Sana jańǵyrsa, qoǵam jańarady

Rýhanı másele adamnyń sanasyn kúrt ózgertý, saıyp kelgende, qoǵam jań­ǵyrýynyń eń kúrdeli, eń qıyn salasy. Osyǵan Prezıdent basqasha, jańa ólshemmen kelip, múldem jańa, tipti kúrt sapalyq burylys jasaǵan. Máseleniń burynǵydan múldem jańa shyǵarmashyldyq sekirispen, kúrt burylyspen qoıylýy osynda jatyr. Bul – tyń qorytyndy, ashyǵyn aıtqanda, ózekti ıdeologııalyq maqala. Bizdiń paıymdaýymyzsha, maqalanyń búkil mazmuny, onda qoıylǵan mindetter, eń aldymen ıntellıgensııaǵa, orta, kásiptik-tehnıkalyq, joǵary oqý oryn­darynyń ustazdaryna, memlekettik basqarý salasyndaǵy barlyq kadrlarǵa, ásirese, ıdeologııalyq salaǵa jaýap beretin kadrlar korpýsyna, ǵalymdarǵa, jýrnalısterge arnalǵan.  Prezıdenttiń strategııalyq oılaý, qubylystardy, qoǵamdyq qatynastardy pragmatıkalyq turǵydan baǵalaý jáne eldegi osy tarıhı kezeńdegi shynaıy ahýalmen, qoǵam múddelerimen tyǵyz baılanysta qaraýdaǵy tereńdigi men jańashyldyǵyna taǵy tánti boldyq. Onyń eń aldymen Qazaq memleketiniń túbegeıli múddesine qyzmet etý, sony órke­nıettiń aldyńǵy legine shyǵarý­dy kózdeıtin túpki nysanasy eken­­digine kózimiz jetti. Bizde strategııa­lyq qujattar, baǵdarlamalar barshy­lyq: «Qazaq­stan-2050», Bes ınstıtýttyq reforma jáne t.b. Al osylardy júze­­ge asyratyn adamnyń jan dúnıe­si, sana­­sy qaı deńgeıde? Osy baǵdar­lama­larda adam qandaı oryn alady?  Modernızasııa týraly qazirgi zaman­ǵy teorııa men praktıkany, negizgi sıpatty belgileri men talaptary, tájirıbe­leri týraly taldaǵanda (S.Hantıngton, G.Almond, Sh.Aızenshtadt, D.Epte jáne t. b.) onyń kúrdeli tabıǵatyn, jahan­dyq, keshendi, júıeli, kóp satyly jáne tolastamas qubylys ekendigin basa kórsetedi. Iаǵnı Prezıdent kún tártibine qoıyp otyrǵan rýhanı jańǵyrý osy birtutas, keshendi jańǵyrýdyń, ajyramas bóligi, mańyzdy quramdasy. Onyń birtutas qubylys retindegi damý logıkasy men ishki ózara baılanystylyǵy, sabaqtastyǵy zańdylyqtarynan týady. Onsyz qoǵamnyń jańǵyrýy tabıǵa­tynan jartykesh, aıaqtalmaǵan bolar edi. О́ıtkeni, ataqty grek oıshyly Peta­gor «Barlyq dúnıeniń ólshemi – adam» dep beker aıtpaǵan. Oıshyldyń osy oıynyń mańyzy men astaryn fılosoftar júzdegen jyldar boıy taldap, adam qupııasyn túsinýge jáne adamnyń qoǵamdaǵy qubylystardy qalaı qabyl­dap nemese nege qabyldamaýynyń ishki sebepterin izdeýde. Mine, osyndaı kúrdeli dıllemanyń aldynda búgingi Qazaq qoǵamy da tur. Adamnyń sanaly, oıly áreketinsiz qandaı da tartymdy josparlardyń ózi aıaqsyz qalady. Sebebi, adamzat qoǵamynda ártúrli ıdeıa­lar, tamasha josparlardyń júzege asýy nemese qur, bos ıdeıa, nıet qana bolyp qalýy ony jeke tulǵanyń qabyldaýyna nemese teriske shyǵarýyna baılanysty bolǵany belgili.  Adam sanasy, jan dúnıesi – asa kúr­deli qubylys. Ony ózgertý ákim­shi­lik ádistermen, kúshteýmen, basqa­daı bir tótenshe amaldarmen júzege aspaıdy. Adamzattyń aqylmany K.Marks «Bar­lyq qamaldardyń ishindegi eń alyn­baıtyny – adamnyń bas súıegi» − degen oıy máseleniń tym kúrdeliligi men kópqyrlylyǵyn meńzese kerek. Son­dyqtan jańǵyrý qaı baǵytta júrse de onyń bel ortasynda adam, onyń sanasy, minezi, oıy, bilimi, eńbegi, is-áreketi turady. Elbasy maqalasy osyndaı ártúrli máseleler tóńireginde baıyppen oılanýdy, saralaýdy qajet etedi. Áńgime bul jerde adam, adam faktory, onyń sanasy, dúnıetanymy, ar­many, taǵlymy, tárbıesi, bilimi, minez qylyqtary men kemshilikteri, tár­bıesindegi, ómirdegi praktıkalyq isin­degi, eńbegindegi kinárattar týraly bolyp otyr. Demek, rýhanı jańǵy­rýdyń máıegi, ózegi – qoǵamdyq sanany túbegeıli jańǵyrtý.  Rýhanı jańǵyrýǵa baılanysty qoǵam­dyq ǵylym ókilderiniń ózegin ór­tep, eńsesin túsirip, alańdatyp otyr­ǵan jaıt bar. Ol − Qazaqstannyń jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń aldaǵy oqý jy­lyn, ókinishke qaraı, táýelsiz elde qoǵam­dyq pánderdi alǵash ret qysqar­ty­lǵan oqý josparlarymen bastaǵaly oty­r­ǵan­dyǵy! Dálirek aıtqanda, bıyl Bilim jáne ǵylym mınıstrligi saıasattaný, áleýmettaný, mádenıettaný jáne t.b. birneshe pánderdi mamandyqtardyń tıptik oqý josparlarynan shyǵaryp tas­taǵan, ıaǵnı aldaǵy oqý jylynan bas­tap olardy oqý-oqymaý bilim alý­shy­­lar­d­yń óz tańdaýynda bolmaq. Bilim men ur­paq tárbıesi salasyndaǵy ulttyq múdde men saıasatqa qaıshy keletin qadam. Eldiń bola­shaq maman­darynyń ulttyq sanasyn qalyp­­tastyrýdyń taǵdyryn sheshýdi 1-2 kýrs stýdentteriniń tańdaýyna berý – el, urpaq bolashaǵyn oılamaýdan týǵan sheshim. Ústimizdegi jyldyń 31 mamyr kúni L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde ótken Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev myr­zanyń jurtshylyqpen ótken esepti kezdesýinde biz joǵarydaǵy sheshimniń nege qabyldanǵanyn, negiz­demesin suraǵan edik. Sala basshysy: «Bizde rek­tor­lar bar, olardyń keńesi bar. Solar­dyń talabymen boldy», dep jaýap berdi. Al shyntýaıtqa kelgende, Pre­zı­dent, Úkimet aldynda, saladaǵy máse­le úshin ár mınıstr tikeleı jaýap bere­di emes pe? Endeshe jaýapkershilikti keńesshi uıym quzyretine mingestirý – Konstıtýsııalyq zańnyń talabyna qarsy. Bul, birinshiden. Ekinshiden, tipti eldegi 130-dan astam rektor múshe bolyp tabylatyn Rekt­or­lardyń respýblıkalyq keńesi konsýl­tatıv­tik qoǵamdyq uıym bolyp tabyla­dy. Al ashyq, tabandy da syn­darly sheshim, ustanym bolsa – oǵan rektorlardyń eshqashan qar­sy kel­­meıtini álimsaqtan belgi­li. Onyń ústi­ne, elimizdegi rektorlar korpýsy­nyń jartysynan astamy qoǵam­dyq, gýmanı­tarlyq ǵylymdar ókilderi – tarıhshylar, zańgerler, fılologtar, ekonomıster emes pe? Olar ózderi otyrǵan butaqty ózderi shaba ma?  Sondyqtan da Prezıdent maqala­sy boıynsha qurylǵan Ulttyq komıssııa­nyń quramyndaǵy osy salaǵa jaýap bere­tin arnaıy Jumys tobynyń jetek­shi­si retinde Erlan Saǵadıev sheshimderdi qaıta zerdelep, oı talqysyna salsa jón bolar edi. Ýa­qyt, Prezıdenttiń rýhanı jańǵyrý strategııa­synan týyndaıtyn kúrdeli de taǵdyrly sharalar osyny talap etedi. Bul – Úkimet múshesiniń Memleket basshy­sy qoıǵan mindetterge eń alǵashqy naq­ty, sheshimdi jaýaby bolar edi. Al­daǵy kezeńde Elbasy maqalasynda atap kórsetilgen ár pán boıynsha – tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa pánderi boıynsha jeke-jeke keshendi sheshimder qabyldanýy kerek.  Aldymen aıtarymyz, saıasattaný pánin jeke mamandyqtar boıynsha mindetti pán retinde respýblıkalyq JOO júıesinen shyǵarý, joǵaryda qa­byl­­danǵan sheshimderdiń ishindegi eń ózek­tisi dep qabyldanýy tıis. Nege? Ár bo­lashaq mamanǵa – ınjenerge, qury­lysshyǵa, dárigerge jáne t. b. eń aldymen qazirgi kúrdelengen zamanda tarmaqtalǵan, ár qyrly, qubylmaly saıasatty jan-jaqty túsindirý qajet. Jahandaný, aqparattaný úrdisteri beleń alyp, qaıshylyqtar, áleýmettik teńsizdik aıryqsha asqynyp turǵanda bolashaq maman óz memleketiniń saıasatyn, ózi qyzmet isteıtin salanyń áleýmettik-rýhanı mıssııasyn, eldegi saıa­sı ınstı­týttar: Prezıdent, Parlament, Úki­met jáne basqa memlekettik bas­qarý organ­darynyń fýnksııasy men ókildikterinen, memlekettik qyzmet pen basqarýdyń naqtyly salalarynan syndarly bilim alýy kerek emes pe? Al onyń irgetasyn eń aldymen saıasattaný páni qalaıdy ǵoı. Keleshekte memlekettiń saıasatyn oqytpaǵan JOO-nyń bedeli qandaı bolady? Bolashaq maman memlekettiń saıasatyn bilmese, ony qalaı joǵary bilimdi maman nemese magıstrant dep dıplom beremiz?  Saıasattaný pánine baılanysty eń birinshi ózekti másele – arnaıy saıasattaný mamandyǵy boıynsha bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra deń­geılerinde mamandar daıyndaýdy Memleket basshysy qoıǵan talaptarǵa jaýap beretin jańa úrdisterge shy­ǵarý. Ásirese, bolashaqta memleket qyz­­met­shilerin, sarapshylardy daıyn­daýdyń alǵashqy kadrlyq ári bilimdik negizi bakalavrıatqa, magıs­tratýraǵa bólinetin memlekettik granttar sanyn birneshe ese kóbeıtýdiń qajettigi. Búginde respýblıka boıynsha bólinetin bar bolǵany 25-30 grant bul máseleni sheshpeıtini aıdan anyq. Al elimizge aýyldyq ákimdikten bastap, Prezıdent Ákimshiligine deıingi aralyq­taǵy barlyq memlekettik qurylymdarda, aqparattyq taldaý ortalyqtarynda, BAQ-ta bilikti, oılaý júıesi keń, qazirgi ýaqyt tynysy men barysyn biletin saıasattanýshylar qyzmet istep júr. Olarǵa qajettilik pen suranystyń basty qaı­nar kózi – saıasattaný iliminiń qazirgi zaman­nyń tabıǵatyn, ondaǵy san-salaly saıası-demokratııalyq úrdisterdiń tabı­ǵaty men erekshelikterin ashatyn, túsin­diretin aýqymdy, keń óristi kategorııalary men zańdylyqtarynda, eldegi saıası prosesterden teorııalyq syndarly daıarlyǵynda jatyr.  Ekinshiden, Qazaq qoǵamy men mem­le­ketiniń búgingi óskeleń mindetine sáıkes eki-úsh tildi meńgergen, ishki jáne syrtqy saıası prosesterge, etno­saıa­satqa, saıası terrologııaǵa, saıası jahandaný, aqparattyq qoǵam problemalary boıynsha taldaýshy, sarapshy mamandyqtaryna jikteı, saralaı daıyndaý ádisteri men josparlaryna kóshý de memlekettiń osy saladaǵy kadr saıasatynyń ózekti máselesi. Keleshekte joǵaryda atalǵan baǵyt­tarda saıasattanýshylardy maq­sat­ty mamandandyryp, bilimderin te­reń­detip, sapasyn kóterý úshin saıa­sat­taný mamandaryn daıyndaýdyń basty bazalyq, tirek oqý oryndary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa jáne ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıver­sıt­terinde kóp sozbaı, aldaǵy oqý jy­lynan, jeke, mamandanǵan beıindi Qazaqstan saıasaty kafedrasyn ashýdy meılinshe qajetti shara dep esepteımiz. Bul shara saıasattaný mamandaryn daıyndaýdy eldiń uzaq merzimdik saıası jáne rýhanı jańǵyrýmen baıalanystyrýdyń pármendi tetigi bolýy kerek.   Úshinshiden, qoǵamdyq ǵylymdardyń, onyń ishinde saıasattanýdy oqý-ıgerý­diń kásiptik deńgeıin N.Nazarbaev maqa­­lasynda qoıylǵan jańa deńgeıge kóterý – bútindeı bir aýqymdy uıym­dyq, ǵylymı-ádistemelik sheshim-shara­­lar­dy, keshendi, kezeń-kezeńimen júrgizýdi talap etedi. Elbasy maqalada «Jańa gýmanıtarlyq bilim» týraly másele qozǵap, talapty naqty qo­ıyp otyr. Jańa gýmanıtarlyq bilim qandaı bolýy kerek? Oǵan jetý­diń, ony qamtamasyz etýdiń jańa tetik­teri qandaı? Bilim jáne ǵylym mı­nıstrinen bastap ár rektordyń, fakýltet dekanynyń, kafedra meńgerý­shileriniń, elge, ultqa, urpaqqa jany ashıtyn professor-oqytýshylar qaýy­mynyń jan tynyshtyǵynan aıyrylyp, oılanar, paıymdap, zerdeleıtin máse­lesi osy bolýǵa tıis. Mınıstrlik appara­ty quramynda tikeleı mınıstrge baǵyna­tyn keń de naqtyly quzyretteri men ókildikteri bar, fýnksııalary egjeı-tegjeıli anyqtalǵan, áleýetti qoǵamdyq ǵylymdardy oqytýdy basqarýdyń arnaıy departamenti nemese basqarmasy qurylyp, ol qoǵamdyq ǵylymdardy oqytýdy josparlaý, baǵdarlamalardy saralaý, bekitý, oqý sapasy jáne kadr máselelerimen arnaıy shuǵyldanýy kerek. Basqarma basshylyǵyna kezinde kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, ýnıversıtet basshylyǵy tárizdi satylardan ótip, JOO-nyń oqý prosesinde pisken, kemeldengen mamandy qoıý – máseleniń sheshilýin, qoıylysyn, istiń barysyn da tezdeter edi.  Memleket basshysy qazirgi dúnıe­degi álemdik turaqsyzdyq, onyń ishin­de áleý­mettik turaqsyzdyq, demogra­fııa­lyq teńgerimsizdik, tarıhı ýaqyttyń jyl­damdyǵy tárizdi syn-qaterler týraly áldeneshe ret eskertip, jady­myzǵa quıyp, Qazaqstan HHI ǵasyrdyń jahandyq tegeýrini men aqparattyq qysymy men tasqyndar jaǵdaıynda osylarǵa tótep berýge daıyn bo­l­ýyn kún tártibinen, óz nazarynan bir tú­sirgen emes. Sondyqtan, saıasattaný mamandaryn oqytýda búgin­gi kúnniń kún tártibinen týatyn asa mańyzdy talap saıasattaný mamandyǵy sheńberinde konflıktolog, ıaǵnı ishki qaqtyǵystar men shıelenisterdiń tabıǵatyn bi­lip, onyń aldyn alatyn, onyń týý tabıǵatyn, boldyrmaý amaldary men ádisterin meńgergen mamandar daıyndaý da asa qat másele. Konflıktolog – shıelenisterdiń, qaqtyǵystardyń aldyn alatyn, olardy retteýdiń jáne sheshý joldaryn, strategııasy men taktıkasyn, ártúrli arnaıy tehnologııalardy usynatyn ámbebap deıtindeı maman. Bir sózben aıt­qanda, elıtaly, ıntellektýaldy ar­na­ıy kúsh, erekshe utqyr top. Eldegi saıa­sı prosesterdi mazmuny, saıası ahýaldy tereń pa­ıymdaý, keıbir áleýmettik jikter men top­tardyń minez-qulqy, eldiń ish­ki tynyshtyǵy elimizge búginde dál osyndaı mamandardyń asa qajettigine kóz jetkizip otyr. Saıasattaný mamandaryn daıyndaýdy jetildirý, ony Memleket basshysy qoıǵan óskeleń talaptar deńgeıine kóterý, eldegi saıa-sı, rýhanı, memlekettik basqarýdyń, demokratııalyq prosester jáne álemdegi kúrt ózgerister men jańa syn-qaterler talabynan shyǵý úshin L.N.Gýmılev atyndaǵy Erýrazııa ulttyq ýnıversıteti qura­myn­da derbes Saıasattaný fakýl­tetin ashý máselesin kún tártibine naq­­ty qoıý qajettiligi ábden pisip je­til­di. Maqaladan týyndaı­tyn ta­ǵy bir uıymdyq shara – ke­leshekte búkil qoǵam­dyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar pán­deriniń professor-oqytýshylar kor­pýsynyń bilimin turaqty jetildirýdi qamtamasyz etý úshin Astana qalasynda Qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar pánde­riniń bilimin jetildirý ınstıtýtyn uıymdastyrý da kún tártibindegi asa mańyzdy máselelerdiń biri. Bul tóńi­reginde de naqty iske kirisý – ýaqyt qajettiligi. Osy saladaǵy barlyq máse­lerdi ujymydyq talqy men oı eleginen ótkizý úshin aldaǵy oqý jylynyń basynda Qoǵamdyq ǵylymdar kafedralary meńgerýshileriniń respýblıkalyq keńesin shaqyryp, osy saladaǵy bú­kil problemalardyń keń spektrin tal­qylaý da ıgilikti is bolar edi. 

Náýbat QALIEV,  L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory