Jalyndaǵan jastyq shaq, órine shyq ómirdiń

Memlekettik jastar saıasaty pármendi bola tústi Elimizde jýyqta ǵana júz jyldyq mereı­toıy keń kólemde atap ótilgen qazaqtyń uly aqyny Qasym Amanjolov bir kezderi: Sen qandaı baqytty ediń, keler urpaq, Qaraımyn kelbetińe men tańyrqap. Jańǵyrtyp jer saraıyn sen kelgende, Kórpeńdi men jatarmyn qyrda qymtap, dep jazǵan eken. Jastyq shaq adam ómiriniń eń qyzyqty da, qaırat-jigerge toly keremet kezeńi. Bizdiń elimizde resmı túrde adam ómiriniń jastyq shaǵy dep 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy kezeń sanalady. Elimizdegi júzege asyrylý ústin­degi jastar saıasaty osy kezeń aralyǵyndaǵy jastarǵa qatysty qoldanylady. Jalpy, jastar saıasatyn júrgizý kez kelgen el úshin jeńil emes. О́ıtkeni, jastar saıasatyn júrgizýdiń shyǵyndary mol, ári ol shyǵyndar birden qaıta qoımaıdy. Biraq soǵan qaramastan, óz bolashaǵyn oılaǵan kez kelgen el osy máselemen shuǵyldanýy tıisti. О́ıtkeni, ómirde kúnde aıtylatyndaǵydaı, jastar degenimiz – el erteńi. Búgingi jasta­rymyzdyń oı órisiniń qalyptasýy, oqý men eńbekke degen yntasy, azamattyq jáne pat­rıot­tyq sezimderi, adamgershilik qasıeti er­teńgi kúni el taǵdyryn aıqyndaıtyn bolady. Álemde kez kelgen el jastar máselesimen shuǵyldanýy tıisti dedik. Biraq soǵan qara­mas­tan, naq osy máselemen memleket deń­geıin­de aınalysatyn elder álemde óte sa­naýly eken. Kóptegen elderdiń óz jastaryna memlekettik deńgeıde qamqorlyq jasaýyna múmkindikteri joq. Endi bir elderde qoǵam­dyq qurylys, onyń mentalıtettik deńgeıi basqasha qurylǵan. Máselen, Amerıkada áli kúnge deıin jastar týraly memlekettik saıasat joq. Bul qoǵamda jastar kóbinese jekemenshik qorlarǵa, sonyń ishinde qaıyrym­dy­lyq, demeýshilik qorlaryna úmit artady. Bul elde mundaı qorlar túri kóptep sanalady. Álemde jastar saıasatymen memlekettik deńgeıde belsene shuǵyldanatyn el qaısy desek, sarapshylardyń aıtýynsha, eń aldy­men Germanııany eske alamyz. Munda jas­tardyń tárbıele­nýi­ne, bilim alýyna, emdelýine jáne basqa da áleý­mettik jaǵdaılarynyń kórsetiletin zańda belgilengen tıisti qamqor­lyqtary bar. Jastar máselesimen memlekettik turǵyda aı­nalysa bastaǵan el­derdiń biri – bizdiń Qa­zaqstan bolyp taby­lady. Statıstıkalyq de­rekterge qaraǵanda, Qazaqstandaǵy 14 pen 29 jas arasyndaǵy jas­tar sany 4,5 mıllıonnan asyp jyǵylady. Iаǵnı, el turǵyndary­nyń 28 paıyzyn jastar quraıdy. Sonyń ishinde elimizde 800 myńǵa tarta stýdentter bar. Aýyldaǵy jastar sany 2 mıllıonnan asady. Qaladaǵy jastar sany 2,5 mıllıonnan asady. Sońǵy jyldary aýyl jastarynyń kópshiligi mektep bitirgennen keıin jumys izdep qalalarǵa kele bastady. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin aýyldarǵa barmaı, kóbinese ózderiniń oqyǵan qalalarynda qalyp qoıyp jatady. Sóıtip, qaladaǵy jastar sany barǵan saıyn basymdyqqa ıe bolyp keledi. Al jastar degenimiz, qoǵamnyń eń belsendi toby. Sózge de qyzatyn, túrli shaqyrýlarǵa da boı uratyn solar. Sondyqtan, árbir jas ómirde óz qabi­letine saı durys bilim alyp, jaqsy otbasyn qurý úshin jastar jónindegi memlekettik saıasattyń bolýy óte oryndy dep túsinemiz. Endi osy jastar máselesi týraly memle­kettiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń qysqasha tarıhyn baıandaı ketetin bolsaq, 1991 jyly, ıaǵnı, el Táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda «Jastar týraly jáne memlekettik jastar saıasaty týraly» zań qabyldanyp, jastar saıasatynyń tujyrymdamasy ázirlengen bo­latyn. Munan keıin el ómirinde júrgen úlken ózgeristerge baılanysty 2004 jyly «Memlekettik jastar saıasaty týraly» zań qabyldandy. Osy boıynsha memlekettiń jas­tarǵa qatysty júrgizetin isteriniń strate­gııalyq jelisin aıqyndaıtyn jańa tujy­rymdamada ómirge keldi. 2008 jyldyń 1 shildesinde QR Prezıdenitiniń Jarlyǵymen «Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezıdenti qasyndaǵy Jastar saıasaty jónindegi» keńes quryldy. Bul keńes osy másele jónindegi isterdi úı­lestirýge, jastarǵa tıisti kómek-qoldaýlar kórsetýge baǵyttalǵan jumystardy óz quzyretiniń sheńberinde júrgizip keledi dep aıtýǵa bolady. Qazaqstandaǵy jastar týraly memlekettik saıasat olardyń múddeleri men talap-tilekterin aıqyndaýǵa, densaýlyqtaryn qor­ǵap, damytýǵa, adamgershilik jáne rýhanı damýyn qamtamasyz etýge, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa, jastardyń qu­qy­ǵy men bostandyǵyn júzege asyrýǵa, jastardyń problemalaryn sheshý máselesin júıeli jáne keshendi jolǵa qoıýǵa, memlekettik saıasatty jasaǵan kezde osy iske jastar­dyń óziniń tikeleı qatysýyn qamtamasyz etýge qaraı baǵyttalyp otyr. Osy saıasatqa baılanysty qazirgi kúni bizdiń elimizde jastardyń tegin orta bilim alýyna, joǵary oqý ornyna túsken kezde mem­lekettik granttardy paıdalanýyna, «Bo­la­shaq» baǵdarlamasy arqyly sheteldiń jo­ǵary oqý oryndarynda memlekettik tap­syrystar negizinde tegin bilim alýyna, óz bilimine sáıkes qyzmetke ornalasýlaryna, memleketten turǵyn úı salý úshin tegin jer telimin alýyna, aýylǵa jumysqa barǵan kezde memleket esebinen bir rettik kóterme járdem alýyna, eńbek etýlerine, sportpen shuǵyldanýlaryna, memleket belgilegen zań­darǵa sáıkes tegin emdelýlerine jáne Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamattary paıda­lanatyn basqa da jeńildikterge ıe bolýla­ryna quqyǵy bar. Bul quqyqtardyń olardyń ómirine tıgizip otyrǵan paıdasy úlken dep aıtýǵa ábden bolady. Sonda qarap otyr­sańyz, Qazaqstan memleketi árbir sábıge ol eki-úsh jasqa tolyp, bala baqshaǵa ornalas­qan tustan bastap, atjalyn tartyp miner azamat jasyna jetkenge deıingi aralyqta óziniń qamqorlyǵyn kórsetedi eken. Osy qamqorlyqtyń nátıjesinde qazirgi kúni jas­tarymyz zamanǵa saı bilim alyp, dúnıejúzin aralap, kózderi erte ashylyp keledi. Munyń syrtynda, olardyń bilim sapasyn nyǵaıtý maqsatynda ıntellektýaldyq mektepter júıe­si jumys isteı bastady. Bul mektepterde kóptegen pánder qazirdiń ózinde aǵylshyn jáne basqa da shetel tilderinde júredi. Osy