Zańy ústem eldiń zamany tynysh

Baspasóz máslıhatyna Ishki ister mınıstriniń orynbasary Erlan Turǵymbaev, Ádilet mı­nıstriniń orynbasary Janat Eshmaǵambetov, Joǵarǵy Sottyń janyndaǵy Sottar­dyń qyzmetin qamtamasyz etý depar­tamentiniń basshysy Nur­serik Sháripov jáne Bas pr­o­ký­ratýranyń Quqyqtyq sta­tıs­tıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti tór­aǵa­synyń orynbasary Baǵlan Bekbaýov qatysyp, atqarylǵan sharýalar jóninde aıtyp berdi. Birinshi sóz alǵan Ádilet mı­nıstriniń orynbasary Janat Eshmaǵambetov Ult jos­parynyń 27-qadamynda ata­lyp ótken jekemenshik sot oryndaýshylar ınstıtýtyn odan ári damytý, sot oryn­daýshylarynyń memlekettik qyzmetin birtindep qysqartýǵa qatysty sharalarǵa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, osydan 6-7 jyl buryn materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jetkilikti túrde qamtamasyz etilmeýi, normatıvtik bazanyń durys jetildirilmeýi, jalaqynyń azdyǵy men kadrlardyń turaq­tamaýy saladaǵy jumys­ty aqsatyp, sonyń saldarynan elimizdegi sot aktileriniń 30 paıyzy múldem oryndalmaǵan nemese shala-sharpy oryndal­ǵan. Mundaı enjarlyq halyq­tyń narazylyǵy men senim­sizdigin týǵyzǵandyqtan jaǵ­daı­dy túbegeıli ózgertetin re­for­ma qajet boldy. Osy­laı­sha, Qazaqstanda sheteldik tájirıbeni eskere otyryp, jekemenshik sot oryndaý ınstıtýtyna kóshý qolǵa alyndy, deıdi mınıstrdiń orynbasary.  2015 jyly «Atqarýshylyq is júrgizý týraly» zańǵa tujy­rymdamalyq ózgerister engizi­lip, osyǵan baılanysty byl­tyrdan beri memlekettik sot oryn­daýshylary tek memle­kettik múddeni qorǵaıtyn qu­jat­tardy ǵana qaraı bas­taǵan. Qalǵan quqyqtar men mindetter jekemenshik sot oryndaýshylarynyń quzy­retine berilgen. Olar qazir jeke tulǵalardyń banktegi shottary týraly aqparat sura­týǵa da quqyly ári respýb­lı­kalyq jeke sot oryndaýshylar palatasynyń negizinde bilik­tiligin de jetildirip turady.  О́kilettiligi men quqyǵy keńeı­gen­nen keıin jekemenshik sot oryn­daýshylarynyń sany da artypty. Mysaly, 2015 jyl­dyń sońynda olardyń sany 1 myńdaı bolsa, qazir 1 458-ge jetken. Osy salada­ǵy kómekshiler men is júrgizý­shi­lerdi qosa eseptegende, jalpy 4 myń jańa jumys orny ashylypty. Jalpy, jekemenshik sot oryndaý­shylar ınstıtýty engizilgennen keıin 4 784 lısenzııa berilgen eken.  Al 27-qadamnyń ekinshi baǵy­tyn júzege asyrý aıasynda byltyr memlekettik sot oryn­daýshylardyń 30 paıyzy qysqartylǵan. Bul – 374 birlik degen sóz. Bıyl da dál osyndaı shamada memlekettik qyzmetkerdi qysqartý kózdelip otyr. 2018 jyly taǵy 15 paıyz azaıady. Osylaısha, bar­lyǵy 303 memlekettik sot oryn­daýshysy qalady. Sonyń nátı­jesinde bıýdjet qarajaty 1,8 mlrd teńgege únemdelmek.  Sandy azaıtý arqyly sapany kóterýge nıettenip otyrǵan mınıstrlik jurtshylyqtyń synyna jıi ushyraıtyn alıment óndirý máselesine de aı­ryqsha den qoıyp otyr. Sala mınıstrligi jekemenshik sot oryndaýshylarymen bir­lesip, alımentti májbúrli túrde óndirip alý sharalaryn qaras­tyratyn arnaıy keńseler qur­ǵan. Bul tólenbeı júrgen qaryzdy 10 paıyzǵa azaıtýǵa múm­kindik beredi. Mysaly bıylǵy jarty jyldyń ózinde 3 800 problemaly óndiristen 1 mıllıardtan astam somada alıment óndirilgen. Soǵan saı sot oryndaýshylaryna aıtylatyn aryz-shaǵymdar da azaıǵan. Al Ishki ister mınıstriniń orynbasary Erlan Turǵym­baev Ult josparynyń 30-qada­myn iske asyrý úshin mınıstr­lik «Jergilikti polısııa qyzmetiniń jumysyna qatys­ty máseleler boıynsha keı­bir zań aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlenge­nin, soǵan sáıkes byltyrǵy 1 qańtardan bas-tap, jergilikti polısııa qyzmeti qurylǵa­nyn jetkizdi. Bul qurylym qo­ǵam­­dyq qaýipsizdikti kúze­tip qana qoımaı, kóshe jáne turmystyq deńgeıdegi qyl­mys­pen kúresedi, quqyq buzý­shy­lyqtyń aldyn alyp, usaq buza­qy­lyqqa «múldem tózbeý­shilik» qaǵıdatyn qalyptas­tyrýǵa kúsh salady.  Jergilikti polısııa qyz­metiniń qurylýyna baılanys­ty jergilikti ákimniń quzy­reti de arnaıy zańdarmen keńeı­tilgen eken. Ákimder JPQ bas­­shysyn qyzmetke taǵa­ıyn­­daýǵa nemese bosatýǵa quqy­ly. Al jergilikti polı­sııa bas­shysy ákimdik pen más­lı­hat­tyń aldynda jylyna eki ret esep berýge mindetti. Er­lan Turǵymbaevtyń aıtýyn­sha, jergilikti polısııa qyz­meti­niń qurylýy ákim­derdiń de bel­sendiligin art­tyr­ǵan. Búginde olardyń kóme­gimen jol-patrýldik sap­tyq bólim­sheleri 10,7 myń beı­netir­­kegish­pen qamtamasyz etilipti. Osy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 2,9 myń mobıldi jáne po­lı­sııa­lar taǵyp júre­tin beı­net­ir­kegish alý josparlanýda.  Beınetirkegishterdiń kóme­gimen bıylǵy jyldyń basy­nan beri 100 myń quqyq buzýshylyq anyqtalyp, onyń 1 myńnan astamy qylmystyq is retinde tirkelgen.  Ult josparyn júzege asyrý barysynda sottar jumysynyń da tıimdiligi artyp, azamattyq isterdi qaraý merzimi eki esege qysqarypty. Bul týraly jýrnalısterge Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sottardyń qyz­metin qamtamasyz etý depar­tamentiniń basshysy Nurserik Sháripov aıtyp berdi. «100 naq­ty qadam» Ult josparyna sáıkes, Joǵarǵy Sotqa bar­ly­ǵy 10 qadamdy iske asyrý júk­­tel­gen. Osy 10 qadamnyń bar­ly­ǵy 2015-2016 jyldary ta­bys­­ty iske asyryldy», dedi ol. Onyń aıtýynsha, sottar­daǵy azamattar isteriniń jalpy ótý merzimi 2 esege qysqaryp, olardyń 83,5 paıyzy birinshi sot otyry­syn­da aıaqtalǵan. Buıryqtyq óndiris­tegi isterdiń sany – 25 paıyzǵa, daý­lardy sheshýdiń balama ádisterin qoldaný arqyly aıaqtalǵan ister – úshten birge, al me­dıasııany paıdalaný arqy­ly aıaqtalǵan ister 1,6 esege ulǵaıǵan. «Azamattyq isterdiń 62,5 paıyzy taraptardy sotqa shaqyr­mastan-aq jeńildetil­gen óndiris­tik tártippen qara­lady. Prokýror­lardyń sot­qa qatysýy 7,8 paıyzǵa qysqar­dy. Qysqartylǵan tártippen qaralǵan ister 3,5 esege artty. Medıasııany qoldaný ar­qyly aıaq­talǵan ister 2,5 esege kóbeı­di», dedi Nurserik Sháripov. Departament basshysy sot júıesi úshin joǵary bilik­ti sýdıalar korpýsyn qalyp­tas­tyrý asa mańyzdy másele ekenin aıta kelip, sýdıa­lyq­qa kandıdattardyń jasy 25-ten 30 jasqa deıin ulǵaıtyl­ǵanyn jet­kizdi. Bıyl osy jańa ereje bo­ıynsha 191 kandıdat irik­te­lip, jergilikti sot­tar­dyń sýdıa­sy laýa-zymyna taǵaıyn­dal­­ǵan. Endi sýdıalar óz bilik­ti­li­gin jumysynyń alǵashqy jy­ly­­nan keıin jáne árbir bes jyl saıyn rastap otyrýy kerek. Bas prokýratýranyń Qu­qyq­tyq statıstıka jáne ar­n­aıy esepke alý jónindegi ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary Baǵlan Bekbaýov óz kezeginde «100 naqty qadam» Ult josparyn júzege asyrý aıasynda Qylmystyq quqyq buzýshylyqtar kartasyn qurý nátıjeleri týraly aıtty. Onyń málimdeýinshe, qazir álem­niń kóptegen elinde qyl­mys­tyq ister statıstıkasy kar­tada beı­nelenedi. Osyndaı karta kúıinde jurt­shylyq aqparatty jeńil qabyl­daıdy ári kerekti málimetti jyl­dam alýǵa, qalalardyń, aýdan­dar­dyń qaýipsizdik deńgeıin salys­ty­rýǵa bolady.  Atalǵan komıtet bul kartany byltyrǵy jeltoqsan aıynda jasapty. Onda elimizdiń oblys jáne aýdan ortalyqtary anyq kórsetilgen. Kez kel­gen adam komıtettiń Qamqor.gov.kz portalyna kirip, barlyq qa­jetti aqparatty alýǵa múm­kindigi bar. Kartanyń tıim­diligi sol, onda sotqa deıingi tergeýlerdiń biryńǵaı tizilimi de engizilgen, ıaǵnı qylmystyq quqyq buzýshylyq týraly aryz polısııada tirkele sala, avtomatty túrde osy kartada paıda bolady.  «Kartada qylmys jasalǵan oryn men ýaqyt jáne qylmys túri kórinedi. Sonymen qatar, el óńirlerindegi qylmystardyń dınamıkasymen de tanysý­ǵa bolady. Adamdar belgili bir aýdanda, qalada qylmys qanshalyqty ekenin qarap, sol arqyly qaı óńir qaýipsiz ekenin ishteı baǵamdaı alady. Tipti salys-tyrmaly túrde qaı kóshe, qaı aýla qaýipsiz ekenin de bile alady. Karta arqyly óz aýdanyńyzda qandaı qylmys túri kóbirek jasalǵanyn bil­gennen keıin ýchaskelik ınspek­tor­dan tártip saqtalýyn qada­ǵa­laýdy, qarańǵy aýlaǵa jaryq qoıýdy, beınekamera ornatýdy talap etýge bolady jáne polısııaǵa, basqa da organdarǵa tıisti sharalar qabyldaý úshin aryz da bere alasyz», deıdi Baǵ­lan Bekbaýov.  Jıynda sóılep, aqparat qural­dary ókilderiniń saýaldaryna ja­ýap bergen spıkerler Ult jos­paryn júzege asyrý aıasynda jumys­tyń tıimdiligin arttyratyn, zań­nyń ústemdigin qamtamasyz etetin sha­ralar qolǵa alynǵanyn atap ótti. 

Qymbat TOQTAMURAT, «Egemen Qazaqstan»