“Memlekettik tilde sóıleýdi ádetke aınaldyraıyq»

Qazaq tilin erkin meńgergen ózge ult jastarynyń «Tili birdiń – tilegi bir»  respýblıkalyq forýmynda osyndaı usynys aıtyldy Jastardyń bul forýmy Qos­tanaıda ótip jatatyn kóp ke­ńes­ten ózgerek boldy. Olaı deıtinimiz, oblys ortalyǵynda ádette kúnde jıyn bolsa da, májilistiń taza memlekettik tilde ótýi óte sırek, tipti joqtyń qasy. Sodan ba eken, memlekettik tildi erkin meń­ger­gen ózge ult jastary fo­rý­my­nyń qazaq tilinde ótýi To­byl bo­ıy­nan bir samal lep esip, tynys ashylǵan­daı áser berdi. Forýmǵa kelgen­derdiń arasynda barsha ult­tyń ókili bar – qazaq ta, orys ta, óz­bek pen túrik, nemis pen ýkraın, koreı de otyr. Bir ýysqa jına­ǵan dalanyń alýan gúlindeı, jas­tyq­tyń kórki óz aldyna! Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed pen oblys ákimi Sergeı Kýlagınniń jastarǵa qut­tyqtaý sálemin Til komıteti nor­matıvtik-lıngvıstıkalyq ju­mys­tar basqarmasynyń bastyǵy S.Sá­lemov pen oblys ákiminiń orynbasary S.Bekturǵanov jetkizdi. Forýmǵa Parlament depý­tat­tary Olga Kıkolenko men Husaıyn Ýálıev keldi. – Qazaq eliniń memleket bo­lyp saqtalyp qalýynyń ózi til­diń arqasy. Jastar, sizder qazaq tilin bilý arqyly tarıhy tereń­nen tartylatyn, mádenıeti men salt-dástúri baı qazaq álemine endińizder. Bul sizder úshin zor rýhanı baılyq,–dedi senator. Munan keıin sóz alǵan Al­ma­ty qalasy túrik etnomádenı or­talyǵynyń tóraǵasy, Qazaq­stan halqy Assambleıanyń mú­she­­si Qazaqbaı Qasymov Qazaq­­stan­nyń patrıotymyn degen ár ulys­tyń ókili Otanǵa degen súıis­pen­shili­gin memlekettik tilden bas­taýy ke­rektigin aıtty. Al qa­zaq­sha sóı­legende tiliniń múkisi joq jas­tar­dyń ózi minberge kó­te­rilip, memlekettik tildiń qadamyn ashý má­se­­lelerin qozǵaǵanda, qa­zaq tili bo­lashaǵynyń kókjıegi kórin­gen­deı kóńil masaırady. Qy­zyl­or­da­dan kelgen Elena Rybına qazaq tili­niń nárimen sýsyndaǵan jas eken. – Qobyzdyń tilin ıgergen Qor­qyttyń, jyrdyń tilin ıgergen Jıen­baıdyń, asyl tastyń tilin ıgergen Shahmardannyń, aq kúrish­tiń tilin ıgergen Yby­raı­dyń elinen kelip turmyn, – dep sulý sózdi tógiltip bastaǵan Elena zaman­das­taryna memlekettik tildi ıgerý paryzdan buryn mindet ekenin eskertti. – Demo­kra­tııanyń otany bo­lyp sanalatyn Eýropa elderi­niń qaısysyna bar­sań da sol eldiń memlekettik tilin ıgermeı, qolyń birnársege jetýi múmkin emes. Bul ómirdiń zańdy faktoryna aına­l­ǵan. Bizde de solaı bolýy kerek. Tildik ortasy keń Syr elinde Lena qazaq tilin bala kezden sóı­lep ósipti. Sonyń arqasynda ózi orys mektebinde oqyp, hımııa sala­sy­nyń mamany bola turyp, ózi súıetin qyzmetti qazaq tilin jetik biletindiginiń arqasynda taýypty. Qazir ol oblystaǵy «Qo­ǵam-tv» jer­gilikti telearna­syn­da dıktor bo­lyp qyzmet isteıdi. Ol jýr­na­lıs­terge bergen suhbatynda «basqa ulttyń ókil­deri qazaq tilin qa­jet­tilik bol­ǵan soń úırenedi, al qa­zaq­tarǵa ana tilin bilmeý