úshin elimizge shet elderden kóptegen táji­rıbeli oqytýshylar shaqyrylyp otyr. Munyń syrtynda Astanada Nazarbaev Ýnıversıteti jumys isteı bastady. Onyń bilim berý deńgeıi shet eldiń ozyq oqý orynda­rynan eshbir kem túspeıtin bolady. О́ıtkeni, bul oqý orny qazirgi kúnniń ózinde bilim berýdiń halyqaralyq standarttarynyń ozyq úlgisi boıynsha qurylyp otyr. Elimizdiń ekonomıkasy damyp, halyqtyń ál-aýqaty jáne memlekettiń qýaty kúsheıe túsýine baılanysty qazirgi kúni kóptegen ata-analar óz betterimen de balalaryn shet elderde oqyta bastady. Sóıtip, Qazaqstan jastarynyń aldynan olardyń ata-analary buryn kórmegen jańa múmkindikterdiń esigi ashylyp keledi. Osy rette, elimizde júrgiziletin memlekettik saıasat barsha jastarǵa ortaq ekendigin, onyń aıasynan eshkimniń tysqary qalmaýy qajet ekendigin atap kórsetpekpiz. Ázirge ókinishke oraı mektep bitirip shyqqan árbir jastyń bolashaq ómirge bet alysyndaǵy turmys jaǵdaıy, bilim jaǵdaıy teń bolmaı otyr. Bilimdi mektepten durys alyp shyqqan jastar ary qarata ony sátti jalǵastyryp, ómirden óz oryndaryn taýyp ketip te jatyr. Jalpy, kóp másele adamnyń ózine baılanys­ty bolatyndyǵy aqıqat. О́ıtkeni, danalyq sózderde aıtylǵanyndaı, «ár adam – óz taǵdyrynyń ıesi». О́mir atty kúrmeýli jol esh ýaqytta qaıta qaıtalanbaıtyndyqtan jáne ár adamnyń ómiri óz erekshelikterine toly bolatyndyqtan, onyń tolqynynda durys júzip shyǵý osy kúnge deıin jaýaby tabylmaǵan asa kúrdeli másele. Demek, ár adam óz ómiriniń, óz taǵdyrynyń ıesi retinde ony durys ótkizýge qaraı beıimdelýi, ıkemdelýi qajet. Adam qoǵamdyq ortada ómir súretin bolǵandyqtan, aldyna durys maqsat qoıyp talpynǵan jastarǵa qoldaýshy tabylmaı turmaıdy. Sondyqtan bir ret qana beriletin ómirdi neǵurlym mándi ótkizý úshin árbir jastyń izdenimpaz, talapty bolǵanyna ne jetsin. «Talapty erge nur jaýar» dep aıtpap pa edi qazaq atamyz. Degenmen, bizdiń búgingi ómirimiz báseke, kúreske toly bolǵandyqtan  ol ómirde jol taýyp ketý de ońaı emestigin bá­rimiz jaqsy sezinemiz. Qazaq­standa jastar týraly memlekettik saıasat osy úshin júrgiziledi. Ol saıasat jastardyń bilim alýy­na, eńbekke ornala­sýyna baryn­sha kómektesýge negizdelgen. Mem­leket qýaty artqan saıyn bul saıasattyń pármendiligi de arta túsýde. Máselen, sońǵy bir-eki jyldyń aıasynda elimizde halyqty jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy ázirlendi. Bul strategııada kóbinese jastardyń jumysqa ornalasýyna artyqshy­lyqtar jasalady. Máselen, bir jas azamat aýyldy jerde eki qolǵa bir kúrek taba almaı qınalyp júr deıik. Mine, osyndaı jumys izdeýshi jas memlekettik organdarǵa baryp tirkelip, óz jaǵdaıyn aıtatyn bolsa, ondaı jas memlekettik saıasat aıasynan tysqary qalmaıdy. Memlekettik organ ókilderi onyń munan keıingi ómirine áser etetindeı qoldaý sharala­ry­nyń múmkindikterin kórsetedi. Sonyń birin tańdap, tıisti kelisim-shartqa otyryp, qımyl-áreket jasaýǵa bolady. Ondaı jasqa birinshi kezekte ómirde suranysy bar ma­mandyqtarǵa beıimdelýine, ıaǵnı daıarlyqtan ótýine memlekettik turǵyda tegin kómekter  kórsetile bas­taıdy. Jaqsy damyp kele jat­qan óńirlerge baryp jumysqa ornalasýynyń joldary kór­setiledi jáne so­ǵan jaǵdaı jasalady. Munyń ózi úlken kómek emes pe, aǵaıyn? Bizdiń elimizde jastarǵa baılanysty memlekettik saıasat aýyq-aýyq qaıta qaralyp, jaqsartý joldaryna qaraı alǵa basyp keledi. Memlekettik saıasatty júzege asyrý baǵy­tynda jańa tujyrymdamalar men zańdar da qabyldanyp jatyr jáne ol zańdar ýaqyt ótken saıyn jetildirý ústinde. Máselen, jýyqta ǵana Úkimet otyrysynda «Memle­ket­tiń jastar saıasaty boıynsha qabyldanǵan zańdarǵa jańa túzetýler engizý» jónindegi másele arnaıy qaraldy. Ol túzetýler jastarǵa degen qamqorlyqty odan ári kúsheıte túsýge qaraı baǵyttalyp otyr. Ol qandaı jańalyqtar? Jańa zań jobasy boıynsha birinshi kezekte joǵary oqý ornynda oqıtyn stýdent­terdiń turǵyn alańmen qamtamasyz etilýin odan ári jaqsartý jáne kúndizgi bólimde oqıtyn stýdentterdi jeńildikti jolaqy bıletterimen qamtý máselesi qarastyrylǵan. Osy ýaqytqa deıin mundaı quqyq barlyq jerde birdeı berilmeı kelgendigi belgili. Endi osy zań aıasynda bul másele jalpyǵa ortaq tártipke aınalýy tıis. Sonymen qosa, jańa zań jobasynda «Daryn» memlekettik jastar syılyǵyn bekitýdi elimizde tuńǵysh ret zań aıasynda júzege asyrý qarastyrylǵan. Taǵy bir jańalyq osy zań jobasy boıyn­sha jastardyń jáne jastar máselesimen shuǵyldanatyn úkimettik emes uıymdardyń resýrstyq ortalyqtary qurylatyn bolady. Bul ortalyqtar jergilikti organdardyń sheshimimen kommersııalyq emes uıym deń­geıinde qurylady da, jastarǵa aqyl-keńes berý, aqparattyq, uıymdyq qoldaý kórsetý máselelerimen shuǵyldanatyn bolady. Jańa zań jobasynda stýdenttik keńes­terdi, múddelester klýbtaryn damytý jónin­de jańa baptar qarastyrylǵan. Jastardyń volonterlik, patrıottyq, sporttyq, tehnıka­lyq klýbtaryn uıymdastyrý máselesinde de memlekettik qoldaýlardy arttyra túsý kózdelinip otyr. Sonymen elimizdegi jastar saıasaty eko­no­mıkamyz damyp, memleket qýaty artqan saıyn jańa mazmunmen tolyǵyp, barǵan saıyn júıeli jolǵa túsip keledi. Bul máse­lelerdiń sheshim tabýy arnaıy memlekettik organdarǵa júktelip otyr. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan jastaryna jasalatyn memlekettik qoldaý sharalary basqa elderden artyq bolmasa, kem bolmaıdy dep esepteımiz. Osy rette aıta ketetin endigi bir másele, jastarǵa qatysty qoǵamdyq ortanyń da qozǵalysy qajet. Elimizde qalyptasyp otyrǵan kásipkerlik orta, iskerler álemi bul máselege belsendi túrde aralasyp, kóptegen órkenıetti elderdegi sekildi jastarǵa járdem­desý baǵytynda ózderiniń demeýshilik, qaıyrymdylyq qorlaryn quryp, jastardy qoldarynan jetekteıtindeı, bilim alýlaryna, eńbekke ornalasýlaryna septestigin tıgizetindeı áreketter jasap jatsa, quba-qup bolar edi. Jastar ózderi ómir súrgen qoǵamǵa rıza bolyp ósýi úshin bul máseleniń de mańyzy zor dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI.