­gen daýysy jer dúnıeni jańǵyrtyp, jan dú­nıeńe ıne suqqylaǵandaı. Qapııada qaza qushqan taǵdyrdyń qııanatqa laǵneti. Únsiz shyrqyraǵan jan daýysy... Bir jylqynyń emes – bir adamnyń, bir adamnyń emes –tutas bir halyqtyń qyrqaı shalynǵan sherli taǵdyry...  Sóz sýretkeri Asqar Súleımenov osy músin týraly únemi súısine aıtyp júr­di. Baqytjannyń 1991 jyldyń aqpa­nyn­da Á.Qasteev mýzeıinde ótken sýret kórmesinde Asqar aǵanyń sóılegen só­zin jary Álııa Bópejanova qaǵazǵa túsi­rip, keıin jarııalaǵan: «Ábishev – óz aldyna dara tulǵa. Buǵan onyń shyǵar­ma­shy­ly­ǵynyń kúretamyry, kindigi – sulap túsip mert bolǵan tulpar beınesi – «О́liara» dep qate atalǵan músin dálel. Janaryna jar­ty álemdi syıdyrǵan tulpardyń qa­rashyǵyna zer salyńyz. Jarty álemniń emes, kúlli ǵalamnyń qasireti osy qara­shyq­ta tunyp tur. Bul – kelispeske amal­daryńyz kem, – klassıka, al, klassıka deý­ge tipti qımasańyzdar, klassıkaǵa je­teǵabyl týyndy». Osy taqylettes ba­ǵa­laý sózin Asqar aǵamyz sýretshi-mú­sinshi-qalamgerlerdiń ortasynda da, Baqytjannyń sheberhanasyna sheteldik qonaqtardy ertip ákelgen túrli laýazymdy-shendiler aldynda da aıylyn jımaı aıtq­an. Dýaly aýyzdyń sol baǵasy – baǵa bolyp qaldy. Músinshiniń tyrnaqaldy tolymdy týyn­dysy Almatydaǵy Toqash Bokınniń es­kertkishi ekenin estigende avtorynan: «Ol qaı jerde tur?» dep suraǵanym esimde. Sol kezde ózim on jyldan astam ýa­qyt meken etken Almatyda Bokınniń es­ker­t- kishi baryn bilmegenim uıat-aq edi. Sóı­tip, panfılovshylar parkiniń temir jol jaq betinde turǵan «Toqash Bokınge» ar­naıy sálem bere barǵanmyn. Sol es­kertkishi úshin Baqytjan Qazaqstan komso­moly syılyǵyn alǵan eken. Basynda Baqytjan ana tiline shorqaq boldy. Biraq tili kelsin-kelmesin qazaqsha sóıleýge tyrysatyn. Túsinbegen sózderin, jan-jary M.Áýezov drama teatrynyń aktrısasy Shámshágúl Meńdııarovadan surap alatyn. «Orys mektebinde oqydym. Qalanyń balasymyn. Aqtóbede týǵanmyn, Almatyda óskenmin» deıtin. 

