Qazaqstan astyǵy

Qazaqstan álemdegi astyqty memleketterdiń biri. Elimiz óz táýelsizdigine ıe bolǵan jyl­dar­dan beri onyń óndirisin da­my­týǵa erekshe kóńil bólinýde. Osy maqsatty júzege asyrý úshin qabyldanǵan úkimettik baǵ­dar­lamalar men «Astyq týraly» zań nátıjesinde salany memlekettik qoldaý men oǵan ınvestısııalar tartý, jańa tehnologııalarmen qarýlandyrý, eksport­tyq baǵyttardy aıqyndaý men nyǵaıtý máselesi sheshimin tap­ty. «QazAgro» holdınginiń aıa­synda memleket qurǵan «QazAgro­Qar­jy» korporasııasynyń qol­daýy­men astyq óndirýshilerge lızıngtik negizde kóptegen jańa tehnıkalar; kombaındar men tuqymsepkishter, birneshe opera­sııalardy birden júzege asy­ratyn qazirgi zamanǵy jer óńdeý quraldary satyp áperildi. Ondaı tehnıkalardy qurastyratyn otandyq óndirister de paıda boldy. Jańa elevatorlar men astyq saqtaý qoımalary salyna bastady. Elimizdiń óz ishinde jáne shetelderdegi teńiz port­tarynan astyq termınaldary salyndy jáne satyp alyndy. Astyq óndirýshilerge kóktemgi egis jáne kúzgi jıyn-terim kezinde janar-jaǵarmaı arzan baǵamen bosatylatyn boldy. Onyń ústine, astyq sharýa­shylyǵyn damytý jáne azyq túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda memleket qurǵan taǵy bir irgeli qurylym Azyq-túlik kelisim-shart korpora­sııa­sy arqyly sharýalardyń qo­lyndaǵy basy artyq astyq memlekettik qorǵa satyp alynyp, artyq ónimdi ótkizý máselesinde de kómekter kórsetilip keledi. Mine, osyndaı jan-jaqty oı­lastyrylǵan keshendi shara­lar­dyń nátıjesinde astyq ón­dirisi sońǵy bes-alty jyldan beri basymdyqpen damytyla otyryp, el ekonomıkasynyń jetekshi salalarynyń birine aı­nal­dy. Astyq shyǵymdylyǵy men sapasy jyldan-jylǵa ar­typ (árıne, bul rette tabıǵı faktordyń úlken ról oınaı­tyn­dyǵyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy), ony jınap alý merzimi qysqara tústi. Burynǵy Keńes odaǵyndaǵy jaǵdaımen salystyrǵanda oraq naýqan­daryn aıǵaı-shýsyz, jınaqy­lyq­pen ótkizý dástúri berik qa­lyptasty. Sóıtip, toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıip aıtsaq, óz táýelsizdigine ıe bolǵanyna kóp óte qoımaǵan elimiz az jyldyń ishinde álemge tanymal astyq derjavasyna aınalyp úlgerdi. Qazaqstan qazirgi kúni álem elderi arasynda iri kólemde astyq eksporttaıtyn jetiliktiń quramyna kiredi. Al un eks­porty jóninen álem boıynsha birinshi oryndarǵa ıe bolyp júr. Sonymen qatar Qazaqstan astyǵy nanǵa aınaldyrǵan kezde qamyrlylyǵy mol sapalyǵymen de erekshelenedi. Sol sapanyń nátıjesinde astyq bizdiń halyq­aralyq rynoktarǵa maqtanysh­pen usynatyn basty brendtik ónimderimizdiń birine aınaldy. Sóıtip, adamzat balasynyń 70 paıyzy qonys teýip otyrǵan Eýrazııa atty alyp qurlyqtyń kindik tusynda, ıaǵnı álemdik muhıttardan jyraqta ornalas­qandyqtan ylǵal az túsip, onyń ornyna kún shýaǵynyń molynan túsýinen erte sarǵaıatyn, osydan baryp Saryarqa atanyp ketken alyp dalamyz astyq berekesi turǵysynan alǵanda naǵyz qut qonǵan qasıetti óńir bolyp shyqty. Alǵashqy qazaq handyǵy qurylǵan kezde halyqqa jaıly qonys tabý maqsatynda Asan qaıǵy babamyzdyń jelmaıaǵa minip alyp (sol kezderi babamyz­dyń jelmaıaǵa minýinde de bir gáp bar-aý), tynbaı izdegen Jer­uıyǵy da osy jer me eken deısiz. Biz bul ólkeniń qasıetin endi uǵyp, áleýetin de endi asha bas­taǵan syńaılymyz. Mıllıondaǵan gektarlarǵa so­zylyp jatqan alyp dalada jazǵy kúnderi kókórim sabaǵymen kúnge qaraı umtylyp, jer betine erkin