Osydan úsh jyl buryn áleýmettik jelige alǵash tirkelgen kezde ondaǵy júgensizdikti, ádepsizdikti, oıyna kelgenin jaza salatyn jaýapsyzdyqty kórip shoshynyp edim. «О́zi uıalmaǵan kisiniń betin shıedeı qylady» degendi qazaq tegin aıtpaǵan ǵoı. О́rkókirek, tilemsek, anaıylyqtan aldyna jan salmaıtyn jastardy kórip janym jaralanyp qalady. Betpaqtyqqa bet burǵan bul qoǵamdy túzetýdiń bir emi – biz sekildi ómir kórgen úlken adam óz ónegesimen keıingi urpaqqa tárbıe berýi kerek dep oıladym. О́zimniń ájelik úlgimdi, úlkendik jolymdy kórseteıin dep, «Meniń tárbıe saǵatym» dep ózekjardy oılarymdy jaza bastadym. Bul jazbamnyń ishinde «Ul qandaı bolýy kerek?», «Qyz qandaı bolýy kerek?», «Ene men kelin arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı bolýy kerek?» degen bólimderi bar. Qazirgi jastar kóbinese áleýmettik jelide otyrady. Olardyń barlyǵy kitap oqı bermeıdi. Sondyqtan da oılarymdy qysqa-nusqa jazyp, áleýmettik jelide maǵan tirkelgen dos-tarymmen bólisip otyramyn. Qazir jelidegi dos sany 5 myńǵa jetipti. Oılarymdy unatyp, pikir bildirip jatatyn jandar kóp. Tipti oraldyq Nádir Qurymbaev degen jas kásipker habarlasyp, jelidegi oılarymdy jınaqtap, 50 bettik jınaq etip, 100 danamen shyǵaryp ta berdi. Men bireýge aqyl aıtýdan aýlaqpyn, Abaı atamyz aıtqandaı, «óz sózim ózimdiki»... * * * Taǵdyr – mańdaıǵa jazylǵan maıdan. Baqyt – basar baspaldaǵyńdy bıiktetý, súıikti bolý men súıikti etý, bir jigit úshin ata-anańdy qıyp ketý, attaǵan altyn bosaǵańa syıyp ketý, syıyp ketý úshin kúımeske kúıip ketý, tamyr jaıyp óný, kónbeske kóný, qyryq shyraq janyp, sóný, baǵyný men saǵyný, ýaıymdaý, ýaıymdatý men ózińdi moıyndatý. Bul joldan bizge deıingiler ótken, tózimdileri ǵana muratyna jetken, bizden keıingiler de ótedi, Maıdanda úlesker emes kúresker bolyńyzdar, qyzdarym! * * * «Uıań uıa buzbas» deýshi edi aq ájem. Marqum anam da «Uıaty tógilip tur eken» – dep bireýlerge baǵa berip otyratyn. Boıymyzdan uıańdyq pen uıat taba almaı qalyp jatamyz. Nege? «Toq adam toqpaqpen oınaıdy» – degen osy ma? Qarqyl, shańqyl, anaıylyq, ospadarlyq kóshede sherýlep júr. «Iltıpatsyz irge sóger, yqylassyz yrys tóger», «Kóshede kórgendilik tanytpaǵan úıinde de úılesimdik tappaıdy», «Mindetsigen indetshil bolar», «Kósheniń kózi kóp, kesheniń sózi kóp». «Eserdiń eskertýi esik ishinde, estiniń eskertýi besik ishinde». Oılanaıyqshy... * * * Áke – tór, ana – besik, ul – qýat, qyz – shýaq. Ulyń qýatty, qyzyń shýaqty bolsa, tóriń qýatty da shýaqty bolady. Uldyń qýaty ál ketip, qartaıǵanda, qyzdyń shýaǵy júzińnen ár taıǵanda kerek. «Jetilgenshe aldyńa, jetilgesin artyńa qara», – dep otyrýshy edi ájem. Ult tiregi – uldarym, tárbıe tini – qyzdarym, jetilgesin artqa qaraılap júrmisińder? Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrdyń jastyǵy ótedi, qarttyǵy jetedi, dúnıe – kezek. * * * Pikir – ár adamnyń óz kózqarasynyń jemisi. Aıtylǵan oı-pikirdi salqynqandylyqpen qabyldaý – mádenıettilik, qoldaý ne qarsy pikir aıtý – azamattyq. Tiksiný, kúpsiný, salǵylasý, tuqyrtý, tildeý – sóıleý mádenıetin bilmeý. Parasatty, paıymdy pikirden aqıqat gúl ashar, paıymsyz pikir paryqsyzdyqqa ulasar. Túrtip sóıleme, sanany silkip sóıle. * * * Ultyn súımeıtin uldan, qulaq kesti qul artyq. Tildiń kıesi – eldiń ıesi. Tildiń Týyn qulatpaǵan el – urpaǵyn jylatpaǵan el. Jurttyń tilin jatta, ulttyń tilin saqta. Qara sózi joqtyń, qara kózi joǵalar. Ana til – qanyńnyń tamshysy, namysyńnyń qamshysy. Tilin umytqan tegin de umytar.
Anamnyń aıtqandary Kıe adamnyń basynda emes, shashynda, shashty kez kelgen jerge tastamańdar, shashtaryńdy jaımaı, jınap júrińder. Kıe adamnyń sanasynda emes, tilinde, tilegiń tilinse de tiliń tilinbesin, búlinbesin. Kıe adamnyń ómirinde emes, ónerinde, adal adamdy arýaq qoldaıdy. Kıe adamnyń boıynda emes, bosaǵasynda, bosaǵa berik bolsyn. Kıe sánde emes, dámde, dám taýsylmasyn. Kıe elde emes, Jerde, jaýǵa ultaraq berme... * * * Salǵylasý – menmenshildik. Mándi sóz marqa shyǵar, salǵylasqannyń arty ashylar. Shyn sózdiń tońy – yrys, salǵylasýdyń sońy – urys. Tike sóz – tikenek. Qasarysqannyń qany qaraıar. Batpan sózdi baıqap aıt, maqtan sózdi qaımaǵyn shaıqap aıt. Salǵylasqanda syı bolmas. * * * «Erkek – bas, áıel – moıyn», – degendi qalaı túsinemiz? Meniń oıymsha: Erdiń bedeli baspen, áıeldiń bedeli aspen kóteriler. Oısyz bas – myqty moıynnyń oıynshyǵy. Mıy myqtynyń – syıy myqty, Basy joqtyń qasy kóp. Aqylsyzdyń aıaǵy basyna baǵynbas. Qorytylmaǵan oı qolamta bolar. * * * Beıimdelý. Qaıǵyra bilmeseń de, qaımyǵa bil. Jubata bilmegen jylata beredi. Sadaqada suńqyldama, qýanyshta yńqyldama. Sadaqanyń shelpeginde sher bar, toıdyń telpeginde ter bar. Sherli jerde sheshensime. Qaıǵy-ózen seniki, qaıyq – halyqtiki, qaıyqtaspasań, aıyptaspa. Kekteskenmen bettespe.
Enelerge qulaqqaǵys Bir kúni úıge bir-bir sómke aqsha arqalaǵan eki adam tústik ishýge keldi. Sálemdesip alyp, shaı ázirlep zyr júgirip júrmin, enem qasyma kelip: Ana uzyn boıly bala saǵan qaıyn aǵa bolady, «Saraljyn» sovhozynyń kassıri, osy rýdyń úlkeni «Jelatanyń» nemeresi, «Qusatanyń» balasy, atyn ataýǵa bolmaıdy, óziń qalaı ataıtynyńdy oılan, – dedi. Men shaı quıyp otyrmyn, bireý esik qaqty, shyqsam jańaǵy qaıyn aǵamdy izdep kelgen eken, ishke kirip, «Kassır aǵa», Sizdi bireý suraıdy, – dedim, betim ottaı janyp ketse kerek, enem ornynan atyp turyp, betimnen súıip, bári durys, – dep sybyrlaı saldy. Sodan bastap, tanysqan qaıyn aǵalarym men qaınylaryma at qoıyp aldym. Keıbireýin menen buryn túsken abysyndarym qoıǵan atpen atap kettim. О́zimnen keıingilerge enem men anamnan alǵan sabaǵymdy berip kelemin. * * * Syıly bolǵyń kelse, syıymdy bol. Kelinge syımaǵan eneni el syılamas. Kelinge kóp sóz emes, kóp kómek kerek. Dym bermeseń de dem ber. Bilgenińdi úıret, kúmánińdi kúıret. Men bilem dep syzdanba, ulyńdy qyzǵanba. Uldyń qadiri shal ketkende biliner, qyzdyń qadiri hal ketkende biliner, kelinniń qadiri ál ketkende biliner. Ene – emen esik, kelin – tutqa. Tutqamyz turaqty bolsyn!
Syrlasý. Qyzym, saǵan aıtam... Senim men sezim bolmaı adamnyń baqytty bolýy qıyn. Eń birinshi ózińe, eki kózińe, aıtqan sózińe senimdi bol. Estigenińdi bireýge aıta salýdy ádetke aınaldyrma. О́sektiń sońy – ókinish. «Aýzy adaldyń – asy adal», – degendi babalar tegin aıtpaǵan. Kúıeýińmen jarysyp, taıtalasyp sóıleý – ádepsizdikke jatady. Aqyldasýdy boıyńa, aıtylǵan aqyldy oıyńa sińire bil. Kelin – keleshek ana, sábıge beriler sana ekenin umytpa. Meniń ájem: «Urysqaq qatynnyń qyzy uqypty bolmaıdy», «Urys uıa buzady», – degenderdi qaıtalap otyrýshy edi. Áje ádebimen keıingilerge sabaq bolsyn, árkim keregin alsa degen oımen syr shertemin. Sezimińdi sarala. Unatý men súıýdi shatastyryp almaǵaısyń. Kópti unatasyń, kópke unaısyń, birdi súıesiń. Shyn sezim ǵana synǵa tóze alady, baqytqa bas-taıdy, baqyt – qanaǵat, qanaǵatshyl jan mándi de, sándi ómir súre alady...
Buzylý Ul buzylsa, jurtqa syn, qyz buzylsa, ultqa syn. Er buzylsa, sert keter, áıel buzylsa, dertti eter. Zań buzylsa, lań bolar, El buzylsa, jer bolar, kóńil toly sher bolar. Bas buzylsa, tis keter, as buzylsa, ish keter. Jas buzylsa, isti eter, barmaǵyńdy tisteter. Ult buzylsa, salt keter. Salty joqtyń – halqy joq.
Sholpan QYDYRNIIаZOVA, aqyn, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri
Oral