Qazaqsha sóıleýge qysylmaı-qym­ty­ryl­maı tyrmysyp júrgen Baqyt­jan kele-kele bir qazaqtaı jatyq sóıleıtin boldy. Naǵyz qazaq bolýǵa jan-tánimen umtyldy. Tipti sońǵy 10-15 jylda dinge boıusynyp, bes ýaqyt namazyn qaza jibermeıtin dá­ret­ti taqýaǵa aınalǵan. As-otyrystarda qal­tasynan aq taqııasyn sýyryp alyp, tó­besine qondyra qoıyp, zaýlatyp Quran oqı­tynyna da kýá bolǵam. Mine, saǵan «asfalttiń» balasy! Basynda portretshi retinde kóringen onyń shyǵarmashylyǵy «Qulager» týyndysynan keıin ulttyq-tarıhı taqyrypqa túbegeıli bet burdy. Kele-kele at jalyn­da­ǵy azattyq, babalar fılosofııasy, uly da­la rýhy, kóshpendiler turmysy Ábishev óneri­niń negizgi leıtmotıvine aınaldy. Ol osy tusta kóne túrki dúnıesine kóp úńi­lip, táńirshildik tereńine qulash urdy, kó­ne jádigerlerdi zerdelep, balbal tas­tar álemin jańa mazmunmen tiriltýdi qol­ǵa aldy. Onyń «Umaı ana», «Kezdesý», «Uran», «Betashar», t.b. músinderi osy ke­ze­ńniń jemisi.  Sonaý bir jyly Almatyda qoıylǵan Jambyl ata eskertkishiniń jobasyn tal­qy­laýǵa qatystym. Baqytjan somdaǵan dom­byra ustaǵan músin kóptiń kóńilinen shyqty. Al arhıtektýralyq sheshimine kel­gende ekiudaı pikir týdy. О́ıtkeni, joba boı­ynsha Jambyl atanyń onsyz da alasa tuǵyrynyń astynan bulaq aǵyp jatýǵa tıis eken. Sonda sol kezdegi joǵarǵy jaq­tyń jaýapty qyzmetkeri, qazirgi depýtat Saýytbek Abdrahmanov jandy pikir aıtty: – Qazaqta «Astyńnan sý shyqty ma?» degen jaǵymsyz áser beretin sóz bar. Son­dyqtan, menińshe, sýdy Jambyl atanyń as­tynan aǵyzyp qoıý jaramaıdy. Sý bolsa bolsyn, aǵyp jatsyn, biraq astynan emes, bir jaǵynan, qasynan, janynan aqsa bol­maı ma? Kókeıge qonymdy osy pikirdi qolda­ǵan­dardyń ishinde men de boldym. Qazir Jam­byl atanyń eskertkishin kórgen saıyn sol áńgime esime túsedi. Jyraýdyń janynan jyr aǵysyndaı jylap aǵyp jatqan syzashyq sý sonshalyq úılesimdi.  Birde Baqytjannyń sheberhanasyna kirip kelgende, buryshtaǵy qoqys shele­gin­de jatqan aq gıps bas músinge kózim tús­ti. Qos qoldap sýyryp alyp qarasam – M.Áýezovtyń bıýsti eken.  – Báke-aý, mynaýyń ne? – dep shyr ete tústim. – Jata bersin, qozǵama, ol brak! – dedi Baqytjan. – Oıbaı-aý, brak ta bolsa Áýezov qoı!

– Onyń erni dál kelmeı qaldy. Mine, myn­any kór, naǵyz Áýezov munda! Al an­d­a­- ǵyny syndyryp, laqtyryp tastaý kerek, – dedi músinshi. Sóıtip, ol aq shúbe­rek­pen qymtap qoıǵan basqa músindi ashyp kórsetti. Erni sál túrile dúrdıgeni bolmasa kóp aıyrmashylyq baıqamadym. Oıda joqta tapqan oljadan aıyrylǵym kelmeı: – Maǵan osy Áýezov te jaraıdy. «It jegenshe Qońdybaı, Qanaı jesin!» degen bar. Qıratyp, laqtyrǵansha maǵan ber, – dep, qoınyma qysa túsip edim: – Alsań – al, biraq úıge aparǵan soń dý­ho­v­kada pálen saǵat kúıdirý kerek. Áıt­pese tez synyp qalady, – dedi. Qýanyp ala jóneldim. Aıtqanyn aınytpaı jasap, sol gıps músindi gaz peshiniń dýhovkasyna salyp qoıyp, áıelimiz ekeýmiz kúni boıy qasynan shyqpaı qadaǵalap, ábden kúı­di­­r­genimizde qyna tústi ádemi qysh bıýst sy­ńǵyrlap shyǵa kelgen. Pesh qasynan shy­r­ǵalap shyqpaı júrgenimizdi kórgen qyzym Nazym: – Sizder Áýezovti tort pisirgennen árman ádemilep pisirdińizder ǵoı. Kúıip ketip júrmesin, – dep ázildegen.  Biraz jyldan keıin inim Rústem Esdáýlet pen qyzym Nazym «Habar» ar­na­synyń «Tilashar» atty 40 sabaqtan tu­ratyn serıalyna túsken kezde rekvızıt úshin bizdiń úıden M.Áýezovtiń sol músini men qabyrǵada ilýli turǵan elik sapty qamshyny aparyp qoıypty. Keıin qaıtpaı qaldy. Ony estigen Baqytjan sol tusta ótken 50 jyldyq mereıtoıymda maǵan M.Áýezov bıýstiniń keıingi ózine unaǵan farfor nusqasyn tartý etti. Odan burynyraq qoladan quıylǵan «Bórige mingen qyz» atty músinshesin syılaǵan bolatyn. Bórisi saq stılinde, saýyryndaǵy qazaq qyzy antıkalyq pishinde. Qazir uly jazýshynyń músini men ekeýi meniń kitap sóremde tur.  Baqytjan Ábishevtiń shyǵar­ma­shy­lyǵynyń bir úlken shyńy dep Atyraýda ornatylǵan Isataı-Mahambet eskertkishin aıtar edim. Jalpy, bul eskertkishtiń ıdeıasy men jo­basy o basta Imanǵalı Tas­maǵam­bet­ov­ten týǵan. 2000 jyly Pre­mer-Mı­nı­s- trdiń orynbasary bolyp júr­ge­nin­­de meni ózine shaqyrdy. Mádenıet sek­to­rynyń meń­gerýshisi edim. Qolynda ózi syz­ǵan es­ker­tkish jobasy. Eki salt atty adamnyń sul­basy, artynda samsaǵan qalyń qol ál­de qamal.  – Mahambettiń 200 jyldyǵyna oraı Atyraýda eskertkish ornatý kerek. Sonyń qaý­lysynyń jobasyn jasaýǵa kiris. My­naý – meniń oıymdaǵy Isataı men Ma­hambet memorıaly. Osy eskertkishti ja­saýǵa baıqaý jarııalaý kerek. О́zińdi 200 jyldyqty ótkizý jónindegi Memlekettik komıssııanyń quramyna engizemin. Bastan-aıaq óziń jaýap beresiń, – dep shegelep, meni jegip qoıdy. Konkýrsty Mádenıet mınıstrligi ót­kizip jatqan. Eskertkishter jónindegi ko­mıssııanyń múshesi retinde talqylaýǵa qa­tystym. Komıssııa músheleri músin, arhıtektýra óneriniń maıtalman mamandary, ónertanýshylar, kileń yǵaı men syǵaılar fınalǵa shyqqan músinderdegi batyrlar mingen attardyń aıaq alystaryn, dene-turqyn iske alǵysyz etip, ábden synap tas­tady. Sol kezde men: – Osy eskertkishti jasaýǵa nege Baqyt­jan Ábishevti tartpasqa? – dep qal­dym da, – men bilsem, jylqynyń músinin ke­listirip somdaıtyn has sheberdiń biri sol. Onyń Mahambetin de kórgenmin, óte jaq­sy, – dep sózimdi ústedim. Bári de eleń etti. Baqytjanǵa komıssııa músheleriniń Erkin Mergenovten basqasynyń báriniń kózqarasy túzý bolyp shyqty. Baqytjannyń kandıda­tý­rasyn Imanǵalı Nurǵalıuly da qol­da­dy. «Mende onyń «Qulageriniń» kóshir­me­si bar. Onyń qolynan keledi», – dedi ol. Sóıtip, oılamaǵan jerden memorı­al keshenin jasaý Baqytjan Ábishev pen Esken Sergebaevqa tapsyryldy. Já­ne olar abyroımen oryndap shyqty. Ba­qyt­jan salt atty qos qaharman men olar­ǵa ilesken sadaqshy-mergendi somdasa, E.Sergebaev monýment-goreleftiń ekinshi bó­ligin – qamaldaı qalyń qol, tutasqan kúres­ker halyqtyń jıyntyq beınesin ja­sap shyqty. Bul kúnde Isataı men Mahambet eskertkishi Atyraý qalasynyń betjúzdigine aınaldy. Buryn ol jerde úlken asyqqa eskertkish bolǵanyn jurt jymııa eske alatyn boldy. Arýaqty ba­tyrlardyń tamasha eskertkish-kesheni bul kúnde halyqtyń kózaıym jádigeri, rý­hyn kóteretin, órkenin ósiretin súıikti orny. Biraq der kezinde usynylǵanymen gorelef-eskertkishke Memlekettik syı­lyq buıyrmady... Bul týyndylarǵa qosa, Astanadaǵy Mustafa Atatúrik, Jaıaý Musa esker­t- ki­shteri, Aqtóbedegi Álııa, Qaraǵan­dy­daǵy Sáken Seıfýllın, Baıanaýyldaǵy Ja­sybaı batyr, Buqar jyraý, Máshhúr Júsip, Sultanmahmut, Almatydaǵy Ádı Sháripov eskertkishteri Baqytjan Ábishev­tiń sıqyrly saýsaǵy, aıaly alaqa­ny­nan shyqqanyn aıta ketsem deımin.  Dúnıeden ozarynan birer aı buryn, byltyrǵy kúzde ol meni keıingi jyldary kóship kirgen jańa úıine shaqyryp, jertólesine jaıǵastyrǵan burynǵy-sońǵy jumystaryn kórsetip edi. «Búrkitshi», «Salt atty», «Umaı ana», «Tomırıs», «Uran», «Kósh», «Quryltaı», «Kúıshi», «Olımpıadashy», «Nápsi», «Qudalar», «Betashar» týyndylarynyń árqaısysy bir-bir jaýhar álem! Uly dalanyń rýhyndaı júregińde jańǵyratyn jyrlar! Bir kúndik emes, tarıhpen tildesetin, máńgilikpen muńdasatyn músinder! Bul jerbaýyrlaǵan kúıki tirshilikten emes, bıik adamzattyq fılosofııalardan týyn­daǵan shyǵarmalarda tylsym syr, ǵarysh­tyq ǵumyr bary seziledi. Qarapaıym tir­lik keship, qasymyzda júrip, erteden qara kesh­ke deıin balshyq ılep, tas qashap, qo­la quıyp, aǵash jonýmen-aq, qanshama ól­mes týyndylar berip ketkenine qalaı ta­ńyrqamassyń! Ekiniń biri alyp jatqan «Eńbegi sińgen qaıratker» ataǵyna qatty qýanyp edi. Qyzyǵyn da kórip úlgermedi. Tiri bolsa osy kúnderi 70 jasqa keler edi. 

Baqytjannyń qolynyń tabynda qu­diret bar edi. Birde men odan: – Sen mú­sindi jasaǵanda portretin sýretke syzyp alamysyń álde, kózge elestetesiń be? – dep suraǵanymda: – Qolymnyń yrqyna baǵynamyn. Saý­saǵym qalaı sezinse solaı somdap shy­ǵa­r­a- myn. Qolym ózi biledi, – dep jaýap be­rip edi Baqytjan. – E, onda seniń qolyńnyń kózi bar eken ǵoı, – dep ázildegem.  ...Sheberhanadaǵy burynǵy jáne jańa tý­yndylar arasynan oryndyqta otyrǵan Ǵabıt Músirepov pen onyń qasynda túre­gep turǵan Asqar Súleımenovtiń músinin bir­­den tanydym. Ekeýi úılesip-aq tur. Buı­­yrtsa, sáti túskende bul eskertkish te Alashtyń kóz aldynda asqaqtap turar kún keler...

Ulyqbek Esdáýlet,  aqyn