Polıgon: Derek pen dáıek

1953 jyldyń 12 tamyzynda osy óńir, osy jerde tuńǵysh sýtegi bombasy synaldy.

1949 jyldan 1963 jylǵa deıin ıadrolyq bombalar ashyq aýada, jer betinde jarylyp jatty. Osy merzim ishinde barlyq jıyny 30 megatonna bolatyn ıadrolyq qarý synaqtan ótkizildi. Chernobyldegi apat kezinde syrt­qa shashylǵan, taraǵan zarıadtyń qýaty 100 hı­rosımalyq bombaǵa teń bolsa, al 15 jyl boıy Degeleńde ashyq aspanda jarylǵan bomba Hırosımaǵa tastalǵan bombanyń qýatynan eki jarym myń esege artyq.

Semeı polıgonynyń tóńiregindegi ekologııalyq apatqa ushyraǵan aımaq qana 300 myńnan astam sharshy shaqy­rym­dy alyp jatyr. Qazaqstan aýmaǵynyń Germanııa aýma­ǵyna teń onnan bir bóligi ýlanǵan qula dúzge aına­lyp, júzdegen ıadrolyq jarylys oǵan jazylmastaı jara saldy. Radıasııalyq sáýle zardabyna túsken qazaq­stan­dyqtardyń jalpy sany mıllıon adamnan asyp túsedi.

Jer betinde órkenıetti, tirshilikti qurtyp jiberý úshin 100 megatonna termoıadrolyq bombalar jarylsa jetkilikti.

Toqsanynshy jyldary aınaldyrǵan onshaqty jylda polıgonnyń naq epısentrindegi bir ǵana Sarjal aýylynan synaq saldarynan jıyrmadan astam azamat ózine ózi qol jumsaǵan. Sońǵy otyz jyldan beri atalǵan aýylda bir myńǵa jýyq adam synaq saldarynan kóz jumǵan. Kezinde osy aýyldan Semeıdegi radıasııalyq dıspanser arqyly baqylaýǵa alynǵan 300 adamnan qazirde tek eki-úsh-aq adam tiri júr. 1931 jylǵy qoldan ja­salǵan náýbetke deıin Abaı aýdanyndaǵy halyq sany – 31, al Abyraly aýdanyn­da­ǵy halyq sany 30 myń bolsa, qazirde osy óńirlerde tıisinshe alǵashqysynda – 16 myń, al ekinshisinde nebári 6-7 myń ǵana adam turady.

1991 jyldyń 29 ta­my­zynda egemen elimizdiń tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń alǵashqy Jar­­lyqtarynyń birimen ajal aj­dahasy atanǵan Semeı atom polıgony aýyz­dyq­taldy.

2009 jyly Birikken Ult­tar Uıymy bizdiń eli­mizdiń usynysymen Semeı atom polıgonynyń ja­bylǵan kúni –  29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qar­sy halyq­ara­lyq is-qımyl kúni dep jarııalady.

Táýelsiz memleketimiz sy­­naqtardyń saldaryna uryn­ǵan halqymyz ben aým­a­ǵy­myz­dy áleýmettik nárlen­di­rý jóninde turaq­ty jumys júrgizýde. Jal­py jıyn­ty­ǵynda osy maq­sattarǵa 34 mıllıard teń­gege jýyq qa­rajat jum­sal­dy. Elbasy tapsyrmasy­men Úkimet Semeı qalasyn damytý baǵdar­lamasyn jú­ze­ge asyryp keledi. Osy maqsatqa búgingi kúnge deıin 20 mıllıardtan astam teńge ıgerildi.