Keleshegi kemel keshen

ATYRAÝ MUNAI О́ŃDEÝ ZAÝYTY: KEShE, BÚGIN JÁNE ERTEŃ Búgin biz zaýyttyń qaıtadan túleý oqıǵasynyń kýágeri bolyp otyrmyz. Burynnan da el ekonomıkasyna qyzmet jasap turǵan ındýstrııa qarlyǵashynyń jańa ómiri bastaldy. Eń qıyn kezeńniń ózinde de bul zaýyt toqtaýsyz jumys istep, óz ónimderin berip turdy. Budan bylaı ony qaıta jańalaýdan keıin endi avtokólik janar jaǵarmaıy óndirisi 2,5 ese artady. Joǵary oktandy janarmaı óndirý 9 ese ósedi. Eń bastysy, atmosferany lastaý 3 esege tómendeıdi. Al sýdy lastaý deńgeıi 130 ese azaıady... N.Á.NAZARBAEV. ________________ BAILYQ – BAILYQQA IE BOLÝDA EMES, ONY JARATA BILÝDE Bıyl – táýelsiz Qazaqstanymyz úshin erekshe jyl. Egemendigimizdi alyp, derbes memleket bolǵaly beri qol jetken jetistigimiz kóp. Osy kezeńde el ekonomıkasy qar­qyn­dy damydy. Jańadan iske qosylǵan kásiporyndar qatary kóbeı­di. Sonaý keńestik dáýirden beri jumys jasap kele jatqan irgeli kásiporyndar qaıta jańǵyrtylýda. Sonyń biri – bizdiń Atyraý munaı óńdeý zaýyty. Otandyq munaı­dan san túrli janar-jaǵarmaılar shyǵaratyn bul zaýyt­tyń eski qondyr­ǵylary Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazar­baevtyń tikeleı qoldaýymen qaıta jańǵyr­tylyp, eýrostandarttarmen munaı óńdeı bastady. Zaýyttyń qaıta jań­ǵyrtylýyna 2003-2006 jyldary Japonııa eli mol ınvestısııa saldy. Qaıta jańǵyrtý jumystary aıaq­ta­ly­symen keshen­niń ekinshi ty­nysy ashyldy. Zaýyttyń qaıta jańǵyr­tylǵannan keıingi iske qosylýyna Elbasy­nyń ózi arnaıy qatysyp, munaı óńdeý­shiler aldyna jańa mindetter júktedi. Bizdiń ujymnyń munaı óńdeýshileri Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev júktegen mindetterdi aby­roımen oryndaý jolyndaǵy úlken maqsatqa jumyla eń­bek etýde. Ásirese, elimizdegi ındýstrııalandyrý joba­sy­na baılanysty jastarǵa kásiptik bilim berý men básekege qabiletti bolý úshin úsh tuǵyrly tildi meńgerýdiń mańyzy aıryqsha dep oılaı­myn. Bul –básekege qabilettiliktiń basty sharty. Básekege qabilettilik degennen shyǵady, Aty­raý munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý jobasy bas­talǵaly beri jas munaı­shylardy jańa qondyrǵyda jumys isteý úshin shetelde bilimin jetildirdik. Zaýyttyń jas munaı óńdeýshileri arasynda aǵylshyn tilin meńgergender kóptep sanalady. Prezıdent óńdeý ónerkásibinde ónim kólemin ulǵaıtý­dyń mańyzyn udaıy aıtyp keledi. Sebebi, Qazaqstandaǵy mol tabıǵı shıkizattardy óńdirip qana qoımaı, ony sapaly óńdeýge bet burdyq. О́z zamanynyń uly oıshyly Servantes: «Baılyq – baılyqqa ıe bolýda emes, ony jarata bilýde», degen ǵoı. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev ta osy qaǵıdany ustanady. Mine, osy turǵydan aıt­qan­da, Qazaqstan ótken jyldar ishinde 200-den asa ónimdi eksportqa shy­ǵa­ra­tyn boldy. Otandyq ónimdi óńdeý 19 paıyzǵa artty. Demek, Qazaqstan da áleýetti elge aınaldy. Munaı-gaz óner­kásibine qosa ózge salalar da qarqyndy damýda. Munaı-hımııa ónerkásibi de eńse tiktemek. Aldaǵy jyldary osy salanyń órken jaıýyna birden-bir qajetti shıkizattar Atyraý munaı óńdeý zaýytynda shyǵarylmaq. Qazir osy maqsat úshin 133 myń tonna benzol jáne bir jylda 496 myń tonna paraksılol shyǵaratyn keshen qurylysy júrgizilýde. Mundaǵy eń basty maqsat – ónim sapasyn eýrostan­dart­tarǵa laıyqtap, ekologııalyq taza ónimder shyǵarý. Zaýyt­ty qaıta jaraqtaý bul jobany iske asyrýmen shektelmeıdi. Budan soń munaıdy tereń óńdeý kesheniniń qurylysy júrgizilmek. Bıylǵy jyl aıaǵynda osy joba boıynsha kelisim-shartqa qol qoıý josparlanýda. Osy jobany iske asyrý barysynda jańadan 16 tehnologııalyq qondyrǵy ornatý kózdelgen. Bul –munaı óńdeý tereńdigi 85 paıyzdan kem bolmaıtyn deńgeıge qol jetkizetin joba. Mine, osynyń bári Elbasynyń qoldaýymen el ıgiligi úshin jasalyp jatyr. Talǵat BAITAZIEV, Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń bas dırektory. ____________________ JOBA QUNY QANShA? Buǵan deıin Atyraý munaı óńdeý zaýytynda Japonııanyń «Marýbenı korporeıshn» kompanııasy qaıta jańǵyrtý jobasyn iske asyrǵan edi. Endi byltyrdan beri atalǵan zaýytta Qytaıdyń «SINOPEC Engineering» kompanııasy hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn keshen qurylysyn qolǵa aldy. Joba qurylysy bastalmas buryn, ıaǵnı 2009 jylǵy qazanda AtMО́Z jáne «SINOPEC Engineering» kompanııasynyń basshylary arasynda ózara shartqa qol qoıyldy. Joba boıynsha 2013 jyly qurylysy tolyq aıaqtalatyn jańa keshenge salynatyn ınvestı­sııa­lyq qarjynyń kólemi 1 mıllıard 40 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Sol kezde «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń munaı óńdeý jáne marketıng jónindegi basqarýshy dırektory Danııar Tıesov málim etkendeı, bul Elbasynyń 2015 jylǵa deıingi merzimde munaı óńdeý zaýyttaryn qaıta jańǵyrtý jónindegi tapsyrmasyna oraı qolǵa alynǵan alǵashqy joba bolǵaly otyr. Sol sebepten basym­dyqqa ıe bul jobanyń qurylysy 2014 jyly aıaqtalmaq. Bul jobany iske asyrýǵa alǵashynda Eýropa elderiniń, Ja­po­nııa­nyń, Ońtústik Koreıanyń jáne Qytaıdyń birneshe kompanııasy nıet bildirgen eken. Alaıda, sońǵy satyda Japonııanyń «Marýbenı korporeıshn» jáne «DjıDjeıSı» kompanııalar toby men Qytaıdyń «SINOPEC Engineering» kompanııasynyń usynysy kóńil­ge qonym­dy­raq bolǵanǵa uqsaıdy. Japonııalyq kompanııalardyń AtMО́Z-degi qaıta jańǵyrtý jobasyn iske asyrýmen tolymdy tájirıbeleri bar bolǵanmen, atalǵan jobany 3 mıllıard 400 mıllıon AQSh dollaryna baǵalaǵan. Al Qytaı kompanııasynyń balama baǵamy budan áldeqaıda tómendeý, ıaǵnı, 1 mıllıard 99 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan. Tómen baǵa usynǵan Qytaı kompanııasymen arada kelisimder júrgi­zilip, nátıjesinde taraptar jobany 1 mıllıard 40 mıllıon AQSh dollary kóleminde iske asyrýǵa mámile jasaǵan. Osylaısha, «QazMunaıGazdyń» basshylyǵy bilikti merdiger tańdaý ar­­qyly jobany iske asyrýǵa qajetti qarjy máselesin oń sheshti. Qarjy Qytaı kompanııasy arqyly Qytaı bankinen alyna­dy degenge toqtam jasaldy. _____________________ JOBANYŃ ARTYQShYLYǴY NEDE? Jobany iske asyrý elimizdegi munaı-hımııa ónerkásibin damytýǵa tyń serpin beredi. Muny mamandar joba týraly áńgime bastalǵannan beri aı­typ keledi. Naqtylaı aıtqanda, aldymen, jylyna 133 myń tonna benzol jáne bir jylda 496 myń tonna paraksılol shyǵarýǵa qol jetkiziledi. Sony­men birge, osy joba arqyly AtMО́Z-de shyǵary­la­tyn taýarly benzınderdiń sapasyn Eýro-4 stan­dar­ty deńgeıine jetkizýge bolady. Al ekolo­gııa­lyq turǵydan aıtqanda, janarmaı túrlerindegi ben­zoldyń mólsheri 1 paıyzdan, hosh ıisti kómi­r­sýtegiler 35 paıyzdan aspaıdy dep túsindiredi mamandar. Benzın túrleri men dızel quramyndaǵy kúkirt mólsheri, qorshaǵan ortaǵa zııandy áseri azaıa­dy. Eýro-4 standartynyń talaby osyndaı. Dı­zel men avıaotyn óndirý de ulǵaıtylmaq. Onyń ishinde dızel kólemin qosymsha sýtegi alý esebinen molaıtýǵa múmkindik bar eken. Motor maılarynyń sapasy munaı ónim­deriniń túr-túrin kóbeıtý esebinen jaqsartyl­maq. Sonyń ishinde Eýro-2 standartyna sáıkes­tendirilgen Regýlıar-92, Premıým-95, Sýper-98 markili benzınderinde benzol men kúkirttiń mól­sherli kórset­kish­teri boıynsha sapa qory saqta­la­dy. Eýro-2,3,4 stan­darttarymen shyǵarylatyn qysqy jáne jazǵy dızel otyndarynda qospa qoldanylmasa da 35 gradýstyq aıazda qat­paı­tyndyǵymen erek­shelenedi. Sol sebepten, ekolo­gııalyq jaǵynan taza bul ónimdi jeńil jáne júk kólikterine qoldanýǵa ábden bolady. Qazirgi kezde jylyna 200 myń tonnaǵa deıin shyǵarylatyn TS-1 reaktıv otyny sýteginen tazartylyp, kerosınmen aralas­ty­rylý arqyly tutynýshyǵa usynylmaq. Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń bas dırek­tory Talǵat Baıtazıevtyń aıtýynsha, joba qu­ry­lysyna shamamen 2500-ge deıin jumysshylar tartylmaq. Sonymen birge, jobada qazaq­stan­dyq úlesti arttyrý máselesine basa nazar aýdarylmaq. Bas dırektordyń túsindirgenindeı, joba qurylysyn júrgizý barysynda zaýytta ónim óńdeý úderisine esh kedergi bolmaıdy. О́nim túrleri turaqty óndirile beredi. Jańa joba iske qosylǵanda oǵan shamamen 300-den asa maman qajet bolady eken. Munyń 200-den astamyn zaýyttyń qazirgi mamandary esebinen tolyqtyrýǵa bolatyndyǵy aıqyndalǵan. Al 100-den asa mamandy múmkindiginshe shetelde oqytý jospary jasalypty. __________________ BÚGIN – MERDIGER, ERTEŃ – TUTYNÝShY AtMО́Z-degi kezekti joba­ny iske asyrýǵa qytaılyq «SINOPEC Engineering» kom­pa­nııasynyń tańdalý sebebi nede? Osy saýalǵa túsinik bergen Danııar Tıesovtiń aıtýyna qara­ǵanda, jobany iske asyrý­ǵa nıet etken sheteldik kompa­nııa­lardyń usynysy úsh sa­tyly nusqamen qaras­ty­ryl­ǵan. Aldymen, kom­panııanyń joba aýqymyndaǵy jumystar­dy oryndaý qabilet­ti­ligi eskerilipti. Ekinshiden, jo­ba­ny qar­jylandyrý múmkindigi basty nazarda ustalǵan. О́ıt­keni, jo­ba­ny iske asyrý bastalar qar­sańynda álemdik ekono­mı­kany qarjy daǵdarysy shyr­maýyq­taı shyrmap, oǵan tıimdi jaǵ­daı­men ınvestısııa salý ót­kir másele kúıinde turdy. Úshin­shi­den, «QazMunaıGaz» osy joba arqyly senimdi áriptes iz­de­gen. Mine, osy talaptar turǵy­synan Qytaı kompa­nııa­syna tań­daý túsken. Bul – kór­shi eldegi eń iri kompanııa. Fortune Global 500 reıtnıgisinde «SINOPEC Engi­ne­ering» 2008 jyly álemniń mu­naı óń­deý rynogyndaǵy qýat­ty­lyǵy boıynsha úshinshi, munaı-hı­mııa ónimderin shyǵarýda tór­tinshi, álemdegi 500 iri kompanııa arasynda 16-orynda bolsa, al 2009 jyldyń shildesine deıingi derek negizinde 7-oryn­ǵa kóte­ril­gen. Mamandar ha­lyq­aralyq deńgeıde salmaǵy basym osyn­daı kompanııanyń bolashaqta ben­zol, paraksılol sekildi mu­naı-hımııasyna qa­jet­ti jańa ónimderdiń basym bóligin ha­lyq­aralyq rynokta satý úshin áriptestigi qajet­ti­gin joqqa shy­ǵarmaıdy. Sebebi, qazaqstan­dyq benzol, paraksılol ónim­derin negizgi tu­tynýshy Qytaı eli bolǵaly tur. Al Qytaıdaǵy munaı-hı­mııa ónerkásibiniń kósh basyn­da atalǵan kompanııa tur­ǵa­nyn eskersek, bolashaqta qa­zaq­­stan­dyq ónimderdiń al­ǵashqy ári basty tutyný­shysy «SINOPEC Engineering» bola­ty­ny daý týdyrmasa kerek. Demek, bul kompanııa «Qaz­Mu­naıGazdyń» búgingi bas merdigeri bolǵanmen, erteń tutyný­shy­sy atanyp jatsa, oǵan asa tań­danys bildirýdiń qajeti joq. ____________________________ QAZAQSTAN INDÝSTRIIаSYNYŃ QARLYǴAShY Atyraý MО́Z – Kazaqstandaǵy tuńǵysh munaı óńdeý zaýyty. Sol sebepten bolar, Elbasynyń ózi bizdiń zaýyttyń munaı óńdeý salasyndaǵy qa­rysh­ty qadamy men tolymdy tabysyna «Qazaqstan ındýstrııasynyń qarlyǵashy» dep oryndy baǵa bergen edi. Zaýytymyzǵa qoldaýyn da bildirip keledi. Olaı deıtinim, Japonııa ınvestısııasymen qaıta jaraqtandyrý jumys­tarynyń atqarylýyna Prezıdent  Nursultan Nazarbaev tikeleı yqpal etken bolatyn. Dálirek aıtqanda, 2006 jyly zaýyt­ty qaıta jań­ǵyrtýdyń birinshi kezeńi aıaqtalyp, jańa munaı­dy óńdeý jáne aýqymdy kúkirt­siz­dendirý ón­dirisi iske qosyldy. Qaıta jańǵyrtý zamanaýı ozyq tehnologııalardy óndiriske engizý ar­qy­ly óńirdiń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa, qor­shaǵan ortaǵa shyǵarylatyn zııandy qaldyq­tar­dyń kólemin azaıtýǵa jáne eýro standarttary ta­labyna sáıkes keletin munaı ónimderin shyǵa­rý­ǵa baǵyttalǵan. О́ndiristiń quramyna munaıdy alǵashqy óń­deý qondyrǵylary men katalıtıkalyq rıformıng qon­dyrǵysynan basqa jańa benzın men dızel oty­nyn sýtekpen tazartý quramdas­tyryl­ǵan qondyr­ǵy­sy, sýtegin tazartý jáne óndirý qondyrǵysy kiredi. Benzın men dızel otynyn sýtekpen tazartý quramdastyrylǵan qondyr­ǵysy prosesiniń lısen­zıa­ry amerıkalyq IýOP LIMITED kompanııasy. Benzındi sýtekpen tazartý jáne ızomerızasııa qon­dyr­ǵysy munaıdy alǵashqy óńdeý qondyrǵy­lary­nan keletin benzındi kúkirtten, azottan, otteginen tazartýǵa jáne joǵarǵy oktandy benzın komponentin (ızomerızat) shyǵarýǵa arnalǵan. Jyldyq jobalyq júktemesi – 470 myń tonna. Al ızomerızasııa blogy boıynsha – 170 myń tonna. Dızel otynyn sýtekpen tazartý qondyr­ǵy­sy – kerosın jáne dızel fraksııalaryn kú­kirt­­ten, azottan, otteginen tazartýǵa jáne dızel oty­nynyń qatý temperatýrasyn tómen­detýge arnal­ǵan. Jyl­dyq jobalyq júktemesi – 1 300 myń tonna. Zaýyttyń salalyq bólimderimen birlese oty­ryp, joǵarǵy oktandy Premıým-95, Sýper-98 mar­ka­ly benzın ónimin óndirý jolǵa qoıyldy. Bul ónimder sapasy arnaıy sertıfıkattaldy. Qazirgi ýaqytta joǵarǵy oktandy Aı-92, Aı-95 markaly benzınniń úlesi jalpy benzın kólemine shaqqanda, 2008 jylmen salystyrǵanda 14 paıyzdan 39 paıyzǵa deıin ósti. Demek, Atyraý munaı óńdeý zaýy­ty ishki rynokty janar-jaǵar- maı ónim­deri­men qamtı alatyn­daı deńgeıge umtylys tanytýdyń qadamyn jasaýda. Jasulan TО́LEÝOV, seh bastyǵy. ______________ DEREK PEN DÁIEK AtMО́Z-di qaıta jańǵyrtý jobasy­nyń birinshi kezeńi 2003-2006 jyldary iske asyryldy. * * * Ekinshi kezeńi 2009-2013 jyldary júr­gizil­mek. * * * Úshinshi kezeńi 2011-2015 jyldary qolǵa alynatyny kóz­del­gen. * * * Qazir AtMО́Z-de mu­naı shıkizatynan 21 túr­li ónim shyǵa­ry­lady. * * * Bıylǵy jyl aıa­ǵy­na deıin zaýytta 4,47 mln. tonna shı­ki­zat­tyq munaı óń­delmek. * * * Osy joba iske qo­sylǵanda jylyna 133 myń tonna benzol jáne 496 myń paraksılol ón­dirý jolǵa qoıylady. * * * Qazirgi tańda AtMО́Z shyǵaratyn benzınder qu­ramyn­da benzoldyń úlesi 5 pa­ıyzǵa deıingi mól­sher­de bolsa, joba iske qo­sylǵan soń bul úles 1 paıyzdy ǵana quramaq. * * * AtMО́Z-de 2015 jy­ly Eýro-4 stan­dar­ty­men avtobenzın shy­ǵarylmaq. * * * Zaýytty jań­ǵyr­­tý jobasy­nyń úshin­shi kezeńinde ja­­ńa 16 tehnolo­gııa­lyq qon­dyrǵy ornaty­lady. * * * Sol kezde ekologııa­lyq taza motor maı­laryn shyǵarý arqyly aımaqtyń ekologııa­lyq ahýalyn jaqsar­tý­ǵa oń qadam jasal­maq. * * * Hosh ıisti kómirsý­tek­ter shyǵarý kesheni qurylysyna ju­mysqa tartyla­tyn­dar sany bastapqyda 2500-ge, ke­ıin 3000-4000-ǵa jetpek. Betterdegi materıaldardy daıyndaǵan «Egemen Qazaq­­stan­­nyń» Atyraý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Joldasbek ShО́PEǴUL.