uıat qoı endi» dep namysty da bir janyp ótti. Forýmda qazaq tilinde erkin sóı­lep qana qoımaı, jaqsy oı aıt­qan­nyń biri Qostanaı obly­sy­nyń Rýd­nyı qalasyndaǵy Indýstrııa kol­ledji­niń muǵalimi Evgenıı Dadarov boldy. Evge­nıı­diń qazaq tilin er­kin meń­gergen ózge zaman­das­tary­nan aıyr­­­mashylyǵy – ol tildik or­tasy joq Rýdnyı qa­la­synda memlekettik til­di óziniń eńbek­qor­lyǵy men nıeti­niń arqa­syn­da úırendi. О́zi aldyna maqsat qo­ıyp, kúnine 100-130-ǵa deıin sóz jattap, qazaq dostarymen ara­la­­syp júrip, Rýd­nyı ındýstrııa ınstıtýtyndaǵy qa­zaq topta­ry­na tehnıkalyq pánnen sabaq ót­kize ala­tyn dárejege jetti. Qa­zaq tilindegi ba­sylymdardy jaz­dyryp alyp oqı­tynyn da aıtyp jatty jýrnalısterge. – Til úırenýge jaǵdaı joq degen – bos sóz. Arnaıy kýrstar bar, sózdikter, ádebıetter, kó­mek­shi qu­ral­dar jetedi. Tek nıet pen eń­bek kerek. Sondyqtan til úıren­giń kelse aldyńa maqsat qoı da, isti búgin­nen bastap ket, dedi Evgenıı fo­rým­ǵa jınalǵan jurt al­dynda. Tildik ortasy jutań Rýd­nyı­da tek óziniń eńbegimen ǵana taza sóı­leı­tin dárejege jetken Evgenıı Dadarovtyń jetken bıigin elimizdegi memlekettik til saıa­sa­ty men ol úshin júrgizilip jat­qan ju­mys­tar­dyń jarqyn nátı­jesi dep aı­tý­ǵa bolady. Osydan 20 jyl bu­ryn qazaqtary qala hal­qynyń eki pa­ıy­zyn ǵana qu­raıtyn Rýdnyıda bú­­gin­de qa­zaq mektebiniń sany úsheý­­­ge jetti. Al oblysta táýel­siz­dik jyl­da­ry on eki mektep sa­lyn­sa, sonyń barlyǵy da bilimdi memlekettik tilde beretin bilim oshaq­tary! Qa­zir qazaq bala­baq­shalary­nyń sany da kóbeıip keledi. Ob­lys­­ta­ǵy qa­zaq balabaq­sha­lary men qazaq mek­tepterinde oqı­tyn ózge ult ba­l­a­larynyń sany myńnan asady. Memlekettik til saıasatyn jú­­zege asyrýda belsendilik ta­ny­­typ júrgen jastardy marapattaý kezinde Almaty qalasy­nan kelgen Anna Danchenko óziniń qazaq tilinde jazǵan óleńin oqyp berdi. Ba­laý­sa óleńnen týǵan jer­ge, Otan­ǵa, tilge degen al­byrt jastyń ap­paq júregi atoı­laıdy. Forýmǵa qa­ty­sý­shylar elimizdiń barlyq jas­­­taryna úndeý qabyldady. Onda «Biz, jastar forýmyna qaty­sý­shylar, qanymyz qazaq bolmasa da, týǵan jerimiz Qazaqstan bol­ǵan­­dyqtan jáne osy eldiń aza­mat­tary retinde memlekettik tildi qas­ter­leý­ge, onyń kúsh-qýatyn art­ty­ra berýge shaqyramyz!» delingen. Tústen keıin jastardy oblys ákimi Sergeı Kýlagın qabyl­da­dy. Jastar forým aıasynda Qos­ta­naı­dyń kórikti jerlerin kór­di, ortalyq alańda «Memlekettik tildi nasıhattaýdyń qazirgi za­manǵy nysandary» sheberlik synyptaryn, «О́zińnen basta» ak­sııa­syn ótkizdi, forým dele­gat­tary qatysqan konsertti tama­shalady. Respýblıkada osymen úshinshi ret ótip otyrǵan forýmnan jas­tar­­dyń tilge degen qyzyǵý­shy­ly­ǵy, túsinistigi, jaqsy nıeti­niń bar­lyǵy baıqaldy. Minberden «Mem­lekettik tilde sóıleýdi sánge aı­nal­dyraıyq!» degen usy­nys ta aıtyldy. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı.