– Asylbek Erkimbaıuly, Qyzdar ýnıversıtetiniń basqa joǵary oqý oryndarynan aıyrmashylyǵy kóp. Sońǵy jyldary ýnıversıtette túbegeıli ózgerister júrgenin kórip otyrmyz.
– Memlekettiń saıası-ekonomıkalyq turǵydaǵy oń ózgeristeri ýnıversıtettiń damýyna aıryqsha serpin berip jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Sońǵy jyldary ýnıversıtettiń oqý úderisterin avtomattandyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý, stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etip, abattandyrýda aýqymdy jumystar júzege asyryldy. 2013 jyly 450 oryndy 9 qabatty jataqhana, onyń tómengi qabatynda medısınalyq jáne psıhologııalyq ortalyǵy bar tamasha keshenniń jobasy jasalynyp, 2015 jyly stýdentterdiń talabyna saı ǵımaraty boı túzedi. Odan keıin ýnıversıtettiń óz qarjysyna «Aqqý» basseıini salynyp, birjarym jyldyń ishinde 1100 stýdent júzýdi úırendi.
Árıne, birinshi kezekte – bilim sapasy. Bilim men ǵylym ıntegrasııasy, dýaldy bilim berý, úshtildilik, qos dıplomdy bilim berý, maman quzyrettiligin arttyrý, ınnovasııalyq tehnologııalardy molynan engizý sııaqty máseleler bilim sapasyna oń yqpal etetini sózsiz. Ýaqyt talaby qajet etetin ulttyq kodtan aýytqymaı otyryp, urpaǵymyzdy órkenıettiń kóshine qosý úshin bizge osy zamanǵa laıyq pedagog mamandar daıarlaý jumysy júktelgen.
– Bıyl da Qyzdar ýnıversıteti 1 myń maman daıarlady. Olardyń árqaısysy myńdaǵan shákirtke ustaz bolady. Endigi maqsat rýhanı qundylyqtardy baǵdar ete otyryp, ultty tárbıeleý bolyp otyr...
– Suraǵyńyzdy túsindim. Elbasymyz 2009 jyly ýnıversıtetimizge kelgende «Bir qyzdy tárbıeleý – bir ultty tárbıeleýmen teń» dep aıtqanyn bilesizder. Bul máselege qatysty bizde arnaıy baǵdalamalar bar. Mysaly, «Qazaq arýy» baǵdarlamasyn alaıyq. Qazirgi zamannyń adam tárbıeleıtin mamany – shákirtine úlgi bolatyndaı jan-jaqty damyǵan rýhanı tulǵa bolýy kerektigin aıtyp júrmiz. Ol muǵalim ónerden de quralaqan emes. Asúıde – sheber, qolyna ıne-jip alsa – ismer jáne ózin de kútip-baptaýdy biledi.
Onyń ber jaǵynda ýnıversıtettiń «Qyz Jibek» klýby da qoǵamda úlken qozǵalys týǵyzdy. Klýb músheleri aınalamyzda bolyp jatqan ózgeristerdi talqylap otyrady. «Qyz Jibektiń» qyzdary birinshi bolyp dáriske ulttyq naqyshtaǵy kıimdermen kelip, bul úrdistiń elde taralýyna úles qosty. Osydan keıin oqytýshylardyń ózi de bul bastamaǵa ilesti. Bular burymdy qyzdardy sánge aınaldyrdy.
– Al endi adam tárbıeleıtin mamanǵa osy zamanda kim úlgi bola alady?
– Stýdentterimizge kim úlgi bola alady, qandaı jandardyń taǵylymyna elikteý kerek degen suraqty biz de ózimizge qoıamyz. Qoǵam qaıratkerleri men kórnekti pedagogtar, belgili ǵalymdar men aqyn-jazýshylar, isker tulǵalar men óner adamdarymen taǵylymdy kezdesýler josparly túrde ótkiziledi. Ýnıversıtette akademık, qoǵam qaıratkeri Rábıǵa Syzdyqova atyndaǵy dárishana ashtyq. Bilim izdep kelgen qyzdar ǵıbratty ana bolýmen birge, ǵylym jolynda da úzdiksiz izdenip, osyndaı dárejege jetýge bolady degendeı turǵyda bastama kótergenbiz. Kórnekti ǵalym Qazyna Aımaǵambetqyzy atyndaǵy dárishana men ol kisiniń atynda gúlzar ashyldy. Osyndaı ár fakýltette ónegeli adamdardyń atyndaǵy zamanaýı kabınetter bar.
– Al endi qyzdar ýnıversıetiniń stýdentteri 100 paıyz jataqhanamen qamtamasyz etilgeni ras pa? Tipti aqyly bólimde oqıtyn qyzdar da...
– Onda bylaı dep aıtaıyn. Eger ýnıversıtette 5 myńǵa jýyq stýdent oqıtyn bolsa, onyń 3 myńy jataqhanada turady. Aldymen shalǵaı óńirlerden kelgen, áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylar men jetim balalarǵa jataqhana bólinedi.
– Bilim mınıstrliginiń pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim sapasyn arttyrýǵa qatysty talaptaryn oryndaý qanshalyqty kúrdeli?
– Bárimiz de bilip otyrmyz. Damyǵan eldermen terezemiz teń bolý úshin, ózimizdi tanytyp, tájirıbe almasý birinshi kezekte – til tur. Úshtildilik qoǵamda biraq pikirtalas týdyrsa da, kóp til bilgen mamannyń aty ozǵan zaman.
Sondyqtan da úsh tildi pedagogtar daıarlaýǵa úlken mán berip otyrmyz. Ýnıversıtette qazir birneshe mamandyq boıynsha aǵylshyn tilinde bilim alatyn toptar bar. Kóptildilikti damytý ortalyǵy arqyly birneshe tildi qatar meńgerý jumystary júrip jatyr. Onyń ústine jastarymyz da til úırenýge beıim. Nátıjesi de jaman emes. Birneshe tilde erkin sóıleı alatyn stýdenter qatary tolyǵyp keledi. Oǵan qosa halyqaralyq ýnıversıtetterdiń ozyq tájirıbelerdi ıgerý maqsatynda sheteldik ǵylymı taǵylymdamalar, akademııalyq utqyrlyq boıynsha stýdentter almasý da oń nátıje berýde.
Qazir biz London Menedjment jáne ǵylymdar akademııasy men AQSh-taǵy Mıssısıpı ýnıversıtetimen qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamasyn tabysty júzege asyryp jatqanymyzdy aıta alamyz.
Sol sııaqty joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi uıymdastyrý aıasynda 23 mamandyq boıynsha magıstranttar daıarlanyp, olar jyl saıyn Reseı, Túrkııa, Qytaı, О́zbestan, Polsha, Germanııa, Ulybrıtanııa, Sıngapýr, Fransııa elderinde qysqa merzimdi taǵlymdamadan ótip turady.
– Dúnıe júzinde tek qana qyzdar oqıtyn qandaı ýnıversıtetter bar? Olarmen baılanys ornatylǵan ba?
– Mundaı ýnıversıtet tórt memlekette bar. Qyrǵyzstandaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıeti jabylyp qaldy. О́zbekstanda Qyzdar ýnıversıteti, Londondaǵy Kembrıdj ýnıversıtetinde qyzdar kolledji bar. Koreıada bar. Bulardyń barlyǵymen baılanys bar. Ásirese, Koreıadaǵy qyzdar ýnıversıtetiniń negizgi baǵyt-baǵdary, úrdisi, mádenıeti týraly aıta ketkenim jón. Koreı elindegi bul ýnıversıtetti bitirýshi qyzdar bilimi men tárbıesi, salt-dástúr men etıket talaptaryn tereń meńgergendikten, zııaly qaýym osy ýnıversıtet túlekterimen bas qosýǵa umtylady eken. Osyǵan oraı, biz orta bilim beretin muǵalimder daıarlaıtyndyqtan, jańartylǵan bilim berý mazmunyn ıgerýge baǵyttalǵan pánder oqý baǵdarlamalaryna engizilip jatyr.
– Al endi atajurtqa oralyp jatqan arýlar bar. Úsh tildi baǵdarlamalardy meńgerý oralman stýdentterge qıyndyqtar týǵyzbaı ma? О́ıtkeni Qyzdar ýnıversıetinde Qazaqstanda bilim alamyz dep kelgen boıjetkender sany bir qaýym.
– Bıyl ýnıversıtetimizde alty jyldan beri ótip kele jatqan Y.Altynsarın pándik olımpıadasy halyqaralyq deńgeıge kóshti. Mektep bitirýshilerge tegin bilim granttaryn utyp alýǵa múmkindik beretin baıqaý 17 naýryzda 5 memlekette, ıaǵnı О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Qytaı men Reseıde ótti. Oǵan 3,5 myń qyz qatysyp, onyń 600-i jaqsy ball jınap, 10 paıyzdy jeńildik aldy. 24 mektep túlegi ýnıversıtette rektorlyq grantpen tegin bilim alatyn boldy.
Kerisinshe, syrttan kelip jatqan stý- dentterimiz birneshe tilge jetik. Mońǵolııadan kelgen stýdentter orys tiline jetik. Qytaıdan kelgen qyzdar aǵylshyn tilin jaqsy meńgergen.
– Memleketimiz ǵylymı izdenister jolynda júrgen jastarǵa qoldaý kórsetýdi kún tártibine shyǵaryp otyr ǵoı?..
– Ǵylymı izdenisterge den qoıǵan, bakalavrıattar, magıstranttar men doktoranttar birinshi kezekte ýnıversıtet taǵaıyndaǵan yntalandyrý syılyqtaryn ıemdenip, jumystaryn jalǵastyryp otyr. Respýblıkalyq jáne halyqaralyq ǵylymı jobalar jarystaryna qatysyp júrgen stýdentterimiz bar. Júldeli oryndardan kórinip júrgen jastarymyzdy odan ári yntalandyrý úshin rektordyń Alǵys haty men qarjylaı syılyqtar taǵaıyndalyp jatady.
Sol sııaqty respýblıkalyq irgeli ǵylymı jobalar baıqaýyna granttyq qarjylandyrýdy jeńip alǵan ǵalymdarymyz da bar. Mysaly, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ájimuqan Jamalovtyń «Avtonomdy tutynýshylar úshin mıkrogıdroelektrstansalar jasaý» dep atalatyn jobasy «Astana EKSPO-2017» UK» AQ uıymdastyrǵan energetıka salasyndaǵy «Energetıka chempıondary» respýblıkalyq baıqaýynda úzdik 10 jobanyń qatarynan tabyldy. Atalǵan joba EKSPO-2017 kórmesine qatysýda. Oǵan qosa Eýropalyq odaqtyń «Erazmýs+» baǵdarlamasyna qatysyp júrgen oqytýshylarymyz da jeterlik.
– Endi ózi sulý, ózi bilimdi degendeı, halyqaralyq sport dodalarynda top jaryp júrgen sportshy qyzdaryńyz bar ma?
– Kezinde London Olımpıadasynan altyn júldemen oralǵan Maııa Maneza, bizdiń ýnıversıttettiń stýdenti boldy. Bıyl sáýirde I ulttyq fýtzaldan stýdenttik lıgada bizdiń qurama komanda 3-oryn aldy. Al maýsym aıynda Sıngapýrde (MMA) áýesqoılar arasynda aralas jekpe-jekten ótken Azııa chempıonatynda 2-kýrs stýdenti Aıan Tursyn kúmis medalmen oraldy. Odan keıin ile-shala maýsymda bokstan ótken respýblıkalyq chempıonatta Merýert Tursynqyzy 1-oryn alyp keldi. Sportta top jarǵan talantty qyzdarymyz kóp.
– Jyl saıyn óndirdeı jas muǵalimder dıplom alyp, maman atanyp jatyr. Endi solardyń aýyldyq jerlerdegi mektepterge bet burǵandary qansha?
– Ýnıversıtetten keıin túlekterimizdiń 80 paıyzy óz mamandaǵy boıynsha jumysqa ornalasady. Aýyldyq jerlerge barady. О́z aýyldaryna oralady.
Buryn «JenPI»-di bitirgender qala mektepterinde sabaq bere almaıdy degen túsinik boldy. О́ıtkeni bizdiń stýdentterimizdiń 90 paıyzy – aýyldan bilim izdep kelgen jastar. Túlekterimiz ýnıversıtetter men kolledjderde, Almaty men Astanadaǵy, oblys ortalyqtaryndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde, maqtaýly orta bilim berý mekemelerinde dáris beredi. Halyqaralyq ýnıversıtetterde bilim berip júrgen shákirtterimiz bar.
– Osy kúıeý tańdaý mamandyq tańdaýdan da mańyzdyraq qoı. Buryn Keńes ókimeti kezinde «JenPI» qyzdary men Aýyl shaýrashylyǵy, Mal dárigerlik ınstıtýttardyń stýdentteri birigip, túrli mádenı sharalar uıymdastyrýshy edi. Osy úrdis qazir bar ma?
– Jaqsy áıel azamatty ósiretindigi týraly támsil burynnan bar ǵoı. «Almatyda kóshesi bar Gogoldiń...» dep jyr jazǵan Ǵafý Qaıyrbekov aǵamyzdan bastap, qazirgi elge tanymal birqatar tulǵalardyń jary osy ýnıversıtettiń túlekteri eken. Qazir de basqa ýnıversıtettermen qoıan-qoltyq aralasyp, túrli keshter uıymdastyryp jatamyz. Ýnıversıtetimizdiń mereıtoıyna oraı ótken balǵa Radıoelektronıka men baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtymen birge basqa ýnıversıtettiń stýdentteri de qatysty. Qysqasy, kúıeý balalarymyz kóp.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken,
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY