Qashanda sút jáne sút ónimderi kúndelikti suranysqa ıe. Kez-kelgen jan kúnine bir staqan sút, aıran nemese qaımaq, irimshik, sary maı jemeýi, tipti bolmaǵanda shaıyna sút qatpaýy múmkin emes. Sútsiz tirshilik joq. Onda adam aǵzasyna qajetti zattyń bári bar. Ásirese, «aq mol bolsyn!» dep bata beretin halqymyzdyń qarııalary úshin de, sábı balalary úshin de aqtyń mańyzy zor. О́kinishke oraı, búginde Qazaqstan sútti shetelden tasymaldap otyr. Dúkenderge kire qalsańyz tolyp turǵan qurǵaq sút ónimderi. Qoldyń súti nemese úıdiń súti dep jarnamalap satyp turatyn jaıma bazardaǵylardan sút satyp alý kúrdeli másele. Jarnamasy qyzyqtyrǵanmen kóńilge qobaljý uıalatatyny ras. Sebebi osyndaı sútterden brýsellez sıaqty túrli aýrýlar juqtyryp alýyń da ǵajap emes. “Aq ishseń – aǵarasyń” degen halqymyz qazirde kóshelerde satyp jatatyn sútterdiń jasandy, tabıǵı ekendigin kózben qarap aıyra almasy anyq. Ol úshin arnaıy zerthanalar jumys isteıdi. Biraq kóshede sút satýshylardyń qaısysyn qolynan súırep zerthanaǵa aparyp jatasyz. Tipti olardyń arasynda óziniń adal malynyń taza sútin satyp kún kórip otyrǵandar da bar. Taıaqtyń bir ushy osyndaıda, ókinishke oraı, olarǵa da tıedi. Sebebi jaıma bazarǵa tekserýshi kelip tekserip, quqyq qorǵaý qyzmetkerleri qýǵyndap jatqanda bári de jaltaryp qashýǵa májbúr. Sapasyz sút máselesine kelsek, onyń quramyna kólemin kóbeıtý úshin keıbireýler sý, tuz, ák te qosady eken, sosyn un salyp qoımaljyń, qoıý sút jasap shyǵarady. Jaqynda mynandaı bir oqıǵa boldy. Aýyldan qalaǵa kóship kelgen Álıma ájeı birden qalanyń tirligine kóndige almaı, qoldyń sútin adaqtap qalany birshama kezdim deıdi. Sóıtip júre-júre ol kisi kóshede sút satatyn áıelmen jaqsy tanys bolyp, tipti aralas-quralas úıine baryp turatyn da mártebege jetedi. Sodan ne kerek, deıdi Álıma ájeı bir kúni sút satýshymnyń úıine bara qalsam, kir jýyp jatyr eken. Sóıtsem bul kir emes sút bolyp shyqty. Qalaı jasaǵandyǵyn kórgem joq. Áıteýir qazirgi zamanǵy kir jýatyn mashınaǵa qurǵaq sút untaǵyn toltyryp, toqqa qosyp aınaldyrýǵa jiberedi. Sodan ne kerek, ábden aınalǵan, babyna kelgen sútti quıyp sýsyndardan bosaǵan plastık qutylarǵa quıyp alady eken. Bıznesi de órlep tur, jasandy súti de jaqsy, densaýlyqqa asa zııandy emes. Brýsellez degendi mundaı sútten taba almaısyń, árıne.
Halqynyń densaýlyǵyn oılaǵan memleketterde sút jáne sút ónimderin qoldaný kórsetkishi óte joǵary. Máselen, Fransııa men Germanııada bir kisi jylyna 460 lıtr sút ónimin paıdalansa, Skandınavııada 500 lıtrden joǵary. Qazaqstanda jan basyna shaqqanda 260 lıtr, tipti munyń ózi orta kórsetkish, budan tómen málimet te bar. Mamandardyń aıtýynsha, turǵyndar qoldanatyn taǵamdardyń 80 paıyzy ózimizde óndirilgen kezde ǵana azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bolady.
Biraq dál qazirgi jaǵdaıda otandyq sút óndirýshiler elimizdi tolyq qamtamasyz ete almaı otyr. Bizge shetelden keletin sary maı 31 paıyzdy, irimshik túrleri 67 paıyzdy, sút-qaımaq 85,3 paıyzdy quraýda. Sondaı-aq qyr asyp, shetelden keletin qurǵaq sút kólemi – 90 paıyz. Shetel degenimiz kimder desek, qazaq rynogyn básekelestikpen jaýlap turǵan kórshi TMD-daǵy kásipkerler eken. Máselen, Ýkraına men Belorýssııa irimshik ákelýde oza shapsa, Reseı sút tasymalynyń sheberi. Qazaqstan Sút odaǵy mamandarynyń pikirinshe, Qazaqstan rynogynda tipti balmuzdaqtyń da teń jartysyn tysqary jatqan elder jetkizip berip otyr. Sebebi olarda tasymal jaǵdaıy, kólik, muzdatyp saqtaıtyn tehnologııalar bári jaqsy jolǵa qoıylǵan. Eger 1990 jyly Qazaqstanda 85 myń tonna maı shyǵarylsa, búginde ol 11,7 myń tonna ǵana. Tabıǵı irimshik osydan jıyrma jyl buryn 32,7 myń tonna bolsa, búginde 8 myń tonnanyń kóleminde ǵana. Kezinde dúrildep turǵan Keńes ókimetiniń kolhoz, sovhozdary tarap ketkennen keıin elimizde mal basynyń 95 paıyzy jeke menshikke tıesili bolyp qaldy. Al olar iri qaranyń sútti baǵyttaǵy malyn ósirip, basyn kóbeıtip jatyr ma, joq pa ony eshkim zerttep jatqan joq. Sondyqtan da, taýarly-sút fermalarynyń kórsetkishi 5 paıyzdaı ǵana, árıne osydan keıin ishki rynokty ımport jaýlamaǵanda kim jaýlaıdy?! Al Keden odaǵyna myń oılanyp, júz tolǵanyp baryp kirgen Belarýs kórshilerimizde jaǵdaı múlde basqasha. Olardaǵy sút óńdeý salasyna 95 paıyz sútti taýarly-sút fermalary beredi.
Mamandardyń pikirinshe, elimizde de osyndaı sút óńdeıtin, óndiretin keshenderdi kóbeıtkende ǵana jaǵdaı ońynan sheshilmek. Fermerlik taýarly-sút keshenderinde sıyr saýýdan basqa, súttiń sapasyn anyqtaý, saqtaý, jınaý máseleleri durys jolǵa qoıylatyny anyq. Al jeke menshik úı sharýashylyǵyndaǵylarda onyń bárine jaýap beretin joǵary tehnologııalar joq. Búginde Úkimet taýarly-sút fermasyn qurý ıdeıasyn qoldap, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine jaqyn mańda 35 sút taýarly ferma qurýdy tapsyryp otyr. Degenmen, elimizde ázirshe jumys istep kele jatqan biren-saran sút óńdeıtin keshenderdiń de jaǵdaıyn nazardan tys qaldyrmaǵan jón sııaqty. Sebebi olar áli kúnge deıin tozyǵy jetken quraldarmen, eski jabdyqtarmen jumys isteıdi.
Raýshan NUǴMANBEKOVA.