Áýeli Kókshetaýdy súıý kerek!

Kókshetaý qalasy – Saryarqanyń saýmal samaly terbetken saıyn dalasynda sulýdyń jasaýynan úzilip qalǵan ásem áshekeı syndy Býrabaıynan bastap, zerli Ze­rendisin, ataqty da arýaqty Aıyrtaýy men Iman­taýyn baýyryna basyp jatqan kórkem kórkimen, sulý tabıǵatymen tamsandyra bilgen, «Oqjet­pesimen» suqtandyryp, seksen kólimen syr uqtyrǵan kıeli ólkeniń qasıetti ordasyna aınalǵan edi. Kókshetaý degen ataý endi bir ǵana qalanyń aıasyna syımaı, ol endi Batys Sibir jazyǵymen Saryarqanyń aralyǵyn alyp jatqan jazıraly ólkeniń bar qalasy men dala­sy­nyń sımvolyna aınaldy. «Kókshetaý!» dep asqaq­tady, «Kókshe!» dep tamsandy, oǵan ǵashyq boldy, ony bir kórýge, aýasyn bir jutýǵa ińkár boldy adamdar! Tórtkúl dúnıeniń tórinde júr­sem de kóńil tórinen sen ket­peısiń, Kókshetaý! Talaılardyń tal besigi bolyp terbelgen de, suńǵyla kókeıdi án bolyp kernegen de, keń dúnıeniń syryn shaıqap kúıi de bolyp shalqyp tógilgen de sen ediń, Kókshetaý! «О́ziń bop názigim de, dókeıim de, Kókshetaý, sen júresiń kókeıim­de», – dep kúni keshe qaıran da, qaıran Erkesh aqynnyń jyr keý­desinen ala quıyn bolyp uıt­­qyǵan boranyńmen de, uıy­ǵan ap­tap samalyńmen de, keń dú­nıe­niń yrǵaǵymen ter­belgen bıshi qaıy­ńyń­men de, kók qara­ǵaıy kók­ke qolyn sozǵan ińkár da ulpa kógińmen de qymbat­syń, ar­daqtysyń, ajarly­syń, súıik­ti­siń, súıkimdisiń! Baýyryńdaǵy balapa­nyn al­dyr­ǵan búrkit ispettes Buq­pa taýdyń turysy anaý, áne! Keń dú­nıege qulaǵyn túrip, sol keń dú­nıe­niń tylsym syryn uq­qy­sy kel­­gen suńǵylanyń keıpimen baıaý múlgıdi. Jaryqtyq máń­gi­likke ornaǵan, sóıtip, máńgi­lik­tiń jy­ryn aıtýǵa jaralǵan Buqpa taý­dyń mazasyn aq tol­qy­ny jaǵa­ǵa tynymsyz soqqylap jatqan Qopa kóli ǵana alǵandaı ma, qa­laı?! Qaıtsin-aı endi! Qopa da erkelegisi keledi álde kimge! Qopa da qamyqqan kóńiliniń kirin shaıǵy­sy keletini bar. Dú­nıe-aı, shirkin!.. Kimniń kóńili kirlemeı júr deısiz osy kúni. Adam bala­sy­nyń eń áýeli óz qadirin ózi bilmeýinen jylap jatqan kóńilder qanshama. Tógilgen kóz jastaryn aıtsaı­shy! Dúnıe-aı, shirkin!.. Sol bir kemi bar kóńil dúnıe­niń jubanary da, jubatary da sensiń, Kókshetaý! Júdegen de, údegen de, qulazyǵan da, aspandap, asqaqtaǵan da, jábir kórip jasqanǵan da, arýaqtanyp aıbat­tanǵan da, qýattanyp qaırattan­ǵan da kezderiń az bolmady-aý! Sóıtken Kókshetaý sen endi, mine, táýelsiz elimniń bir shyraqty shahary bolyp shamyńdy jarqy­ra­ta jaǵyp otyrsyń. Qazirgi kórkińe, qazirgi kelbetińe qarap kóńilimdegi súıispenshiligimdi bir basa almaı-aq qoıdym. Kók­she­taý kórkeıgen saıyn kóńilim ósip, Kókshetaý órkendegen saıyn eń­sem kóterilip, Kókshetaý abat­tan­ǵan saıyn janymnyń jady­raı túsetini taǵy da bar. Shirkin, Kókshetaý, talaılar­dy tamsandyryp, án men jyr­dyń yrǵaǵymen terbelgen ediń, áli de terbelersiń! Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Ult kóshbasshysy Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı ózi qamqor bolyp Kók­she­taýdyń túsip ketken eńsesin talaı bir kóterip, baǵyn jan­dyr­ǵan peıil-nıetine de el rıza. Qazirgi Kókshetaý astanalyq ob­lystyń ortalyǵy bolyp otyrsa, ol da bizdiń Elbasynyń Kókshege degen adal kóńilimen taza jú­re­giniń meıirim shapaǵaty dep qa­byl­daımyz. Sol úshin myń alǵys Elbasyna! Kókshetaý, sen meniń máńgi aıtyp óter ánimsiń! Kókshetaý, sen meniń máńgi aıtyp óter sy­rymsyń da, jyrymsyń da! Áne, qazirgi Kókshetaý kóńilim­niń la­ǵyl bir sezimderin seldetetin ásem bir kú­ı­i­men júregimde terbelip tur. Mine, túngi Kókshetaý! Sol tún­gi Kók­she­taý­­dyń kóńil kók­jıe­gindegi sýretin aıta­ıyn ba sizderge. Aby­laı han dań­­ǵy­lyn qaq jaryp baıaý aǵyp jatar Qylshaqtynyń ústindegi sýbur­qaqtan álemniń qyzyldy-jasyl­dy sáýleleri oı­nap tur. Kógildir álemniń kók saǵymy da, jasyl­dy dúnıeniń jasyny da alaý­laı­dy. Kóksheniń taqta tastarynan turǵyzylǵan «Maqtaı taýdyń» etegindegi al qyzyl gúlge oran­ǵan alańda aıa­ǵyn endi basqan sábı talpynady ómirge. Jan-dú­nıesin analyq meırimge shúpil­detip alǵan sol sábıdiń anasy da sábıiniń súrin­beýin tilegen aq júregimen meıirlene túsedi. Sol ananyń meıirimi bar, sol alań­daǵy alaýlaǵan sansyz shamdar­dyń sáýlesi bar keń dúnıeniń tar túniniń aıasy keńip sala bergendeı. Bir kezderi júdep, jyqpyl tastarynyń ara­synan jataǵan jantaq óse basta­ǵan, kútýsiz, qaraýsyz qalǵan Maqtaı taýǵa adamnyń meıirimi túsip edi, ol da jasaryp, jasa­nyp, qulpy­ryp, gúldep, túr­le­nip, árlenip, áserlenip sala berdi. – Kókshetaý sý ústine túrli-tústi burqaq ornatqan Qazaq­stan­daǵy eki qalanyń biri, – degen oblys ákimi Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń da óz qala­syna qýana qaraǵan, óz qalasyna súısine kóz tikken keıpi kóz aldyma kele qalǵany bar. Jastyǵynyń otty jyldaryn Kókshetaý qalasynda ótkizgen­dik­ten be, Sergeı Aleksandro­vıch­tiń osy bir kishkene ǵana Kókshetaýǵa degen et júregindegi úlken bir súıispenshiliktiń, úl­ken bir qur­met­tiń bar ekendigin aıt­qan lázim osy arada. Sol bas­shy­nyń Kók­she­taýdy súıe kelgendigine qýandym. Ákimniń Kók­she­­taý­dy kórkeıtemin dep júr­gen nıetine rızamyn. Qazirgi ýa­qyt­­ta bir oblystyń júgi júk­tel­gen Sergeı Dıachenkonyń Kók­shetaý qalasyndaǵy ár túp tal men terektiń solyp qalmaı kóktep ósýin ózi baqylap júre­tin­diginiń de kýási bolǵandy­ǵym­dy nege aıtpaımyn?! Kókshe­taý­dyń ár kó­she­siniń, ár alańynyń alqy­zyl gúl­zarlarǵa aınalýy úshin de ja­nymen shyryldap ty­nym­syz kúı keship júrgen sát­terin de bilemin. Endi qarańyz­shy, sol Dıachen­ko­nyń óz qoly­men, qo­ly­­men emes-aý júregin­degi Kók­she­­taý­ǵa degen úlken súıis­­pen­shi­ligimen jasalǵan gúl­zarlar Kók­shetaýdyń ajaryn ashyp, araı­­landyryp, kórkin kel­­tirip, kór­­keı­tip, sáýlesin sha­shyp, nur­lan­dy­ryp jibergenin kózben kó­rip, júrekpen sez­gendeısiń. Mine, kóz aldymda taǵy da túngi Kókshetaý! Buǵan deıin aq jaýyny sebelep ótse, batpaǵy betine shyǵa keler jolaıryq­ta­ryn­daǵy gúlzarlar túrli gúl­der­diń ısimen janyńdy rahat bir sezimge bóleıdi. Astanaǵa shyǵa beris kúre joldyń ústin­degi jolaıryqtaǵy gúlzar san­daǵan sáýleli shamdar­dyń nury­men aspan álemine shýaq shash­qan­daı áserde bolasyń. Sol ásem bir gúlzardyń ortasynda Kóksheniń kúıimen, Kóksheniń áni­men, Kóksheniń sánimen bu­ral­ǵan beıneli monýment tur. «Kók­she­niń erke samaly» dep at qoı­dym oǵan. Túngi Kók­shetaýdyń túrli boıaýy­men sáý­le­le­nip turar sol «Kók­sheniń erke sa­maly» el men jerdiń erkindigin, Kók­sheniń ul-qyzy­nyń erkeligin myna appaq álem­niń boıaýyna qanyq­tan­dyr­ǵandaı áser qal­dyrady. О́zimiz talaı bir keshterimizdi ótkiz­gen, aıaǵyn táı-táı basqan sábılerimizdi serýendetken Kók­she­taý qalasynyń orta­lyǵyndaǵy baq­qa qaraı kóńil na­zaryn aýdaryńyzshy. Aby­laı hannyń es­kertkishiniń tusynan bastalyp, «Dostyq» meıram­ha­nasyna qa­raı sozylar qalalyq baqtyń tozyǵy jetkendigi baıa­ǵy­dan belgili edi. Baq qorshaýy­nyń jıek­teriniń qumy úgitilip, tastary túsip, beton­dary qısa­ıyp kó­ńil­di júdetetin. Sony kóńil kózi­men ańdaǵan da, qarjy taýyp úlken bir isti qolǵa alǵan da ob­lys ákimi Sergeı Dıachenko eken­digin de aıtqan jón. Endi sol baqtyń basyna baq qon­ǵan­daı abattanǵandyǵyn kó­rip, kó­ńi­liń­degi qýanyshyńmen asqaq­tap jú­re bergiń keledi. Áne, qudaı qalasa az ýaqytta «Táýel­sizdik» monýmenti de as­qaq­tap turmaq­shy!.. Kóksheniń árdaıym bıikte turar ar-ıma­nyn­daı bo­lyp jańa meshittiń altyndalǵan aıshyqty kúmbez­deri de aı sáýlesine malynady. Túngi Kókshetaý!.. Mine, taǵy da bir ińkár kóńilimmen jap-jańa jóndelip, jobalanyp qal­ǵan M.Gorkıı atyndaǵy kósheń­men júrip kelemin. Júrip emes-aý, qýanyshtyń qos qanatymen ushyp kelemin. Keńeıip sala bergen burynǵy tar kósheniń tyny­sy da keńeıip, ózińniń de, kóńi­lińniń de, kóligińniń de qanaty bardaı tap bir. Samaladaı jar­qyraǵan shamdar, sońǵy bir úlgi­degi baǵdarshamdar da qyzyldy-jasyldy sáýlesimen seniń jo­lyńdy da nurlandyryp, ár adam balasyna sát-sapar tilep turǵan­daı. Kósheniń qos qabatyna ja­ńa­dan egilip jatqan suńǵaq boı­ly kók terekter de kók aspanǵa qýana qol sozyp, umtylǵandaı. Sol kók terekter osy bir kó­sheniń, tipti Kókshetaýdyń kór­ki ǵana emes, kúni erteń kógildir Kóksheniń ánin aıtyp, tileýin tilep, japyraq júregimen máńgi sybdyrlap, jaıqalyp turaryna da kóńil senedi. – Kókshetaýda tym bolmasa osy zamannyń úrdisine sáıkes bir kóshe bolsyn, sony ja­saıyq, – dep aıtqan taǵy da sol Sergeı Aleksandrovıch Dıachen­ko­nyń osy bir aýyz sózinen aza­mattyń sol baıaǵy óziniń, biz ben sizdiń, odan qaldy qalyń eldiń Kók­shesiniń búgini men bola­shaǵyn oılap, adal kóńiliniń júrek lúpilin sezingendeı bo­lyp edim. Ákimniń aıtqany boldy. Jú­rek qalaýy oryndaldy. Qyrýar sharýa iske asty. Endi, mine, osy bir jańadan jasanyp shyǵa kelgen Kókshetaýdyń osy bir kóshesi Kókshetaý atty qalany asqaqtat­ty, Kókshetaý shynaıy bir qala­ǵa uqsap shyǵa keldi. Kókshetaý jańa jasandy, Kókshetaý jańa túledi! Túngi Kókshetaý!.. Baıaǵy Qaraótkelge, burynǵy Aqmolaǵa, qazirgi Astanaǵa tartylǵan kúre joldyń boıyndaǵy tas tuǵyr­daǵy Qulager tulpardyń eskertkishine kóńil shirkinniń jeteleı beretini bar. Árli-berli aǵylǵan kólikterin aıaldatyp, tas tuǵyr­daǵy Qulagerge súısingen talaı­lar­dy kóresiń de, bul da bir Kókshetaýdyń abyroıyn aspan­dat­qan, Aqan seriniń arýaǵyn asqaqtatqan, tulpar tuıaqty qaı­ta bir tiriltken eskertkish bol­dy-aý dep qýanamyn. «Qulager, toptan ozǵan, júırigim-aı!», – degen Aqan seri júreginiń opa­syz ári qatygez dúnıeniń aýzy­nan jalyn atyp, kúrsine aıtqan bir aýyz sóziniń tasqa oıylyp ja­zylǵandyǵyn kóńil qalap turdy da, sol bir usynyspen bar­ǵa­nym­da da Dıachenko myrza mu­nym­dy qup aldy. – Qulager bul poezııa! Qula­ger – tarıh! Qulager Uly Dala­nyń uly tulparynyń sımvoly, – degen Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń zerdeli kóńilinen shyqqan osy bir aýyz sózin úlken bir jıynda estigende ákimniń el tarıhyn qurmetteı biler qa­sıetine taǵy da alǵys aıtqym kelgeni boldy. Osy arada bir aıtar pikir, Kókshege ákim bolyp nemese qyzmetke keler bolsań eń áýeli, Kókshetaý atty qalany jan-júregińmen osy Dıachenko sııaqty súıe bilý kerek! Jú­reginde Kókshetaýǵa degen súıis­­penshiligi, kóńilinde Kók­shetaýǵa degen adal peıili men nıeti bar azamat qana Kók­she­taýdy búgingi­deı kórkeıtip, búgingideı nur­lan­dyryp, bú­gin­gideı asqaqtata alady. Kók­shetaýǵa degen sol kó­ńilindegi adal nıeti, júregindegi sheksiz súıispenshiligi bar Sergeı Aleksandrovıch Dıachen­ko­nyń búgingi Kókshetaý úshin janyn salyp, meıirimin tógip ju­mys istep jatqandyǵyna qa­rap, bul qalany kórkeıtý úshin kóp qarjy ǵana emes, bul qalaǵa degen mahabbat pen súıis­pen­shi­lik te kerek eken dep oılaı­myn. Iá, Kókshetaý kóńildiń qa­­lasy, Kókshetaý júrektiń qa­la­sy, Kókshetaý oı men sezim­niń qalasy. Osy bir jaı Kók­she­taýǵa qyzmet babymen kelip-ketip jatar kim-kimniń de ár­daıym esinde bolsa eken! Áne, tas tuǵyrda Qulager tur! Janýar-aı, keń dúnıeniń qys­qa shylbyry men tar tu­saýy­nan bosanǵany endi boldy ma eken, beımálim keńistikti betke alyp, baýyryn erkin bir jazyp, tórt aıaǵyn teń basyp, jal-quıryǵy tógilip shaýyp keledi. Janýar-aı, óz sońynan túsken qýǵynshy qaraqshynyń bar ekendigin seze me eken, shur­­qyraǵan úni keledi qula­ǵymnyń túbine. Eı, adamdar, aıańdarshy Qulager dúnıeni! Eı, adamdar, qulatpa­ń­darshy Qula­ger ómirdi! Eı, adamdar, jylat­pańdarshy Aqan adamnyń seri kóńilin! Tas tuǵyrdaǵy Qulager, mine, osylaı dep shurqyraıdy. Sony uǵar, sony túsinip-túısiner sana bolsyn deńiz! Túngi Kókshetaý! Men de seniń túngi besigińde múlgigen oı álemińmen birge terbelip, birge tebirenemin. Men de ketemin erteń!.. Jabal ERǴALIEV, Parlament Senatynyń depýtaty.