Ata kásibimiz mal sharýashylyǵy ulttyq ekonomıkanyń mańyzdy salalarynyń biri. О́rkenıetti zamanǵa bet burdyq dep ǵasyrlar boıy tirshiliginiń tiregine aınalǵan mal ósirý kásibinen jırený durys emes dep oılaımyz. Er-azamattar aýyr jumystan qashpaı, aýylda bolsa mal baǵyp, qalada bolsa kásiporyndarda jumys istegenderi jón. Ásirese, qaımana qazaq úshin aýyldy qalpyna keltirmeı, eshteńege qol jetkizý múmkin emes. Bul, mine, ómir boıy aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etken Ábdesh Imahanov aqsaqaldyń ustanymy. – Táýelsizdik alǵan jyldary nartáýekel dep «Ábdesh ata» qojalyǵyn ashtym, – deıdi Ábdesh Imahanov aqsaqal. – Sodan beri qyzdarymdy eńbek etýge, uldarymdy aýyr jumys isteýge úırettim. Qasqabulaqtyń janynda Shıliózek degen jer bar, Abaı aýdanyna qaraıdy. Semeıge irgeles Borodýlıha aýdanynan alty bólmeli jer úıdi kóshirip ákelip, Shıliózektegi mal baǵatyn kómekshilerime baspana etip salyp berdim. О́zim ol kezde 70-ten asqan shaǵym edi. Qartaıdym dep qol qýsyryp otyramyn ba? Sharýa qojalyǵyn ashqan kezimde 100-ge jýyq saýlyq boldy. Qazir, mine, 600 qoı-eshki, 100-den artyq sıyr bar. Jylqy basy da ósip keledi. Bir ókinishtisi, dál qazir shopan taıaǵyn ustaıtyn malshy joq. Jastar malǵa barǵysy turmaq, qaraǵysy da kelmeıdi. Ne isteımiz? Ol úshin baıaǵy keńestik kezeńdegideı aýylda kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe ashý kerek. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Máselen, Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýylda ýchılıshe bar. Onda tek mehanızatorlardy daıyndaıdy. Sonyń janynan nege shopan, malshy, onyń ishinde jylqyshy, qoıshy degenderdi oqytatyn arnaıy bólimder ashpasqa?! Biz mal ósirgennen keıin, onyń etin ǵana satpaımyz, júni men terisi de kádege jarasa deımiz. Biraz buryn, tórt-bes jyl shamasynda Qaraýylda «Bıkar» dep atalatyn jún qabyldaıtyn seh ashyldy. Biraq, jún satyp alatyn aqshasy bolmaı, qazir toqtańqyrap tur.
Ábdesh aqsaqal joqshylyqpen, kedeıshilikpen bala kezinen arpalysyp óskendikten, eńbek etýge buǵanasy qatpaı jatyp umtylǵan eken. Abaı aýdanynda týyp-ósken aqsaqaldyń jasy búginde 90-ǵa kelip otyr. Uly Otan soǵysyna aýyl azamattary attanǵanda, 55 jastaǵy ákesi Imahan Qaraǵandyǵa tyl jumysyna jiberiledi. Ábdesh bala da 1942 jyly áskerge shaqyrylǵanymen, Semeı qalasynan jasy jetpeıdi degen sebeppen aýylyna keri qaıtady. Sol kúnnen-aq bul kisiniń tyldaǵy eńbek kúnderi bastalady. Baıqap qarasańyzdar, mal sharýashylyǵynyń problemasyn bekerden-beker aıtyp otyrǵan joq. О́ıtkeni, bárin de basynan ótkergen. Aýdannyń ekonomıkasyn kóterip, Muhtar Áýezov atyndaǵy keńshar dep atalatyn Qasqabulaq aýylynyń asyl tuqymdy sharýashylyq atanýyna birden-bir úles qosqan da osy kisi.
Tipti, qazir eldiń bári zańger, muǵalim bolyp ketkendikten, shopan degen óz aldyna, zootehnık, mal dárigeri degen mamandar da kózden bul-bul ushty deıdi qarııa. Bosqa aıtyp otyrǵan joq, bul rette de Ábdesh aǵanyń tájirıbesi mol. О́zi qaı aýylda bolsyn, sol aýyldyń jastarynyń bilimdi bolýyna yqpal etýge tyrysty. Al búgingi tańda jastardyń aýyr eńbekten, mal baǵýdan qashatyndyǵy ony qatty qynjyltady.
– Eldiń bári zańger bola ma sonda? Qazaqtyń adal asy et pen sút qaıdan keledi? Máselen, men jem-shópti satyp alamyn. Daıyndap alý úshin tehnıka joq. Mehanızator maman tapshy. Balalarymnyń mal baǵýdan qoly bosamaıdy. Kópjyldyq shóp ekkim keledi-aq, 200 gektarǵa deıin, biraq, ony kútip-baǵýǵa keletin jastar qaısy? Sonaý bir 1970-1980 jyldary Arqatta júrgende jońyshqa ektim, qyzyǵyn búkil aýyl bolyp kórdik. Mine, osyndaı tájirıbelermen nege bólispeske? Tyń kóterildi. Máskeýge, Ortalyqqa deıin qoı etimen qamtamasyz ettik. Sonyń bári qaıda qazir? Nege eskerilmeıdi? Tipti, keńestik kezeńnen buryn Qunanbaı atamyzdyń zamanyn alyp qaraıyqshy. Orazbaı degen baı bolǵan. Sol atamyz Shunaı taýynyń saıyna jylqysyn toltyrady eken. Saı tolsa, jylqy túgel. Sol kezde el aýyzynda «Shunaı, Shunaıdy maǵan bergen qudaı» degen Orazbaı baıdyń sózi saqtalyp qalady. Orazbaıdyń úsh myń jylqysy bolypty. Mal baǵý ata kásip, endeshe, nege jastarymyzdy osyǵan baǵyttamasqa?! Ol kezde teri, jún degen dalada qalmaıtyn. Keńestik kezeńde Semeıde jún qabyldaıtyn, júndi alǵashqy óńdeý kásiporny jumys istedi. Úsh aýysymda jumys istegendikten halyq jumyspen qamtylyp, qalanyń jeńil ónerkásibi keremet damydy. Tekemet te shyqty, pıma da basty. Al qazir júndi qaıda ótkizerimdi bilmeı, dal bolyp otyrmyn. Jún alatyn jer joq. Terige kelsek, tipti qıyn. Semeıdiń teri-meh zaýyty áli tolyq istemeı tur, eriksiz sıyr terisin kılosyn 200 teńgeden ótkizsek, qoı terisi sý tegin. Qoıdyń terisin tastaı salamyz, ne tegin bere salamyz. Basqa amal joq, – deıdi Ábdesh aqsaqal.
Soıǵan maldy Semeıdegi «Severnyı» soltústik logıstıkalyq ortalyǵyna ótkizip, sonda ózderi otbasy bolyp saýdalaıdy eken. Satatyn maly da jas toqty, qozy, semizdigi óz aldyna, eti óte dámdi, til úıiredi. Sıyr etin 1200 teńgeden berse, jylqy 1500 teńgege ótedi. Etti qala halqy arzandyǵyna qyzyǵyp, talap alyp ketedi eken. Sebebi Semeıde de et qymbat. Kári qoıdyń etiniń eń arzany 2000 teńgeniń ústinde. Jáne taǵy bir problema – Shıliózekte ornalasqan sharýa qojalyǵynda jaryq joq. Aýdan ákimdigi 2020 jylǵa deıin elektr jelisin tartyp beremiz dep ýáde qylsa kerek. Endi tek sony kútý ǵana qaldy, deıdi aqsaqal. Jastardy aýylǵa tartý úshin aýylǵa laıyqty kásipterge basymdyq berý kerek. Olarǵa aǵylshyn tili qajet emes. Maldyń jaıyn oqytsa bolǵany. Ábdesh Imahanovtyń soǵys ýaqytyndaǵy eńbegi men sharýashylyqty basqarý kezindegi atqarǵan jumystary úkimet tarapynan joǵary baǵalanyp, «Qurmet belgisi» ordenimen, kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Jubaıy Tóleýǵaısha apamen birge 10 bala, 37 nemere, 24 shóbere ósirip-jetkizgen qasıetti shańyraq ıesi. Tóleýǵaısha áje «Batyr ana», «Altyn alqa» medalderiniń ıegeri.
Eń bastysy, elimiz tynysh, birligimiz berekeli bolsyn. Dastarqanymyz ortaımasyn. Ol úshin jastar ata kásiptiń qyr-syryn meńgersin. Bul endi memleket tarapynan jeke qoldaý, baǵdarlama retinde qolǵa alynǵany jón, deıdi búkil ómirin adal eńbekke arnaǵan aqsaqal.
Raýshan NUǴMANBEK SEMEI