Aspanasty eliniń aıaq alysy qandaı?

Sınhýa agenttiginiń habarlaýynsha, ústimizdegi jyldyń alǵashqy jyrtyjyldyǵynda Qytaıda temir jolmen júk tasy­maldaýda turaqty ósim baı­qalǵan. Al onyń ózi osy el­degi ekonomıkalyq qyzmettiń qan­shalyqty belsendi ekendigin ań­ǵartady. Máselen, 2017 jy­l­dyń qańtar-maýsym aılaryn­da temir jol kóligimen tasy­maldanǵan júk kólemi jyl­dyq esepteýde 15,3 paıyzǵa artyp, 1,82 mıllıard tonnany qurady, dep habarlady sol eldiń memlekettik damý jáne reformalar isi jónindegi komıteti. Tek maý­sym aıynda ǵana ósim 16,3  paıyzdy kórsetken. Osylaısha, aspan asty eliniń ishki jalpy ónimi birinshi jartyjyldyqta 6,9 paıyzǵa ulǵaıyp otyr. Osy rette mynadaı bir nazar aýdararlyq derekti keltire ket­pek­piz. Sońǵy ýaqyttary qytaı­lyq uıaly telefondar ishki rynokta ǵana emes, sonymen birge syrt­qy rynokta da keń tarala bastaǵan. Jahandyq ǵylymı-teh­nıkalyq rynok salasyndaǵy Canalys saraptamalyq kom­pa­nııa­synyń 25 shildede jarııa­lan­ǵan esebine sáıkes Apple uıa­ly telefondarynyń Qytaı ryno­gyndaǵy quldyraýy odan ári jalǵasyp, sonyń saldarynan «al­ma» telefondar besinshi orynǵa deıin tómendegen. Sony­men birge, qytaılyq uıaly tele­fon­dar proporsııasy 87 paıyzǵa deı­in jetken.  Apple kompanııasy tele­fon­darynyń bedeli men yqpa­ly­nyń qulaǵan ústine qulaı be­rýine baǵa men sapa araqa­tynasynyń onsha joǵary bol­maýy jáne tabystardy bólý bazasynda týyndaıtyn daýlar sebepker bolyp otyrǵanǵa uq­saıdy. Telefondardyń qaý­ipsizdik problemasyna jáne kom­panııanyń óz klıentterimen q­­a­rym-qatynasyna baılanys­ty Samsung ónimderiniń qy­taılyqtar arasynda álde­qashan-aq óz bedelin joıǵany málim bolyp otyr. Ekinshi jaǵynan kelgende Huawei, OPPO, Vivo jáne Xiaomi sııaqty qytaı­lyq brendterdiń ózderiniń dıs­trıbıýterlik jelilerin keńeı­týdiń jáne ónimdi tez arada ja­ńartyp turýdyń arqasynda Apple men Samsung-ti kósh bas­taýshy pozısııalardan alystata otyryp, alǵashqy tórt oryndy berik ıelenip alýy da kóp jaıttan habar beretin bolsa kerek.  2017 jyly smartfondar satý boıynsha rynokta kósh bas­taýshy kompanııalardyń dú­nıe­jú­zilik tiziminde Huawei, OPPO, Vivo Apple men Samsung-ten keı­­ingi oryndarda tur. Osy­laı­­sha, qytaılyq uıaly telefon shy­ǵarýshylar alǵashqy bestikke be­rik enip otyr. Sonymen birge, qy­taılyq alty brend top-10-ǵa engen. Osydan dál bes jyl buryn alǵashqy bestikte birde-bir qytaılyq kompanııanyń bol­ma­ǵanyn eskersek, munyń ózin óte úlken jetistik dep baǵa­laýǵa ábd­en bolady.  2016 jyldyń qarashasyna deı­in Úndistan rynogyna qy­taı­­lyq brendterdi jetkizý kóle­mi jalpy rynoktyń 51 paı­y­zyn quraǵan bolatyn. 2016 jyl­­dyń qazan aıynda Reseı ry­­nogyndaǵy ZTE smart­fon­da­rynyń úlesi alǵash ret aıfon­dardy basyp ozyp, ekinshi oryn­ǵa shyqty. Tek Samsung qana birinshi oryndy saqtap qala aldy. Eýropada Huawei qazirdiń ózinde rynok úlesinde neǵurlym shapshań ósip kele jatqan brendke aınalyp úlgerdi. Sonyń ar­qa­synda ótken jyldyń birin­shi jar­ty­synda uıaly telefondar jet­kizý kólemi eki esege deıin ulǵaıǵan. Qytaı rynogynda onsha belgili emes TECNO, Itel jáne Infinix sııaqty uıaly telefondar Afrıka rynogynda keń tanymaldylyqqa ıe bolyp otyr. Sonyń nátıjesinde olar­dyń osynaý «qara qurlyq» ry­no­­gyndaǵy úlesi 40 paıyzdan asyp túsken.  Qytaılyq brendter neǵur­lym joǵary sapaly ónim shy­ǵa­rý­ǵa kúsh-jiger jumsap, ana­ǵur­lym mańyzdy tehnologııalardy ázirleý arqyly, sonymen birge sheteldik rynoktardaǵy tutyný mádenıetin barynsha eskere otyryp arzan baǵaly jáne tómen sa­paly degen ataqtardan bir­tin­dep bas tartýda.  Úndistannyń Livemint dep atalatyn saıtynda jarııalanǵan túsiniktemege senetin bolsaq, qytaılyq brendterdiń tabysqa jetýine baǵa men sapanyń jo­ǵary araqatynasy, úzdik tuty­n­ý­shylyq tájirıbe, 4G tehnolo­gııasyn qoldanysqa barynsha tezirek engizý, sondaı-aq, qy­taı­­lyq kompanııalardyń fo­to­­kamera­lardy adamdardyń kún­delikti ómirde paıdalanýyna aıryqsha ról berýi bas­ty sebep bo­lyp otyr. Uıaly te­le­fon­dar­dyń qytaılyq brendteri qa­­zirdiń ózinde amerıkalyq ry­nok­qa enýdiń josparyn belgilep qoıǵan, sonymen qatar AQSh-ta kósh bastaýshylar bolyp tabylatyn Apple jáne Samsung telefondaryna qarsy «maıdan» ashýǵa da daıyndyq jasaýda eken. Búgingi tańda qytaılyq uıaly telefondar «jasandy» nemese tómen sapaly taýar retinde sanalmaıdy. Olar tehnıkalyq turǵyda ónerkásiptik dızaınmen tolyq jaraqtanǵan ónimder bolyp tabylady. Shyndyǵynda, tek uıaly telefondar ǵana emes, so­nymen birge joǵary shap­shań­­dyqtaǵy temir joldar, ǵa­ryshtyq qural-saımandar men ıadro­lyq jabdyqtar da Qy­taı úshin halyqaralyq damý­da eleýli ser­pilis ákeldi. Sondyqtan taıaý bolashaqtyń ózinde-aq «Qytaı óndirisiniń» álemdi talaı tamashalarmen tańǵaldyrýy ábden múmkin. Bizdiń bul aıtqandarymyzdy tómendegi myna bir sıfrlar da rastaı túsetin syńaıly. Ústimizdegi jyldyń birin­shi jar­tys­ynda Qytaıdyń mem­le­ket­tik kásiporyndary turaqty ósim­ge qol jetkizgen. Eldiń qar­jy mınıstrliginiń habarlaýynsha, qańtar-maýsym aılarynda memlekettik kásiporyndar ta­bys­tarynyń jalpy somasy sha­ma­men 1,41 trıllıon ıýandy (208,9 mıllıard AQSh dollary) qurap, ótken jyldyń tıisti ke­zeńindegi kórsetkishten 24,3 paı­yzǵa asyp túsken. Osyn­daı­da myna qytaılaryńyz tek jeke­menshik kompanııa ǵana bá­se­k­elestiktiń arqasynda je­tis­tik­ke jete alady degen qa­sań tú­siniktiń qabyrǵasyn qaqy­ra­typ jibergeli jatqan joq pa ózi degen de oı keledi eken kókeıge. Mysal úshin aıtsaq, elde kómir, munaı, munaı-hımııa jáne kólik salalarynda aıtarlyqtaı ósim tir­kelse, tek elektr energııasy salasynda ǵana azdaǵan tómen­deý­shilikke jol berilgen.  Taǵy da sol joǵaryda ózimiz atap ótken damý jáne reformalar isi jónindegi memlekettik komıtettiń málimetterine júgi­ner bolsaq, QHR-da tabıǵı gaz­dy paıdalaný kólemi 114,6 mıllı­ard tekshe metrge jetip, al­­dyndaǵy jyldyń sondaı keze­ńi­men salystyrǵanda 15,2 paıyz ósim kórsetken.  Sarapshylar mundaı ósim­di ulttyq ekonomıkanyń turaq­ty daýymen, energııa tutyný qury­lym­darynyń jaqsarýymen, sol sı­ıaqty jurtshylyqtyń qor­sha­ǵan ortany qorǵaýǵa qatysty aq­parattanýynyń arta túsýimen baı­lanystyryp otyr. Sóz sońynda Shandýn pro­vın­sııasynyń (Shyǵys Qytaı) «Bir beldeý – bir jol» boı­yn­daǵy eldermen saýda aınaly­my 2017 jyldyń birinshi jar­ty­sy­nyń qorytyndysynda 245,45 mıllıard ıýandy (1 AQSh dollary – 6,7 ıýan) qurap, ótken jyl­dyń tıisti kezeńine qar­­a- ǵan­da 29,8 paıyzǵa óskenin de aı­ta ketý qajet. Eksport pen ım­port kólemi tıisinshe 131,03 jáne 114,42 mıllıard ıýandy quraǵan. Mine, osy keltirilgen derekterge qarap-aq alyp kórshimizdiń qazirgi aıaq aly­sy­n ań­ǵa­rý­ǵa bolady. Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»