Memleket basshysynyń Joldaýdaǵy tapsyrmasyna oraı taıaýda Úkimet elimizdiń kıberqaýipsizdiginiń tujyrymdamasyn bekitti. Jalpy, kıberqaýipsizdik degenimiz ne? Tujyrymdama qandaı sebeppen ázirlendi?
Sebebi bireý. Qazir ǵalamsharda qaýiptiligi jaǵynan ıadrolyq qarýmen para-par qylmystyń túri órship turǵanyn eshkim joqqa shyǵar almas. Ol qylmysker onlaın arqyly úıinen bir qadam shyqpaı-aq kompanııalardy shash-etekten shyǵynǵa batyrady. Bular qashyqta otyryp-aq, alyp óndiris oryndarynyń jumysyn tejep, gaz qubyrlaryndaǵy jarylystardy, jaryqtyń jappaı óship qalýyn, ushaqtardyń qulaýyn, poıyzdardyń relsten shyǵyp ketýin uıymdastyra alady. Tipti bul az bolsa, kıbertoptar memleketter basshylarynyń saılaý úderisterine deıin kılige alady. Onyń ber jaǵynda uıaly baılanys operatorlarynyń jumysyna kedergi keltirý, banktegi jeke shottardan aqsha qymqyrý sııaqty kıberqylmystar beleń almasa, Germanııa syndy memleketter kıberqaýipsizdik mınıstrligin quryp, Qytaı, Reseı sııaqty kórshilerimiz onlaın rejimindegi shabýyldarǵa qarsy qulash-qulash zańdar qabyldamaǵan bolar edi.
Demek, adam balasy oılap tapqan aqparattyq tehnologııalar arqyly kórsetiletin qyzmetterdiń de álsiz tustary jetkilikti. Búkil álemdi ýysynda ustaǵan onlaınnyń da osal tustary tabylyp turǵanda, eshkimdi qanǵa bóktirip, qarýǵa qarajat ketirmeı-aq, qaskóı áreketterdi júzege asyra alatyn tym aqyldy adamdar, ıaǵnı qara nıetti IT mamandar memleketterdi mıllıondap shyǵynǵa batyryp otyr.
Qazirgi kıberhakerler – jaı ǵana adamdar emes, bul úlken qarjylaı resýrstarǵa ıe bolǵan kúsh. Zamanyna qaraı – zálimi. Endeshe mundaı jaǵdaıda memlekettik quqyq qorǵaý mekemeleri qalaı áreket etýi kerek? Beıtarap, beıkúná adamdardy kıberalaıaqtardan qalaı qorǵaýǵa bolady?
«Qardyń basyn qar alady» degenge saısaq, onda memleketterge aq nıetti hakerler, anyǵyraǵy kıberqylmystardyń qalaı júzege asyrylatynyn búge-shigesine deıin ajyrata alatyn myqty kadrlar aýadaı qajet. Bul derttiń endigi daýasy – osy.
О́ıtkeni, kıberqylmystyń búgingi bet alysy jóninde naqty maǵlumattar berý múmkin emes. Sebebi jalǵyz, zamanaýı aqparattyq jáne kompıýterlik tehnologııalar kún sanap damýda. Sáıkesinshe, olardyń fýnksııalyq múmkindikteri artyp keledi. Bul kıberqylmys derekterin tabýdy qıyndatady. Oǵan qosa, kóp jaǵdaıda kıberqylmystan zardap shekkender qylmystyq qol suǵýshylyqqa dýshar bolǵanyn dóp ýaqytynda túsine qoımaıdy. Sondyqtan da quqyq qorǵaý organdaryna qylmys týraly habar kesh túsedi. Onyń ústine, kıberqylmystarǵa qatysty qylmystyq ister boıynsha anyqtaý jáne tergeý isterin júrgizetin mamandardyń tehnıka salasyn jetik bilmeýi jáne kompıýter júıeleri men jelilerinde qorǵanys júıesiniń tómen bolýy sebebinen qylmystyq árekettiń «tabyspen aıaqtalý» múmkindigi zor. Jáne bankter bolsyn, kompanııalar men kásiporyndar klıentterdiń aldyndaǵy seniminen jurdaı bolmaýy úshin quqyq qorǵaý organdaryna habarlasa bermeıdi.
Endi aqparattyq tehnologııalarmen atqarylatyn kıberqylmystar ekonomıkalyq qana emes, lańkestik áreketter úshin de paıdalanylyp, qoǵamǵa iritki salýdyń qolshoqpary retinde paıdalanylyp otyrǵanyn eskersek, onda bul qazir kez kelgen memlekettiń kókeıkesti sharýasyna aınalyp shyǵa kelýi de zańdylyq.
Eger mundaı qylmystyq áreketterge ǵalamdyq aýqymda qaraıtyn bolsaq, máselen, 2011 jyly Irannyń ýran baıytý ortalyǵynyń kompıýterlik júıesinde sentrıfýgalardyń aınalý jyldamdyǵyn ózgertken Stuxnet atty vırýs tabylyp, bul olardyń isten shyǵýyna ákelip soqqany belgili. Qysqasy, bul oqıǵa tipti tehnologııalary damyǵan elderdiń energetıka jáne sýmen jabdyqtaý syndy mańyzdy ónerkásiptik nysandaryn qorǵaýdy kúsheıtýge májbúr etti. Demek kompıýterlik kod arqyly múldem kompıýterlik emes nysandardy isten shyǵarýǵa nemese jumys istetýge bolady. Sol sııaqty qazir ınfraqurylymdyq jáne qorǵanystyq kásiporyndardyń saıttarynda kıberqylmystyń qarqyndap otyrǵanyn eshkim teriske shyǵara almaıdy.
Mysal kerek bolsa, Almaty qalasynda «Internet-bankıng» elektrondy júıesi arqyly kásipkerlerdiń shottarynan aqsha urlaýmen aınalysqan qylmystyq toptyń áshkerelengenin kózi qaraqty oqyrman umyta qoıǵan joq. Tergeýde aıqyndalǵandaı, qylmyskerler Bas prokýratýranyń atynan ǵana emes, sonymen qatar, Salyq komıtetiniń, Qarjy mınıstrliginiń, atalǵan mınıstrliktegi Memlekettik kirister komıtetiniń jáne ártúrli qyzmetterdiń de atynan hattar jibergeni málim boldy.
Shyndap kelgende, joǵaryda atap ótkendeı, kıberqylmysqa urynǵan kompanııalar da, jekelegen adamdar da mundaı jaǵdaıǵa tap bolǵanyn dabyra ete bermeıdi. Munyń teris yqpaly – ózgeler ózi dýshar bolǵansha qylmystyń osyndaı asa jymysqy, zııandy túri baryn qaperden shyǵaryp, qamsyz otyra bermek.
Osy arada aqıqat úshin elimizdegi kommersııalyq qurylymdar kıber shabýyldardan álsiz qorǵalǵany álsin-álsin aıtylyp júrgenin atap ótý lázim. Biz túgili, aqparattyq tehnologııalardyń qyzmetine bizden buryn júgingen alpaýyt elderdiń de iskerleri arnaıy uıymdasqan kıbertoptardyń áreketinen adam aqylyna syımaıtyn shyǵyndarǵa shyrmatylyp otyr. Máselen, qylmyskerler urlanǵan nemese jalǵan karta kómegimen taýar satyp alyp, ony sybaılastaryna joldap, taýardyń oramasyn ózgertip shetelge joldaıdy. Satýshy kredıttik kartanyń jalǵandyǵyn anyqtap úlgergenshe taýar ózge elge ketip qalady.
Adamnan aıla artylǵan ba, mysaly osydan 4 jyl buryn Germanııanyń kıberqaýipsizdik mamany Karsten Nol «DES shıfrleý algorıtmin jyldam buzatyn ádis oılap taptym» dep málimdegenin umytpaǵan jón.
Bul algorıtm baılanys operatorlarynyń tutynýshylardy belgileıtin qoldanystaǵy SIM-kartalarynyń tórtten birindegi qorǵanysty qalyptastyra alatyn-dy. Al Karsten Nol: «Telefonǵa baǵdarlama ornatyp, sol arqyly qashyqtyqtan jedel habarlamany oqyp, tutynýshynyń áreketin baqylaı alamyz. Tipti esep-shottan aqsha urlap, telefondaǵy málimetterdi de kóshire alamyz», dedi.
Ol keıin SIM-kartany shıfrleý ádisiniń álsiz tustary jóninde tolyǵyraq jarııalap, bul kemshilikterdi tehnıkalyq aqparattar GSMA-ǵa (halyqaralyq GSM operatorlarynyń qaýymdastyǵy) joldaǵanyn bilemiz. Germanııalyq sarapshy eskirip bara jatqan DES algorıtmi álemdegi SIM-kartalardyń tórtten birine ornatylǵandyqtan, 750 mln tutynýshynyń qaýipsizdigine zııan tıedi dep paıym jasaǵan bolatyn.
Al sarapshylar eskirip bara jatqan algorıtmdi jańasyna ári jaqsy qorǵalǵan Triple DES algorıtmdi SIM-kartalarǵa aıyrbastaýǵa keńes berse de, IBM kompanııasyna 1975 jyly jasaǵan 64-bıttik DES kiltiniń álsiz tusy jańalyq bolmaǵan. О́ıtkeni, 1998 jyly ony quny 250 myń dollarlyq sýperkompıýter 3 táýlik ishinde buzǵan. Sol kezde sarapshylar uıaly baılanys paıdalanýshylarynan aqsha urlaý múmkin emes degen toqtamǵa kelgende, hakerlerdiń qolynda ondaı myqty tehnologııa joq edi. Alaıda Kartsen Nol bul sharýany jaı kompıýter arqyly 2 mınýtta-aq shalqasynan túsirdi.
Odan beri de jaǵdaıdyń jaqsaryp ketkeni shamaly. «Kasperskıı zerthanasy» kıbertyńshylyqtaǵy eń qaýipti hakerlik toptar jaıly derekterdi jarııa etýden jalyqpaıdy.
«Kasperskıı zerthanasynyń» málimdeýinshe, 30 eldiń basty memlekettik mekemelerinde joıýǵa bolmaıtyn qatqyl dıskdegi vırýstar tabylǵan. «Tipti dıskini formattaý men qaıta ornatý da kómek kórsetpeıdi», deıdi kompanııanyń vırýsqa qarsy ister boıynsha bas sarapshylary. Qysqasy, búginde kıbershabýyl jasady dep birin biri aıyptap otyrǵan memleketterdiń mysaly da az emes. Kıberqaqtyǵystar týraly vırtýaldy álemde derek dáıekteýdiń ózi qıyn.
Al endi áleýmettik jelilerde otyrǵandardyń ózi – kózge kórinbeıtin arandatýshylyq toptardyń kóseýi ekenin aıtatyn kez jetti. Mysal qajet bolsa, aqparattyq qaýipsizdik jónindegi reseılik kompanııalardyń biri Ýkraınadaǵy oqıǵalardan keıin áleýmettik jelilerdegi belsendiliktiń 50 paıyzǵa artqanyn tirkegen jáne bul belsendilik jumys ýaqytynda júrgen.
«Bizdiń azamattarymyzdy ashýshań qylyp, az jumys istep, saıasatqa ketýi úshin sanasyna manıpýlıasııa jasaýǵa tyrysyp jatqandary kórinip tur. Bul baǵdarlamany basqa eldiń mamandary jasap shyǵarady», dedi sonda jeldiń qaı jaqtan soǵyp turǵanyn ańǵarǵan sarapshylar. Al bizdiń sarapshylar qazaqstandyq kompanııalarǵa jelilik tehnologııa salasyndaǵy kıberqaýipsizdikke kóńil bóliný qajettigin búgin aıtyp otyrǵan joq. Iri kompanııalar kıberqaýipsizdikke úlken qarjy bólýge daıyn, al orta bıznes ınternettegi qorǵanystyń mańyzdylyǵyn tolyqtaı túsine qoıǵan joq. Kınodaǵydaı, iri kompanııalarǵa ǵana qatysty shym-shytyryq kıberqylmystar bizge de keldi.
Sondyqtan elimizdiń Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtýdyń memlekettik baǵdarlamasynda birinshi kezekte kıberqylmysqa qarsy kúres boıynsha úılestirýdi qamtamasyz etý – ishki ister organdaryndaǵy arnaýly bólimshelerdiń kadr áleýetin nyǵaıtý men olardy ozyq tehnıkalyq quraldarmen jaraqtandyrý arqyly júzege asyrylatyny anyq kórsetilgen.
О́z kezeginde halyqaralyq uıymdar da bul isti alǵa jyljytýǵa múddeli. EQYU keńsesi de Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi úshin arnaıy oqytý semınarlaryn júrgizip otyr.
Bizdiń mamandar «Kompıýterlik qylmystar men elektrondy kommersııa salasyndaǵy qylmystardy tergeý negizderi» boıynsha bilim alyp, ınternet resýrstar men elektrondy dáleldemelerdi paıdalanýǵa mashyqtanyp júrgeni jaıly naqty málimetter bar. Eń bastysy, bıyl Úkimeti eldiń kıberqaýipsizdik júıesine jumsalatyn bıýdjetti naqtylady. Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov «2017-2019 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańǵa engizilgen túzetýlerdi tanystyrý barysynda «Qazaqstan kıberqalqanyn» qurýǵa 7,4 mlrd teńge bólýdi josparlaǵanyn málimdedi.
Oraıy kelip turǵanda, aıta ketý kerek, jyl basynan bastap .kz domendik aımaǵynda birneshe ret jappaı buzý derekteri tirkeldi. Kóp shabýyl .gov memlekettik aımaǵynda tirkelgen saıttarǵa jasaldy. Bular ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń, aımaqtyq máslıhattardyń, ákimdikter men medısınalyq mekemelerdiń saıttary.
Al mamandar saıttardyń osaldyǵyna saıttardy basqarýdyń eskirgen nusqalaryn paıdalaný septesip otyrǵanyn aıtyp otyr. Mundaı jaǵdaıda qol qýsyryp otyrǵan hakerler joq. Qural-jabdyqtaryn jetildirip, vırýstyq baǵdarlamalardy kúsheıtip keledi. Saldary belgili, endi kıbershabýyldardyń aýqymy da shyǵyny da basqa.
Microsoft korporasııasynyń boljamy boıynsha, 2020 jylǵa qaraı hakerlik shabýyldan álemdik ekonomıkaǵa keltirilgen shyǵynnyń somasy 3 trln dollarǵa jetpek.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY