Qazaq kınosynyń qarshyǵasy

Ustazymnyń janynda qansha jyl júrip, áńgimelerin tyńdasam da, jańaǵy esteligin buryn estimeppin. Ulttyq óner, ult­tyq kıno týraly qanshama dáristerin, suhbattaryn uıyp tyńdap, maqalalary men kitaptaryn tushyna oqydyq. Biraq olardyń nelikten sonshalyqty áser etý syryn sol jolǵy áńgimesi uqtyrǵandaı boldy. Sóıtsek, óner týraly sóz qoz­ǵaıtyn adamnyń ózinde, júreginiń túkpi­rinde, sanasynyń qatpar-qatparynda ja­ńa­ǵydaı kórinis máńgilik qalýy kerek eken. Sol áser, sol kórinis keıin eseıip, aza­mat bolǵan shaǵynda da adastyrmaıtyn shamshyraq bolyp qala beredi eken. О́nerge adal bolýdyń syry da sonda ma dep qaldym. Bala kezinen kózine ottaı basylyp, júreginiń túkpirinde tumaryndaı saqtap ótken sol kórinis, sol ıis tulǵa bolyp qalyptasýyna, qa­zaq óneriniń shyn janashyryna aınalýyna bir­den bir sebepshi ekenine kámil senemin. 

Shyn máninde, keıde kóp adamnyń isin jal­ǵyz ózi atqaratyn taý tulǵalar bolady. Biraq olar óte sı­rek kezdesedi. О́ıtkeni, ondaı-ondaı atan júgin jalǵyz ózi arqalaý úshin de úlken júrek, keń- peıil, asqaq arman, isi­ne degen ǵajap súıispenshilik, jankeshtilik qa­jet. Osydan bir aıdan astam ýaqyt buryn bul pánıden máńgi mekenine attanǵan belgili kınotanýshy, kınosynshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ónertaný professory, ulaǵatty ustaz Baýyr­jan Ramazanuly Nógerbek – qazaq kınosy atty tutas bir salanyń baǵyna ómir boıy qyz­met etken, júzdegen adamnyń júgin jalǵyz ózi arqalaǵan sol iri tulǵalardyń biri ári biregeıi edi. 

Ulttyq kınematografııanyń damý kezeńderin, jetistikteri men kemshilik­terin, baǵyt-baǵdaryn aıqyndap bergen Baýyrjan Ramazanulynyń búkil sanaly ǵumyry men shyǵarmashylyq joly qazaq kınosymen tyǵyz baılanysty boldy. «Ertegilerge jan bitkende», «Qazaqstan kınosy», «Qazaqfılm» ekranynda», «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-folklorlyq dástúrler» atty kitaptardyń, «Qazaq kınosynyń tarıhy» oqýlyǵyndaǵy «Qazaq anımasııalyq kınosynyń tarıhy» bóliminiń, 280-ge jýyq maqalanyń avtory, eńbekteri kóptegen shet tilderine aýdarylǵan Baýyrjan Ramazanulynyń qazaq ulttyq kınosyna jáne ony zertteý salasyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz. 

Baýyrjan Ramazanuly kıeli Ulytaý jerinde dúnıe esigin ashty. Bolashaq kıno­ta­ný­shynyń alǵashqy kınomektebi de sol aýyldan bastaldy. Ákesi Ramazan aýyldaǵy jalǵyz kınoklýbta kórsetiletin fılmderge ylǵı da ulymen birge baryp tamashalap, so­ńy­nan jańaǵy fılm týraly pikir almasyp otyrýdy qa­lypty ádetke aınaldyrady. Shyn máninde, ákesi Ramazan bolashaq kásibı  kınosynshynyń alǵashqy rýhanı ustazy boldy. Baýyrjan Ramazanulynyń ózi keıin bir suhbatynda bylaı dep eske alady: «Ákem kórgen fılmder týraly menimen áńgimelesip otyratyn. Keıde dastarqan basyndaǵy pikirtalasymyzǵa birneshe saǵat ketetin. Ekeý­mizge de qatty áser etken – «Tóraǵa» («Pred­sedatel») fılmi boldy. Al Grıgorıı Kozın­sevtiń «Gamlet» fılminen keıin, kıne­matografıstiń oqýyna baramyn dep naqty sheshim qabyldadym».  

