Qazaqta arhıv qazynasyn aqtarýǵa jan-tánimen berilgen jankeshti kim deseńiz, álbette, áýeli áıgili abyz ǵalym Álkeı Marǵulan esimi aýyzǵa alynsa kerek. Arhıv isiniń qyzyǵy da, shyjyǵy da kóp desedi. Azaby da mol, janǵa qýanysh syılaıtyn ǵajaby da jeterlik. Mine, osy azap pen ǵajapty óz basynan qatar keshirip, qaptal arqalap júrgen qaranar qajyrly qazirgi qazaq qarjy-salyq salasynyń ardageri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, qurmetti professor Bolatbek Jarylǵasynuly Násenov dep aıta alamyz.
Al endi buǵan aıǵaq qaıda deısiz-aý, jaıshylyqta ańǵal da senimpaz, tek osyndaıda joq jerden kúmánshil bola qalatyn aınalaıyn aǵaıyn. Aıǵaqty da aldyǵa jaıyp salaıyq. Ol degenińiz – qazaqtyń sońǵy eki, úsh ǵasyrlyq qatparly qym-qıǵash tarıhyn qoparǵan, muraǵat derekteriniń qazaqqa, ultymyzdyń ulyq tulǵalaryna qatysty máıek-marjanyn súzip qotarǵan, qazaq jáne orys tilderinde shyǵarylǵan qalyń-qalyń 28 tom! Munyń syrtynda jankeshtilikpen barabar ǵalamat eńbek jatqanyn dúleı dáldúrish qana uqpas. Bul tomdarǵa engen muraǵattyq materıaldar, qujat-derekter sońǵy jıyrma shaqty jyl boıy úzilissiz Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Novosibir, Barnaýl, Almaty, Semeı, taǵy basqa qalalardyń 20-dan astam arhıvteriniń aılar boıy shańyn jutyp, kóz maıyn taýysa otyryp tirnektep jınaldy. Eń ǵajaby sol, bul kúnderde seksenniń seńgirine shyqqan Bolatbek aǵamyz osy jany súıgen jumysty sonshalyqty yqylas-ynta, qushtarlyqpen áli de ári qaraı jalǵastyrýda. Qıyndyǵyna qaramaıdy. Artyq-kemi joq, arhıv adamy. Arhıv – aǵanyń ekinshi úıi. Qazaqtyń nómir birinshi arhıvarıýsy demeske, tolaıym tolassyz taý qoparǵan áreketine tańdanbasqa áddimiz joq.
Táıir-aı, bizdiń tańdanysymyz assa jaı adamı emosııa, inilik iltıpat, pendelik kóńil kúıi bolar. Biz emes, bul kisiniń eńbegi eleýli ekendigin, qazaqtyń tarıh ǵylymyna aıtarlyqtaı úlken úles qosqandyǵyn, qanshama jańalyqtar ashqandyǵyn ardaqty abyz akademıkterimiz, ǵulama doktorlarymyz, qurmetti professorlarymyz, aqyn-jazýshy zııalylarymyz aıtyp, moıyndap, aqyr aıaǵynda, tanyp, baǵalap qoıǵan eken. Jaı aýyzeki sózben emes, qoldaryn qoıyp, mórlerin basyp, jazbasha pikirlerin bildirgen. Osy qatardan Salyq Zımanov, Rabıǵa Syzdyqova, Serik Qırabaev, Seıit Qasqabasov, Shot-Aman Ýálıhanov, Erenǵaıyp Shaıhýtdınov, Amanjol Qoshanov, Tóltaı Balaqaev, Saǵyndyq Kenjebaev, Tursynbek Kákishev, Mekemtas Myrzahmetov, Nábıjan Muqametjanuly, Maqash Tátimov syndy ǵylym sańlaqtaryn, Ázilhan Nurshaıyqov, Káýken Kenjetaev, Kákimbek Salyqov syndy ádebıet-mádenıet aqsaqaldaryn kórer edik. Olar Bókeńdi basqa ǵalymdardyń qyryq jylyna barabar, bir ózi bir ınstıtýttyń eńbegin atqarypty deıdi. Osyndaı áıgili adamdar tarapynan zor yrzashylyqpen joǵary baǵalanǵan eńbek shyn máninde de tatymsyz, arzymaıtyn dúnıe bolmasa kerek-ti.
Endi sol eńbekterdiń atyn atap, túsin tústeýdiń kezegi kelgendeı. Árqaısysy qorǵasyn salmaqpen qol tartqan ketpekteı kitaptardyń ataýlarynyń ózi-aq qazaq tarıhynyń baıyrǵy qara ormanyna jetelep kirgizip jibergendeı. Aralaı bergiń keledi. Qyzyqtap, kórip, tanysyp, jemisin tere bergiń keledi, ata-baba, el men jer tarıhynyń buryn belgisiz bolyp kelgen, jańa tabylǵan qazyna-derekterine, qoıý syrlaryna qanyǵa bergiń keledi. Ol altyn kómbeli, rýhyńdy atqa qondyrar ashamaıly kitaptar: «Abyraly – Saryarqanyń kindigi», «Táttimbet – Mádı», «Kenesary – dala marshaly», «Abyraly kóterilisi», «Halyq jaýlary», «Bıler», «Batyrlar», «Handar», úsh tomdyq «Abylaı han», úsh tomdyq «Ábilhaıyr han», «Shapyrashty Naýryzbaı batyr», «Tuńǵysh Prezıdent – Nursultan», «Baraq sultan satqyn emes, naǵyz batyr», «Janqoja batyr», «Kámpeskelengender» (130 adam), úsh tomdyq «Alash», taǵy basqalary 15 jyldan beri birer jyl aralatyp, júıeli túrde úzdiksiz shyǵyp jatyr. Kúni búginge deıin barlyǵy 28 tomy jaryq kórdi. Olardy kitap etip bastyrý men taratý bólek hıkaıa.
Bir tańqalarlyǵy, Bolatbek Násenov zertteýshilikpen shuǵyldanǵan 18 jyldyń ishinde Reseı men Qazaqstan arhıvterinde taban aýdarmaı 12 jyl jumys istegen. Sonyń ishinde Almatydaǵy memlekettik arhıvte uzyn-yrǵasy 5 jyl, qaýipsizdik komıtetiniń arhıvinde – 4 aı, Máskeýdiń 7 arhıvinde – 2 jyldaı, Sankt-Peterbýrgtiń 3 arhıvinde – 3 aı, Novosibir arhıvterinde – 2,5 jyl, Omby muraǵattarynda – 4 aı, Semeıdiń oblystyq, qaýipsizdik basqarmasy, túrme jáne qalalyq mılısııa arhıvterinde 1,5 jyl otyryp, asa baǵaly derekterdi jınaýynan da asqan tabandylyǵy tanylyp turǵan joq pa. Sóıtip, osy tabandylyqtyń arqasynda ǵalymdarymyzdyń qoly jetpeı, al baz bireýleri jaı betinen qalqyǵanyna máz bolyp bos dombytyp júrgen myńdaǵan qujattardy qolymen kóshirip, qanshama qundy fotosýretter alady, júzdegen hattardyń arab álipbıindegi, kóne orys-slavıan tilindegi hattarynyń kóshirmelerin alyp, olardy orys jáne qazaq tilderine aýdarady. Mundaıda qyzǵanysh eterlik qyzyl ıtten ada, kóńili keń dala Tursynbek Kákishev aǵa sııaqty iri ǵalymdar Bókeńe: «Qaraǵym, bizdiń arhıvterde qyryq jyl tyrbanǵanymyzdan áldeqaıda artyq is bitiripsiń» dep qýanysh-razylyǵyn da bildirmeı qalmaǵan-dy. Al endi arhıv qujatyn oqý úshin qınalǵanda ózinshe alfavıt túzip, eski slavıan tilinen orys tiline, odan qazaq tiline 10 myń betten artyq aýdarmalar jasaýy da ǵylymǵa berilgendiktiń bir úlgisi emes pe.
Muhtar Maǵaýınniń «Arhıv hıkaıasy» atty erterektegi áńgimesiniń muraǵatpen mıdaı aralasqan bir keıipkeri: «Mende bári bar!» dep ketken eken. Sol aıtqandaı, bizdiń Bolatbek aǵamyzda da bári bar, arhıvten tappaǵan, kóshirip, sýretke túsirip, ne bolmasa óziniń aqshasyna satyp almaǵan nársesi kemde-kem. Bir ǵana aıyrmashylyǵy, Maǵaýın keıipkeri tapqanynyń bárin jumyrtqasyn qyzǵanǵan kúrke taýyqsha qoryp baýyryna basyp, eshkimdi jolatpasa, eshkimge kórsetpese, Bókeń arhıvten ashqan bar qazynasyn, qundy qujat-derekterin, máıekti málimetterin túgeldeı el ıgiligine, qazaq ǵylymynyń ıgiligine jarqyratyp jaıyp salyp otyr, «Qaraqtarym, alyńdar, oqyńdar, zertteńder, eńbek qorǵańdar, osy meniń tapqandarymdy ǵylym ıgiligine jaratyńdar» dep qanshama baı murany qattap-shottap, óz qarjysyna kitap qyp shyǵaryp, qolymyzǵa berip, eldiń bar óńirleriniń kitaphanalaryna taratyp otyr. Qaraýlyq jasap, qyzǵanysh etý oıynda da joq. Ǵalym ini-qaryndastarǵa, balalaryna shyn yqylaspen rııasyz ruqsatyn berip otyr. Áıteýir qazaq ǵylymynyń kósegesi kógere bersin deıdi. Mine, naǵyz alǵaýsyz adaldyq, aqsaqaldyq!
Tursynbek Kákishev: «Násenov shyǵarǵan árbir tomdy doktorlyq dıssertasııaǵa laıyqty referat, monografııa dep sanaýǵa bolady» degen paıymdy pikirin jazyp qaldyrǵan eken. Endeshe, keleshekte Bókeń kitaptarynda jınaqtalǵan, áli zert aınalymyna túspegen qyrýar tyń materıaldar negizinde doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııalar qorǵalyp jatsa quba-qup. Al Bolatbek Jarylǵasynulynyń ózine ǵylymı jurtshylyqtyń ótinish-tilegi men osynshalyq ulan-ǵaıyr eńbegi eskerile otyryp, Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy qadaǵalaý jáne attestattaý komıtetiniń 2005 jylǵy 26 naýryzdaǵy sheshimimen tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesi berilip qoıylǵan. Sonymen birge, ol kisi Semeıdegi Shákárim atyndaǵy jáne M.Áýezov atyndaǵy ýnıversıtetterdiń qurmetti professory. Árıne, eńbektiń osylaı elengeni de bir ǵanıbet.
Endi bir mezet Násenov muraǵatshyldyǵynyń qaýzaǵan taqyryby, qozǵaǵan seńi, ashqan maǵlumattaryna zer salyp baıqaıyq. Olar HVIII ǵasyrdyń bas kezinen bastap HH ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıingi eki júz elý jyldyq birneshe dáýirlik ýaqyt kezeńderin, osy kezdegi eleýli tarıhı oqıǵalardy qamtıdy. Jurtshylyqqa buryn beımálim bolyp kelgen myńdaǵan hat, qujattar. Qazaq dalasynda handyqtyń joıylýy, alǵashqy okrýgtik prıkazdar, aǵa sultandardyń saılanýy, bolys-tar, Reseıdiń otarlyq saıasatynyń qıturqylary, qarashekpenderdiń kelýi týraly qanshama jańa málimetterdi aınalymǵa qosty. Mekkege barýshylar, aǵa sultan Qunanbaı, Táttimbet, Mádı, Abaı týraly buryn-sońdy belgisiz qujattardy tapty. Sondaı-aq 1916 jylǵy kóterilis, 1928 jylǵy kámpeske, 1931 jylǵy kóterilister, 1937 jylǵy «halyq jaýy» atanyp, jazyqsyz qurban bolǵan bozdaqtar týraly esh jerde kezdespegen qujattardy tuńǵysh jarııalady. Munyń kópshiligi tarıhshy qaýym úshin jańalyq edi.
Bókeńniń izdenisi odan ári tereńdeı berdi. Muraǵattarda Abylaı han, Ábilhaıyr han, Baraq sultan, Tóle bı, Qazybek bı, Bógenbaı batyr, Qabanbaı batyr, Shaqshaq Jánibek tarhan, Bókenbaı batyr, Eset batyr, Kenesary han, Janǵoja batyr, taǵy basqa ardaqtylarymyz týraly kópten-kóp belgisiz jaılardyń betin ashty. Solar jaıynda shuǵyl maqalalar jarııalady, kitaptaryna engizý arqyly halyqqa jetkizdi. Ásirese, Tóle bı men Qazybek bıdiń 10 shaqty hatyn, Rysqulov pen Jandosovtyń tergeýshige bergen jaýaptaryn, Shákárimge baılanysty qupııa isterdi tabýy, el kitaphanalarynda joq 22 kitaptyń kóshirmesin ákelýi, Abaıdyń Peterbýrgten kelgen arhıereımen pikirtalasy – bári de qazaq ǵylymyna Bókeń salǵan oljalar, qundy ǵylymı jańalyqtar dep qabyl alyndy.