ónip shyqqan astyq alqaptary kók teńizdeı tolqıdy. Al berekeli kúz aılarynda sary kilemdeı jaınaıdy. Mine, osy dalanyń qaq ortasynda jyldan-jylǵa kel­bettenip, jarqyraı jáne as­qaq­taı túsken Qazaq­stan­nyń injý-marjany – onyń jańa elor­dasy Astana qalasynyń orna­lasýy sol dalanyń basyna kıgizilgen tájdeı kórinip, mańǵaz da sabyrly Saryarqaǵa kerbezdik sıpat beredi. Bul – búgingi kúnniń kórinisi. «Etken eńbek, tókken ter esh ketpeıdi» deıdi dana halqymyz. Qazaqstanda óz táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵynan beri jantalasa atqarylǵan jan-jaqty ju­mystardy, júzdegen jyldar bo­ıy bodandyq tepkisinde bozdaǵan qozydaı qońyr halyqtyń beıbitshil izgi nıetin, jaqsy ómirge degen umtylysyn Tabıǵat ana da ishteı quptap, qol ushyn sozǵan­daı. О́ıtkeni óz táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵyn toılaýǵa sa­naýly kúnder qalǵan tusta, el berekesiniń tasyǵandyǵy sondaı, eger sózdiń týra maǵynasynda aıtatyn bolsaq, Qazaqstan mol astyqtyń astynda qalaıyn dep tur. Elimizde buryn-sońdy alyn­baǵan astyq alynaıyn dep tur. Oǵan kóz jetkizý úshin resmı derekter hronıkasyna kóz salyp óteıik. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osydan biraz buryn Qazaq­standa 2011 jyly 18-18,9 mıllıon tonnadaı astyq jınalýy múmkin degen habar taratqan edi. Byltyrǵy qýańshylyq jyly 12 mıllıon tonna astyq jınal­ǵan­dyǵyn eske alsaq, munyń joǵary kórsetkish ekendigine birden kóz jetkizemiz. Munan keıin mınıstrliktiń jaýapty hatshysy Evgenıı Aman óziniń 15 qyrkúıek kúni jýrnalıstermen ótkizgen baspasóz más­lıhatynda sol kúngi málimet boıynsha elimizde 16 mıllıon tonna astyq bastyrylǵandyǵyn habarlap, onyń jalpy kólemi 20 mıllıon tonnaǵa jetip jyǵy­latyndyǵyn jetkizdi. Osylaı boljam kórsetkishi ýaqyt ótken saıyn birte-birte óse berdi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovtiń ózi osydan keıin ótken «Nur Otan» partııasy parlamenttik fraksııa­synyń Úkimetpen ótkizgen oty­rysynda respýblıka boıynsha astyqtyń ár gektarynyń ónim­diligi 16 sentnerge jýyqtaǵan­dy­ǵyn, keıbir sharýashylyqtar 30 jáne odan da kóp sentnerden astyq bastyrýda ekendigin, statıstıka boıynsha mundaı ónim­dilik kórsetkishi 50-inshi jyldar­dan beri qaıtalanbaǵandyǵyn atap kórsetti jáne Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasynyń sharýalardan 5 mıllıon tonna astyqty satyp alatyndyǵyn má­lim­dedi. Al mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti 22 qyrkúıek kúni egis alqaptarynyń 77,5 paıyzynda astyq jınalyp, kólemi 19,9 mıllıon tonnany quraǵandyǵyn, as­tyq­tyń jalpy kólemi 20 mıllıon tonnadan da asyp túsetindigin, sóıtip sońǵy 60 jyl kóleminde rekordtyq ónim alynady dep kútilip otyrǵandyǵyn jarııa­lady. 23 qyrkúıek kúni Qazaqstanda 25 mıllıon tonnaǵa deıin astyq jınalatyndyǵy málim boldy. Qazirgi kúni elimizde mol astyq jolyndaǵy kúres hronı­ka­sy osylaısha óris alýda. Munyń syrtynda Statıstıka agenttiginiń baspasóz qyzmetiniń málimeti boıynsha, Qazaqstanda 2011 jyly 18 mln. 646 myń 800 gektar aýmaqqa jazdyq aýyl­sharýa­shylyq daqyldary egildi. Sonyń ishinde 16 mıllıon 255 myń 900 gektarǵa dándi daqyl egilse, onyń 14 mıllıon 102 myń 600 gektaryna bıdaı sebilgen. Sonymen qatar agenttiktiń baspasóz qyzmeti Qazaqstanda dándi daqyldardyń baǵasy 2011 jyldyń basynan bastap 14,8 paıyzǵa óskendigin habarlady. Árıne, óndirgen ónimderi jaqsy baǵalanyp jatsa, bul dıqandar úshin úlken jaqsylyq. Buryn-sońdy bolmaǵan mol astyq jolyndaǵy kúrestiń endigi úlken máselesi ony qaıda qoıamyz degen suraqqa tirelip tur. Eldiń ishki suranysyn qa­naǵattandyrýǵa 8 mıllıon tonna jetedi. Sonda 25 mıllıon tonna astyq jınalǵan jaǵ­daıda onyń 15-17 mıllıon ton­­nasyn eksporttaý qajet bolady. Al munshama mol as­tyqtyń bir sátte syrtqa shy­ǵarylmaı­tyn­dy­ǵy belgili. Sondyqtan eks­port máselesin elimizge qo­laı­ly baǵa boıynsha jú­ıe­li de yrǵaqty júr­gizý úshin, eń birinshi, jınalyp jat­qan as­tyqty saqtaý másele­si ótkir sıpatqa ıe bolyp otyr. Bizge kelip túsip jatqan derekter boıyn­sha Aq­mo­la oblysyn­da­ǵy ele­va­tor­­lar qazirdiń ózinde as­tyq­qa tolǵan. Árı­ne ol astyq saýdaǵa shyǵary­lyp, oryndar bosaty­lyp ta jatyr. Bi­raq saqtaý kezegin kútip turǵan astyq kólemi qan­shama. Shamasy taǵy bir óńir – Qostanaı obly­syn­daǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas bolar. О́ıtkeni bul oblysta da qazirdiń ózinde 6 mıllıon tonnadan astam astyq bastyrylyp úlgergen. Elden kelgen adamdar bul oblystyń da qamba­lary lyq tolyp, qambalary joq shaǵyn sharýashylyq­tar­dyń óz astyq­taryn satyp alý­shynyń usynǵan baǵasymen kelisýge májbúr bolyp, daladan, egis basynan tikeleı satyp jatqan­dyǵyn aıtýda. Áıteýir, kóńilge jubanysh etetin bir másele, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri Asyljan Ma­mytbekov Qazaqstannyń bıyl­­ǵy rekordtyq ónimin saqtaý má­selesi sheshimin tabatyndyǵyn aıtyp, dıqan qaýymnyń kóńilin bir serpiltip tastady. «Novostı-Kazahstan» aqparattyq agent­­tiginiń taratqan habary boıynsha, mınıstr bıylǵy jı­nalǵan as­tyqtyń qurǵaq bolyp shyq­qan­dy­ǵyn, sondyqtan onyń bárin elevatorlarda keptirip saqtaý qajet te bolmaı­tyn­dy­ǵyn jetkizgen. Onyń ústine, mınıstrdiń keltirgen derekteri boıynsha, Qazaqstandaǵy as­tyq saqtaıtyn oryndardyń jal­py qýaty 22 mıllıon 559 myń tonnaǵa jetedi. Munyń 13 mıllıon 579 myń tonnasy astyq qabyldaý pýnktteri de, 8 mıllıon 980 myń ton­nasy astyq qoımalary. Onyń ústine osy 13,6 mıllıon tonnalyq astyq qabyldaý pýnkt­teriniń ázirge 46 paıyzy ǵana astyq­pen tolǵan eken. Onyń ústine, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginde ótken baspasóz máslıhatynda «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ basqarma tóraǵasynyń oryn­basary Qaırat Aıtýǵanov: «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ qatysýymen ótken jyldan bastap jalpy astyq saqtaý syıymdylyǵy 327 myń tonna bolatyn 13 astyq saqtaý qoımasy paıdalanýǵa berildi. Bular – Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 6 astyq qoımasy, Aqmola oblysyndaǵy 6 astyq qoı­masy. Munyń syrtynda Mań­­ǵys­taý oblysynyń Beıneý kentinde QazAgronyń qarjylan­dyrýy­men «APK Invest» JShS qazirgi zamanǵy astyq termı­nalyn qurdy. Onyń astyq aýdarý jónindegi jyldyq qýaty 1,5 mıllıon tonnany, astyq saqtaý qýaty 100 myń tonnany quraı­dy. Osyǵan qosymsha 2011 jyl­ǵy qazan aıynyń bas kezinde jal­py syıymdylyǵy 61 myń ton­na­lyq taǵy eki astyq qoı­ma­sy paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda» dep habarlady. Sóıtip, bıylǵy jyly ıigen tabıǵattyń berekesin shashpaı-tókpeı jınap alý, ósken astyqty el kádesine jarata bilý Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men astyqty óńirler ákim­derine erekshe syn bolyp tur. Joǵarydaǵydaı derekter olar­dyń sol synnan súrinbeı ótetin­digine degen senimdi nyǵaıta túsedi. Suńǵat ÁLIPBAI.