Alaıda, kıno ónerin qanshalyqty unatsa da, ákesiniń armany – ulynyń ınjener ma­man­dyǵyn alýy bolypty. Aqyr sońy ákesiniń kelisimin alǵan bolashaq kıno zert­teýshi asqaq armanyn arqalap, Máskeýdegi Búkil­odaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtyndaǵy (VGIK) Ssenarlyq-kıno­taný fakýltetiniń «Kınotaný» bólimine oqý­ǵa túsedi. Kınematografııa ınstıtýtyn 1971 jyly támamdaǵan Baýyrjan Nógerbek «Qazaq­fılm» kınostýdııasyndaǵy mýltıplı­kasııa birlestiginiń bas redaktory bolyp Almatyǵa oralady. Bul elimizde endi ǵana qanat qaǵyp kele jatqan mýltıplıkasııalyq ónerdiń alǵashqy kezeńi edi. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» fılmimen (1967 j.) qazaq mýltıplıkasııalyq kınosynyń shymyldyǵyn ashqan Ámen Qaıdarov 1970 jyly Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtynda oqyp júrgen el jastarymen tanysyp, mýltıplıkatorlar tobyn qurý maqsatymen arnaıy Máskeý qalasyna keledi. 4-kýrsta oqyp júrgen Baýyr­jan Ramazanulynyń qazaq anımasııalyq kınosynyń atasymen  alǵash osy oqý ornynda kezdesti. Ámen Qaıdarovpen kezdesý aldynda ǵana bekitilip qoıǵan «Dzıga Vertov jáne qazaq derekti kınosy» atty dıplomdyq jumysynyń taqyrybynan bas tartyp, qazaq anımasııalyq kınosy týraly taqyrypty tańdaýyna sebepshi bolady. Alaıda, bar-joǵy úsh-tórt jyldyń ishinde bes qana fılm jaryq kórgen qazaq mýltıplıkasııalyq kınosy týraly dıplomdyq jumys jazý ońaıǵa tús­peıdi. Biraq materıaldyń jutańdyǵy bolashaq tereń zertteýlerge jol salǵan dıplomdyq jumystyń jazylyp shyǵýyna kedergi bolmaıdy.    

«Qazaqfılm» kınostýdııasynyń mýltıplıkasııa birlestiginde jumys istegen on jyl ishinde fılmderdiń redaktory bola júrip, maqalalar men ǵylymı jumystar jazyp, respýblıkalyq baspasóz betterinde jıi jarııalanady. Nátıjesinde qazaq mýltı­plıkasııalyq kınosy úshin mańyzy asa zor «Ertegilerge jan bitkende» atty súbeli eńbegi jaryq kóredi. Eger Ámen Qaıdarov osy ónerdiń negizin qalap, onyń qalyptasýy men damýyna orasan qyzmet etse, Baýyrjan Nógerbek osy óner týraly ǵylymı-zertteý jumystaryn jazyp, teorııalyq eńbekter jarııalaǵan tuńǵysh kásibı kınotanýshy boldy. Bul eńbekter ulttyq anımasııalyq kınonyń praktıkasy men teorııasynyń qatar ómir súrýine múmkindik berdi. 

Ulttyq dúnıetanymdy izdeýde kınotanýshy endigi nazaryn qazaq kórkemsýretti kınosyna aýdarady. 1988 jyly «Úlgiden bas tartý» («Otrechenıe ot shemy») atty maqalasy jaryq kóredi. Onda 80-shi jyldary túsirilgen fılmderdiń kópshiligi shynaıy ómirden alys ekeni, syrtqy formalızmge urynǵany, ulttyq erekshelikterge kelgende syrtqy belgilerden asa almaıtyny, kerisinshe, «Qulager», «Inter­val» sekildi talantty shyǵarmalardyń sórede qalýy sııaqty t.b. ózekti taqyryptardy al­ǵash­­qylardyń biri bolyp kóteredi. Jalpy, Baýyrjan Ramazanulynyń shyǵarmashylyǵy ta­rıhı-bıografııalyq fılmder, belgili kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵy men ómiri, anımasııalyq kıno, «jańa tolqyn» kınosy, kórkemsýretti jáne anımasııalyq kınodaǵy ekrandy-folklorlyq dástúrler, kıno­óndiris, kınoprokat, kınofestıval­dar, kınomamandar daıarlaý, jas kınema­tografısterdiń fılmderi sııaqty qazaq kınosyna qatysty barlyq mańyzdy taqyryptardy qamtydy.

B.Nógerbektiń maqalalaryndaǵy, zertteý eńbekterindegi, baspasóz betterine ber­gen suhbattaryndaǵy tushymdy oı-pikirleri men teorııalyq tujyrymdarynyń ulttyq kıno ónerimizdiń búgini men kele­shegi úshin mańyzy óte zor. Eńbekteri shyn mánindegi qazaq kásibı kınoteorııa salasynyń negizin qalady deýge tolyq negiz bar. Osy rette qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy folklor dástúrlerin tarıhı-teorııalyq turǵydan qarastyryp, ulttyq kıno óneriniń qalyptasýy men damý kezeńderi týraly tyń kózqaras qalyptastyrǵan «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-fol­klor­lyq dástúrler» atty iri teorııalyq eń­be­gin erekshe aıtýymyz kerek. Osy eńbegi tek óz elimizde ǵana emes, shetel kınomamandary arasynda da keńinen tanymal jáne olardyń tarapynan óte joǵary baǵalandy. Mysaly, reseılik kınotanýshy, ónertaný doktory, professor, álemdik deńgeıdegi tanymal kı­no­­teo­retıkterdiń biri V.I. Fomın monografııa týra­ly pikirinde: «Avtordyń joǵary deń­geıdegi saraptamalyq oılaý qabileti, asa bi­lim­diligi men daryny qazaq kınosy týraly iri kásibı teorııalyq eńbekpen tanysýymyzǵa múm­kindik berdi», dep jazdy. 

Baýyrjan Nógerbektiń qazaq óneri men máde­nıetiniń tarıhynda qalatyn taǵy bir orasan eńbegi – elimizdegi kınopedagogıkanyń qalyptasýyna qosqan úlesi boldy. Sonaý 90-jyldardyń basynda Ámen Qaıdarov, Kamal Smaıylov, Ákim Tarazılermen qatar júrip, kıno mamandaryn daıyndaıtyn bólimderdiń elimizge asa qajet ekenin dáleldep, sol maman­dyqtardyń ashylýynyń basy-qasynda bolyp, alǵashqy oqý baǵdarlamalaryn daıyndady. Nátıjesinde, KSRO tarap, onyń quramynda bolǵan ár respýblıka óz aldyna jeke otaý quryp jatqan sol jyldary joǵary oqý oryndarynda kı­no mamandaryn daıyndaıtyn bólimder ash­paq túgili, kıno óndirisin saqtap qalý-qal­maýynyń ózi ekitalaı bolǵan kórshi eldermen salystyrǵanda, bizdiń jaǵdaıymyz bó­lek­teý boldy. Eń mańyzdysy – T.Júr­­­­ge­­nov atyn­daǵy Qazaq mem­lekettik teatr jáne kıno ınstıtýtynda (qazirgi T.Júr­­genov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner aka­­­demııasy) kıno mamandaryn da­ıyn­­­­daıtyn bólimderdiń ashylýy edi. Ba­ýyrjan Nógerbek osylardyń ishindegi alǵashqylardyń biri bolyp ashylǵan kınotaný mamandyǵyna 11 shákirt qabyldady. Osy jyly rejısser-anımatorlar bólimine de stýdentter qabyldanady. Kelesi jyly kınodramatýrgter, kınorejısserler, televıdenıe salasynyń mamandaryn da­ıyndaıtyn bólimder ashyldy. Jyl ótken saıyn kınoǵa qajet mamandyqtar birinen keıin biri dúnıege kelip jatty. Dáris berip, maman tárbıeleý isine belgili kınematografıster tartyldy jáne eń mańyzdysy, kınoǵa qajet barlyq mamandyqtarǵa jyl saıyn shákirt qabyldaý dástúri qalyptasty.  Ulttyq kınopedagogıka tarıhynyń qaı­nar­­­­ kózi bolǵan Baýyrjan Ramazanuly ke­­ńes úkimeti jyldary tek Máskeýdegi VGIK-­te da­­ıyndalyp kelgen, al elimizde tuń­­­­ǵysh ret 1993 jyly ashylǵan kınotaný ma­­mandyǵynyń  jolǵa qoıylýyna ómi­riniń sońyna deıin qyzmet etti. Basty nazar aý­darǵany da – qazaq kınosyn qazaq ti­lin­­de jazyp, zertteıtin mamandardyń ósip-jetilýi boldy. «Qazaq kınosy týraly shetten kelip eshkim jazbaıdy. О́ıtkeni, ony túsinip, taldaıtyn da sol ulttan shyqqan maman­nyń ózi. Sondyqtan, sender qazaq kınosy men kórermenniń arasyndaǵy kópir ispettisińder», dep shákirtterine jıi aıtyp otyrdy. Qazaq kınosy, kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵy týraly zerttelgen eńbekter jazylsa dep armandady.  2010 jyly Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıtetinde kıno mamandaryn daıyndaıtyn bó­lim ashyldy. Solardyń biri – Baýyrjan Ramazanuly qabyldaǵan kınotaný bólimi edi. Sóıtip, keshegi Almatyda bastalǵan ustazdyq jol endi Astanada jalǵasty. Kelesi jyly ashylǵanyna 25 jyl tolatyn qazaq kınotaný mektebiniń  negizin qalap, ózi oǵan ómir boıy qyzmet etken Baýyrjan Ramazanulynyń shákirtteri búginderi kınopedagogıkada, kınoóndirisinde, televıdenıede, radıoda, ǵylymda, kınofestıvaldarda, t.b. salalarda je­misti eńbek etip júr. Shákirtteri úshin us­taz aldynda tyńdaǵan dáristeri ǵa­na emes, qarapaıymdylyq, meıirimdilik, ish­ki mádenıet, parasattylyq sekildi  jeke basynyń qasıetteri de úlgi bolyp qalary anyq. 

Qanshama súbeli eńbekteri men eli­miz­diń túkpir-túkpirinde eńbek etip júr­gen shákirt­te­ri, qurmetteıtin dos­tary men áriptesteri bar Baýyrjan Ramazanuly shyn máninde tamyry tereńge jaıylǵan báıterekke aınaldy. Jubaıy Gúljıhan Bekhojınamen birge Sattar, Sáken, Altynaı, Baýbek  sekildi ul-qyz tárbıelep, nemere súıgen baqytty ata boldy. Áke-shesheniń ónegeli tárbıesin kórip ósken urpaǵy da búginderi qazaq rýhanııatyna eńbek etip, úlesin qosyp júr.   Qazaq kınosyn tanýda Baýyrjan Ra­ma­zan­­ulynyń eńbekteri tek elimizdiń ǵa­na emes, odan tys jerlerdiń de mádenı keńis­ti­ginde atqaratyn qyzmeti zor. Jaqyn­da ǵana Astana qalasynda ótken XIII «Eýra­zııa» halyq­aralyq kınofestıvaliniń jaby­lýyn­da Halyqaralyq kınosynshylar Fede­rasııasynyń (FIPRESSI) Bas hatshysy, bel­gili kınotaný­shy, kınosynshy Klaýs Ederdiń (Germanııa) sahnada FIPRESSI Qazylar alqa­synyń júldesin tapsyryp turyp: «Biz, eýropalyqtar, Azııa, sonyń ishinde qa­zaq, qyrǵyz kınosy týraly synshylardyń eńbekteri arqyly bilemiz. Qazaq kınosyn Baýyrjan Nógerbek arqyly tanydyq. О́kinishke qaraı, ol kisi ómirden ótipti. Sizder úlken tulǵadan aıyryldyńyzdar»,  degen sózi sonyń bir aıǵaǵy bolsa kerek.

Ulttyq óner men mádenıetke ólsheýsiz eńbek sińirgen, sońynda óshpes iz qaldyrǵan Baýyrjan Ramazanuly Nógerbektiń qazaq kınosy dep soqqan júreginiń toqtaǵanyna da qyryq kúndeı bolypty. El rýhanııaty taý tulǵasynan aıyryldy. Ulytaýda shyr etip dúnıege kelip, sondaǵy shaǵyn kınoklýbta ákesimen birge fılm tamashalaıtyn keshegi jas órim máńgilik mekeni – Ulytaýyna qaıta oraldy. Alǵashqy ustazy – Ákesiniń janyna...

 Názıra RAHMANQYZY,  kınotanýshy, ónertaný kandıdaty