Árıne, bir maqalada muraǵatshy Násenovtiń jıǵan-tergen múkámmalyn túgel sholyp shyǵý múmkin emes. Teńiz dámi tamshydan biline jatar dep úmittenemiz. Al budan ári biz Bókeńniń tek jınaýshy, jadaǵaı muraǵatshy emestigin basa aıtqymyz keledi. Ol sonymen qatar arhıvterden tapqan asa qundy maǵlumat-derekterin zerde kózinen ótkizip, zeıinge jetkizgen, paıymdy pikir-tujyrymdar aıta bilgen irgeli izdenýshi, zerdeli zertteýshi deńgeıine de kóterile aldy. Bul – ómir boıy qarjy-salyq salasynda istegen Bolatbek Jarylǵasynulynyń buralań-qyltasy kóp, taıǵaq keshýli ǵylym jolyndaǵy taǵy bir erligi dep sanaǵanymyz abzal. О́zge emes, óz mańdaı terimen shań qaýyp ózi jınaǵan asa baı derekterdiń negizinde jazylǵan salıqaly ǵylymı tanymdyq maqalalary respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», «Ana tili», «Aıqyn», «Prezıdent jáne halyq», t.b. gazetterde, «Mysl», «Aqıqat», «Alash», «Daraboz» jýrnaldarynda on bes jyl boıy júıeli jarııalanyp keledi. Mundaı máıekti, ǵylymı turǵydan dáıekti maqalalarynyń sany 200-den asqan, tek derekpen sóıleıtin aqıqatshyl arhıvshi ǵalymnyń ári ǵylymı, ári azamattyq belsendiligi esh kúmánsiz. Aıtalyq, Ábilhaıyr handy óltirgen Baraq sultan emes, básentıin Syrymbet batyr ekendigin B.Násenov bultartpas aıǵaqtarmen dáleldep, tarıhshylar arasyndaǵy uzaq jylǵy san-saqqa júgirtilgen daý-damaıǵa núkte qoıdy. Qabanbaı batyrdyń qaıda jerlengeni týraly qısyndary qulaqqa qonymdy. Sonymen birge, Abylaı hannyń Reseı ımperııasymen 2 ret, Qytaı boǵdyhanymen 2 ret kelisimshart jasasyp, qolastaryńyzdamyz dep eseptegeni sol zamannyń halyqaralyq talap-shartyna sáıkes «Áskerı odaqta boldyq» degeni ekendigin de bizdiń avtor ózine tán tabandy yqtııattylyqpen dáleldeı bilgen. «Jaı arhıvshi ǵoı» degen jeleýmen Bókeńniń tarıhshy ǵalymdyǵyn moıyndaǵysy kelmeıtin keıbir ǵalymdardyń ózderi jańaǵydaı tyń derekterdi odan buryn taýyp, jańalyqty buryn ashsa qaıda qalypty degen bazynamyzdy da osy arada aıtpaı tura almadyq. Al qaıran Tursekeń Kákishev aǵamyz: «Onyń ǵylymǵa qosqan jańalyqtary óte mol. Ǵalymdar durys paıdalana bilse, Bolatbek muraǵattardaǵy kóptegen qujattardy Ombydan, Máskeýden, Sankt-Peterbýrgten qazaq jerine, árbir aýylǵa kóshirip alyp keldi desek te qatelespeımiz» dep bir-aq qaıyryp týrasyn aıtyp, Násenovtiń shyn ǵalym retindegi ádil baǵasyn beredi.
Olaı bolsa, biz de kóńilde kirshik qaldyrmaı, aqyryna deıin ádilin aıtyp baǵaıyq. Bókeń osy isti bastaǵan kezde: «Burynǵy qarjy-salyq mamanynyń qolynan mundaı, tarıhqa qatysty talystaı kitaptardy shyǵarý qaıdan keledi, munyń túbinde bir shıkilik bar» degen syńaıdaǵy neshe saqqa júgirtken senbestik, kúmán-kúdik týǵyzarlyq áńgimeler de qosa shyqqan. Biraq Tursynbek Kákishev syndy birtýar azamat aǵalar Násenovtiń jalǵan emes, ataq-dańq úshin júrgen kóldeneń kók atty emes, naǵyz qara terin sypyryp eńbek etip júrgen shyn ǵalym, adal arhıvshi ekenin ádeıilep tekserip anyqtaǵan. Tipti, ǵylymdaǵy tazalyqty árkez qyzǵyshtaı qoryǵan Tursekeńniń dúmpýi qatty bolǵan osy máselege den qoıǵany sonshalyq, Bókeń Qazaqstan elshiligindegi bir bólmede turyp Máskeý arhıvterinde jumys istep jatqan kezinde izdep baryp kezdesip, Násenovtiń ǵylymdaǵy námart emes, márt ekendigine, arhıv isindegi adaldyǵyna, arhıvtiń óz adamy ekendigine kózin ábden jetkizgen soń shyn kóńilden razylyǵyn aıtyp, aqsaqaldyq, abyzdyq aq batasyn bergen ǵoı. Osy Tursekeńdeı aqnıet aǵalardyń aq batasy, senimi men qoldaýy Bókeńdi áý bastaǵy ázız muratyna jetkizip te keledi deýimiz kerek.
Endigi bir áńgime qarjyger Bolatbek Násenovtiń arhıvke, sol arqyly qazaqtyń tarıh ǵylymyna qalaı kelgendigi haqynda. 1939 jyly jazyqsyz sottalyp, bir jyldan keıin uryp-soǵý, aýyr jumys azabynan Sahalınde ólgen keńestik qyzyl qýǵyn-súrgin qurbanynyń tuıaǵy Bolatbektiń aldynan únemi «halyq jaýynyń balasy» degen kemsitý, qorlyq shyǵa beredi. Sol úshin mektep bitirerde ozat oqýshy altyn medalden qaǵylady. Tashkenttiń qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtynda oqyp júrgende de ákesiniń «halyq jaýy» ekendigi aldynan shyǵyp, jandármen joǵaryǵa jazyp izdenip, aqtalǵan qaǵazyn ákelip kórsetkenshe oqýdan shyǵyp qala jazdaıdy. Osy jaǵdaı keıin partııaǵa ótý kezinde de kedergi bolǵanǵa uqsaıdy.
Osylaı áke taǵdyryna, onyń ne úshin «halyq jaýy» atanǵanyna qyzyǵýshylyǵy týady. Ákesi Jarylǵasyn Násenovke «japon agenti, jasyryn uıym múshesi» dep taǵylǵan absýrd aıyptyń aqıqatyn es bilip, etek japqan kezde Semeıdegi, Almatydaǵy UQQ arhıvterinen anyqtaıdy. Soǵan qosa týǵan jeri Abyralydan «halyq jaýy» dep sottalǵan 118 adamnyń isin tik kóterip kóshirip alady. Sol arqyly Abyraly kóterilisiniń jaı-japsaryn qoparady, jeke kitapqa qotarady. Odan ári barǵan saıyn ıirimine tartyp, eliktire qulshyndyrǵan qazaqtyń basqa da qıly tarıhyna tereńdeı bergen eken. Sol eńbektiń 28 tomdyq tolaıym túıinin, mine, kózben kórip otyrmyz.
Sóz sońynda Bókeńniń ómir boıy qarjy-salyq salasynda abyroıly qyzmet istegenin, joǵary laýazymdarda bolǵanyn, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵanyn, 1989 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh Salyq zańynyń jobasyn daıyndaýǵa jetekshilik etkenin aıtqan lazym. Alpysynshy jyldardyń ortasynda birer jyl Semeıdiń oblystyq gazetinde ádebı qyzmetker bolyp, jýrnalıstıkaǵa da at izin salady. Sol tusta qaladaǵy shuǵa kombınatynyń qazaq qyz-kelinshekterin jumysqa almaıtyn shovınıst dırektorynyń kejirligin toıtarǵan kúreskerligi de bir úlgili támsil. Iá, Bókeńniń tektiligi tamyrda, qanynda jatyr. Arhıvke de alyp kelgen sol kúreskerligi, qııanatqa tózbestigi, zııattylyǵy. Qazirde Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Almaty muraǵattarynan azapty eńbekpen oljalap alǵan qujattardy sóıletip, Qazaq memleketiniń Kereı han zamanynan bergi salyq saıasatyn, odan 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin zerttep, zerdeleı kele, sol taqyryptarda birneshe tom kitap daıyndaý ústinde. Iá, Bolatbek Násenov arhıvtiń de, ǵylymnyń da ónegesi mol óz adamy...
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»