Qazdaýysty Qazybek bı: tulǵa jáne memleket

Qazaqtyń jaýynger hany Sal­qam Jáńgir 1652 jyly ólgen soń, daǵ­darysqa túsken qazaq memleketin qaı­ta qu­­rap, onyń saıası ınstıtýttary men dás­túr­li qoǵamdyq júıesin qaıta jańǵyrtý ońaı bolmaǵan. Qazdaýysty Qazybek osy bir aýyr kezeńde atqa mingen tulǵa jáne ol zamannyń ahýalyn túsiný ońaı emes. Bul jaǵynan bizge qazaq arasynda saqtalǵan ba­bamyzǵa qatysty ańyzdar men jyrlar jaqsy jolbasshy bolady.

О́kinishke qaraı, osy kúnge deıin HVII- HVII ǵasyrlardaǵy qazaqtyń tarıhy men osy tarıhty jasaǵan eleýli tulǵalary týraly tushymdy ǵylymı eńbekter az. Qolda bardyń kópshiligi kórkem ádebıet túrinde, ne kólemdi pýblısıstıka deńgeıinde jazylǵan maqalalar men kitaptar. Kásibı tarıhshylar men ǵalym-zańgerlerdiń qoly­nan shyqqan dástúrli Qazaq memleketi men onyń quqyqtyq negizderi týraly eńbek­ter sırek. Osyǵan baılanysty olqy­lyq­tyń ornyn toltyrý maqsatynda biz Qaz­daýysty Qazybektiń ómiri men qaı­rat­kerlik qyzmetine arnalǵan birneshe etıýd­ty oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. 

«Qontájige barǵanyń,  on segizde sol kúnde» Qazaq arasyndaǵy ártúrli áńgimelerde Qazybek alǵashqy elshilikke 13-14 jasynda barǵan eken degen sóz bar. Shyn máninde qyzy Mańqannyń joqtaýynda kór­setilgendeı on segiz jasynda barǵan. So­nymen birge, Qazybek ákesi Keldibektiń ja­nynda áz Táýke han ordasynda júrip dıplomatııalyq jumystarǵa daıyndalǵan deýge bolady. 

1681-1683 jyldary Jońǵarııadan attanǵan Qońtájiniń nemere inisi Syban Rabtan basqarǵan qalmaqtyń iri áskeri qazaqtyń ońtústik bóligin shapty, Tashkent-Túrkistan mańyndaǵy kórnekti qalalardyń kóbi qalmaq qolyna ótti. Bul oqıǵa qazaq shejiresinde «Saýran aınalǵan» degen atpen belgili. Qazaq qalalarynyń ishinde eń kóp qarsylyq kórsetkeni de, qıraǵany da Saıram qalasy boldy. Osy jolǵy shabýyldyń kezinde tek qalalar ǵana emes, onyń mańyndaǵy kóshpeli elden de jaý qolyna túskender boldy. Syban Rabtan qazaqty Jetisýǵa qaraı keri qýyp, onyń ishinen tańdap myń úıdi Qaratal ózeni, Ile boıynda otyrǵan Qońtájige syılyqqa tartty delinedi. 

Qazaq shejiresi bul jaǵdaıdy bylaısha túsindiredi: «Bir jyldary qalmaq hany Qońtáji qazaqtyń malyn, malymen qosa uly men qyzyn áketedi. El «qyzymyzdy kúń, ulymyzdy qul qylyp otyra almaımyz» dep soǵysqa daıyndalady. Sonda Táýke han «Aldymen elshi jibereıik, júz kisini bastap qarakesek Keldibek qal­maq­­tyń ordasyna barsyn», deıdi. Kel­di­bektiń shaý tartyp qalǵan kezi bolsa kerek, ózimniń ornyma balalarymnyń birin ji­be­r­eıin dep ruqsat surapty». Budan ári qa­raı shejireshi aýyz ádebıetiniń súıikti qa­­harmany Telqońyr degen taıdy áńgimege qosady, uly Qazybekti soǵan mingizip, Táýkeniń ordasy Túrkistanǵa jiberedi:  «Táýke hannyń kózi eń aldymen kermede turǵan osy Telqońyr taıǵa túsipti deıdi. Aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınap, býsanyp, eleńdep tur eken. Sodan keıin baryp sálem berip janyna kelgen Qazybekten: – Sen basshy bolǵyń kele me, joq qosshy bolǵyń kele me? – dep surapty.  – Men aýylda júrgende balalardyń bas­shysy edim, endi aǵalarymnyń atshysy bolaıyn dep keldim. Taı báıgesi men qu­nan báıgesin kórip edim, endi at báıgesine qosylaıyn dep keldim, – degende Táýke qarq-qarq kúlip:  – Jaraıdy, balam, jaraıdy, barsań bar. Taıyń da jaqsy eken, óziń de jaqsy ekensiń! – deıdi».

Sonymen Táýke han: – Jat eldiń aldynda jaqsy eldiń balasy qusap turyń­dar. Qalmaqtyń hany Qońtáji tasyp júr­gen han edi! Qol bastaıtyn batyr bolý da qymbat, jol bastaıtyn kósem bolý da qymbat, bárinen de el taǵdyryn sheshe­tin sheshen bolý qymbat. Eldestirmek el­shi­den, jaýlastyrmaq jaýshydan. El­de­se almaı jaýlasa ketsek, senderdiń sheber­siz­­dikterińnen bolady. Jaýdy almas qy­lyshpen de kóndirýge bolady, ótkir sózben de kóndirýge bolady, myltyqpen dáldep atyp jyǵýǵa da bolady, sózben dáldep aıtyp jyǵýǵa da bolady. Aýyzdan shyqqan sóz atylǵan oqpen birdeı, qaıtyp ala almaısyńdar. Sóz sóılegende oılap sóıleý kerek, – dep elshilikti shyǵaryp salady.

Elshiler biraz qıynshylyqtardy bastan keship, surastyra kele Tarbaǵataı taýynyń tań jaǵynda, Altaı taýynyń oń jaǵynda otyrǵan han ordasyna baryp jetedi. Erteńinde qalmaqtyń yńǵaıly atqa mingendeı, yqsham kıim kıgendeı jigitteri kelip: «Sózge dámeliń qalmańdar», dep shaqyryp keledi. Qazybek te attyń ishinde qalmaı, jigittermen birge han ordasyna kirip keledi. Sonda han turyp ashýly júzben, túsin sýytyp, murtyn tikireıtip: – Iá, qazaqtar, nemenege keldińder, aıtatyńdaryń bolsa, aıtyńdar, – depti. Bulardyń basshysy Taıkeltir bı asyp aıtpaıtyn kisi eken, «á» degennen sharqyl­das­yp, shańqyldasyp qaıtemiz degen kisishe: О́leńdi ózgege berdik, О́rlikti tómenge berdik. Aldııar taqsyr, aldyńa keldik. Berseń aldyq, Bermeseń qaldyq. Sózdi ózińe saldyq! – dep úsh-tórt aýyz taqpaqpen sózdi tastaı berdi. Sonda asyp turǵan tákappar Qońtáji han Taıkeltirdiń tómendep sóılegen sózine mereıi ústem bolyp: – Olaı bolsa, keshke sheıin bir jaýap qaıtararmyn, jaýap qaıtpaı qalatyn kún bolsa, at-tonnyń amandyǵynda eldi tapqan da teris bolmas, – depti. Sóıtip, Taıkeltir úsh-tórt aýyz taqpaqpen sózdi tastaı berip edi, han ony eki aýyz sózben úzip tastady. Úzilgen sózdi jalǵap qazaq jaǵynan eshkim eshteńe deı almaıdy. Qazaq-qalmaq tarazyǵa bir túskendeı boldy. Qazaq elshileri tyǵyryqqa tyǵylǵandaı bolyp qaldy. Sonda Qazybek esik jaqta óziniń nóker jigitiniń janynda erkelegendeı bolyp otyr edi, aınala bir qarap, eshkim eshteńe demegen soń, ornynan atyp turyp, ózderiniń basshysy han Bertiske jetip bardy. – Erden erdiń nesi artyq. Eptestirgen sózi artyq. Maldan – maldyń nesi artyq, Bir-aq asym eti artyq. Jerden – jerdiń nesi artyq, Bir-aq ýys shóbi artyq. Mindetine alǵan sózden, Shegingen jigitten, О́lgen aıýdyń óti artyq, – deıdi. Sodan keıin Qońtájige jetip kelip, qarsy tura qa­lyp: – El ebelek emes, er kebenek emes, dat! – dedi. Sonda han: «Oı, óziń jónińdi aıtshy, atyń kim?» – depti.  Atym – Qazybek, ákem – Keldibek, hal­qym – qazaq, rýym – Qarakesek, – depti. – Daýysyń qazdyń daýysyndaı qańq­yl­dap tur eken, al datyńdy aıtshy! –  depti han. Mine, osy tusqa deıin ańyz elshiliktiń áń­gimesin ájeptáýir shynaıy baıandaıdy. Biraq ári qaraı «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz» dep bastalatyn Qazybektiń 1743 jyly Qaldan Serenge aıtqan sózin mátinge salyp jiberedi. 

Shyn máninde Qazybektiń aıtqan sózi: Ordyń Jalǵyz aǵashyna tańba  salǵyz­dyń, O da seniń óneriń-di. Muǵaljardan tas alǵyzdyń, O da seniń óneriń-di. Ertisten temeki tartyp, at sýarttyń, O da seniń óneriń-di. Aınalada alty han bar edi, О́zińnen artyq kim bar edi? Qatty qarǵysyń bolsa, Qaıyrly jarylǵasynyń bar edi, Sol jarylǵasynyńnan úmit  qylyp keldik!

Conda Qontáji jas jigittiń sózine tań qalyp, súısinip:

– О́ziń sózge keletin bala bolsań, otyr­ǵan ornyń qandaı tómen edi, bylaı jo­ǵary shyqshy, joǵary, – dep qoltyǵyn asha beripti. Sonda Qazybek: «Bizdiń qa­zaq­tyń ádetinde jasyna qaraı otyryp, ja­ǵyna qaraı sóz sóıleı beredi, ózimnen úlken aǵalarym tórde otyrsa, maǵan tóbe­de otyrǵanymmen birdeı», dep jalt burylyp, ornyna qaıta baryp otyrady.

– Men han bolǵaly, basyma baqyt qonǵaly eshbir adamǵa tize berip kórgen joq edim, jyǵylǵanymdy bildirip, sizderge biraz syı qylaıyn, – dep bulardyń basshy adamynyń árqaısysyna bir toǵyzdan syı beripti. Qazybekke qarap:

– Janym, Qazybek, sen jańa úıretken jas tulpar ekensiń, seniń aıtqan sózińe me­niń býynym shydamaı, siresip tura almadym. Sondyqtan, saǵan eki túrli belgi be­r­e­min. Bireýi – seniń daýysyń qaz­dyń daýysyn­daı qańqyldap shyǵady eken, sondyqtan seniń atyń budan bylaı «Qazd­aý­ysty Qazybek» bolsyn; ekinshi – «qos to­ǵyz júldeni» saǵan arnap baıladym, budan by­laı sen eki sybaǵaly bol! – depti.  Olaı bolsa babamyzdyń «Qaz» ataǵyn alý­y 1684 jyldan bastalady dep joramaldaı alamyz. 

Qaz sóziniń maǵynasy Biz kóp zaman Qazybektiń «Qazdaýysty» atanýy Qońtaıshynyń «seniń daýysyń qazdyń daýysyndaı qańqyldap shyǵady» deýinen bastalady dep júrmiz. Bul óte qate pikir, aýyz ádebıeti mátinderin syn­nan ótkizbeı qabyldaýǵa úırenip alǵan­nyń, halyqtyq qarapaıym túsi­nikterden shyq­paǵanymyzdyń nátı­jesi. Túrki-muń­ǵyl kóshpelileriniń qoǵamdyq ómiri demok­ra­tııalyq tártipke negizdelgeni belgili. Bul elderdiń ishinde baıy men kedeıi, sul­tany men qarashasy bolǵanymen, olar­dyń qarym-qatynasyn áleý­mettik qaı­shylyq, qanaýshylyq maǵy­na­synda túsiný múmkin emes. Qoǵamdy ustap turǵan uly kúsh – týystyq, rýlardyń bári de bir-birimen aǵaıyndy, biri úlken, biri kishi. Osy ortada handardyń bıligi de shekteýli bolýy zańdy, olardyń barlyq kúshi rý kósemderiniń nıetine, yqylasyna qaraı ólshenedi. El qoldasa kúshti, jaýgershilik bolsa tizgin qolda. El kóńilinen shyqpasa bılikten qalys. Sol sebepten qazaqtyń da, qalmaqtyń da qalyń ortasynda memle­ket pen qoǵam ómiriniń mańyzdy degen máseleleri búkil el basshylary men qarýly azamattar qatysqan jıynda sheshiledi. Osy uly nópir jıyndy «Qaz» dep ataıdy. Onyń ótkizilý salty da, sheshetin máselesi Kúltóbedegi «Jeti jarǵynyń» otyrystarynan, han saraıynda, astarda ótetin ártúrli keńesterden (toǵanaq keńes, turymtaı keńes, t.b.) bólek.  «Qaz» degenimiz – jalpy jaýynger jasaqtyń májilisi, jıyny. Kóshpelilerdiń tártibi boıynsha mundaı jıynǵa astynda aty, qolynda bes qarýy joq adam qatysa almaıdy. Kóshpeli qoǵamda ondaı adamdy ózgeler ózine jáne teń sanamaıdy. Máselen, bir jerden qyz aıttyramyn dese de, aldymen áleýmet sharýasyna qatysy bar ma, soǵan qaraıdy. Qazǵa adam kóp jına­lady, onyń sheshimderi de daýystyń basym­dy­lyǵymen sheshiledi. Daý bolyp el ekige ja­ryl­sa qaı jaǵynyń daýysy basym, sol jeńedi. Mine, osyndaı jerde bı-sheshenniń sheberligi, daýysynyń kúshtiligi jarysqa túsedi. Búkil qazaqtyń jıynyn meńgerip ketý ońaı emes. Qazda memlekettiń syrtqy saıasaty, han muragerligi, jer ıeligi men el bıligi sııaqty jalpy halyqtyq máseleler talqylanady, sol sebepten Buqar jyraý Abylaı handy toqtatqysy kelse :  Ashýlanba, Abylaı,  Ashýlansań, Abylaı  Kóterermin, kórermin Kóterip qazǵa salarmyn, – deıdi.

Qaı máseleni qazǵa salý halyqtyq jıyndarda iri memleket qaıratkerleriniń, rý basy kósemderiniń qoldaýymen sheshiledi. Eger osy usynystardy qaz qoldasa, onda búkil el qyrylyp-joıylsa da sol sheshimdi oryndaıdy.

Qazaq ıdeıasynyń negizi bolǵan «qaz» uǵymy Eýrazııa halyqtarynyń kóne tarıhyna bastaıdy. Kavkaz taýly óńirin mekendegen osetın jáne kabardın halyqtarynyń nart atalatyn epıkalyq jyrlarynda «Tot na hase byt dostoın, Kto mechom razrýshıl gory, Kto poznal prostory mıra, Kto proshel morıa ı sýshý, Zakalıaıa dýshý v bıtvah», degen qazǵa arnalǵan jarqyn shýmaqtar bar.

Bul jerde «qaz» (hasa) eń ataqty jaýyn­gerlerdiń keńesi, qazirgi tilmen aıtsaq, parlament degendi bildiredi. Epos qazǵa tek áskerı synnan ótken, jaýger­shi­likte shyńdalǵan azamattar ǵana qa­tysa alady deıdi. Kap taýyndaǵy kabarda, balqar, qarashaı halyqtarynda el jaqsylarynyń jıynyn áli kúnge «qaz» (hasa) ataıdy. Qazirgi zertteýshilerdiń pikirinshe «Hase, kak ı stoletııa nazad, ıavlıaetsıa predstavıtelnym organom vlastı naroda, polnomochnym parlamentom sýverennogo gosýdarstva. Na Hase perıodıcheskı prınımalıs reshenııa, ochen vajnye dlıa obshestva».

«Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy...» Qazdaýysty Qazybektiń «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep naızaǵa úki taq­qan elmiz; eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám tuzyn aqtaı bilgen elmiz, asqaqtaǵan han bolsa, han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kúń bolamyn dep týmaıdy.Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz» dep bastalatyn tolǵaýy 78 jasynda, 1743 jyly Qaldan Seren qolynan Abylaıdy bosatýǵa barǵanda aıtylady. Bul ondaǵan jyldarǵa qazaq pen qalmaqtyń jaýgershiligin aýyzdyqtaǵan kezdesý boldy.

«Berseń jóndep bitimińdi aıt, Bermeseń diril­demeı jónińdi aıt. Ne turysatyn je­riń­di aıt!» degen sózdi bir jaǵynan, ómir­den kórgeni men túıgeni, aqyly men aı­lasy jarasqan adam, ekinshi jaǵynan ózine, memleketine, onyń kúshine senetin adam aıtady. Bul kezeńde dúrben-oırat shúr­shit-manchjýr shabýylynyń ótinde boldy. Qaldan Seren halha-mońǵoldy dúrben-oıratqa endi qaıta qosyp almaıtynyna kózi jetti. Qazaqtar bolsa «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamadan» esin jınap aldy, qazaq saýdasy bir jaǵy eskilikti Máýrennahrmen, Túrkistanmen júrse, ekinshi jaǵynan Reseıdiń shekaralyq alqaptarynan ózine jańa saýda kózderin tapty. Endeshe ekonomıkalyq jaǵynan qazaq qaıta kúsh jınaı bastady degen sóz. Osynyń bárin eskergen Qaldan Seren Ábilpeıizdi amanatqa alyp qalyp, Aby­­laıdy bosatty, oǵan Reseı men Qy­taı­ǵa tótep berý úshin ózimen jaý emes, áskerı odaqtas halyq kerek edi. Budan ári Ábilpeıiz óziniń bala-shaǵasymen, baqqan malymen qalmaq arasynda eki eldiń odaq­tastyǵynyń kepili bolyp júrmek. Abylaı sultan bolsa zor qurmetpen elge oraldy. 

Sheshimin kútken máseleler

Qazaq halqynyń memleket jáne bılik tarıhyn zerdeleý men túsinýdiń bir joly – bıler ınstıtýtyna nazar aýdarý. Ony qaperden shyǵaryp alǵan zertteýshi qansha jerden kúsh salsa da bizdiń ótken tarıhymyzdan memleket degen uly qurylymdy tanı almaıdy. Ult tarıhnamasynyń osal jeri de osy. Qansha jerden ádemi baıan­dalǵan, kólemi mol eńbek bolsa da onyń ishinde memleket pen dástúrli bılik­tiń uıytqysy bolǵan bıler ınstıtýty kór­se­tilmese, ol eńbektiń bir jaǵy oısyrap tu­rady. Biz rý-taıpa máselesi degende bir­den traıbalızm dep basymyzdy ala qash­paı, olardyń Qazaq handyǵynyń ákim­shi­lik-terrıtorııalyq qurylymyn túzetin bir­likter ekenin umytpaýymyz kerek. Osy birlikterdi basqaryp jáne qarym-qa­ty­nastaryn rettep turatyn tetik – bıler ınstıtýty.

Árıne, dástúrli qazaq memlekettiliginiń joǵary saıası ınstıtýttary bar, olar bir orta­lyqqa baǵynýdy qamtamasyz etetin han bıligi, orda, atalyqtar, tóleńgit­ter. Biraq olar aısbergtiń joǵarǵy jaǵy sııaqty, negizgi aýyr bóligi rý-taıpa­lyq qur­ylymdar sýdyń astynan asa kórin­beıdi. Tek handyq bılik álsiregen ýa­qyt­ta, ne jaýgershilik kúsheıgende, ıaǵ­nı saıası daǵdarystar kezinde rý-taıpa bas­shy­lar­ynyń jaýaptylyqty ózderi ala bas­ta­ǵanyn kóremiz.

Ásirese, eki ǵasyrdyń japsarynda (HVII-HVIII ǵ.ǵ.) bir jaǵy Jibek joly boıyndaǵy úlken saýdanyń toqtaýyna, ekin­shiden, qalalyq óńirdiń daǵdarysyna, jaýgershiliktiń kúsheıýine baılanysty taǵdyry tálkekke túsip turǵan qazaq eliniń bılerge úlken úmit artqany baıqalady. Bul kezeńde «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» ótkizip, jańa zań jobasyn jasap, ony áz Táýke han bılegen qazaq memleketiniń quqyqtyq tuǵyry esebinde ómirge kirgizgen Tóle, Qazybek, Áıteke sııaqty uly bıler­diń orny bólek. Bul atalǵan bıler áz Táý­ke han zamanynda paıda bolǵan joǵary kon­stıtýsııalyq keńes «Jeti Jarǵynyń» quramynda boldy. Olar Ortalyq Azııa erte zamannan mekendegen ulystardyń zań erejeleriniń negizinde «Jeti Jarǵyny» qalyptastyrdy. Sonymen birge qazaqtyń uly bıleri syrtqy saıasatqa da belsene qatysyp, Eýrazııa qurlyǵynyń kindik ólkesin mekendegen qazaqty jan-jaǵynan antalaǵan jaýlarynan qorǵashtady. Qazaq-qalmaq, qazaq-qytaı, qazaq-orys ara­syn­daǵy qarym-qatynastardyń HVIII ǵasyrda bizdiń eldiń paıdasyna sheshilýi dańqty bılerdiń tek qana mámileger retinde ǵana emes, sonymen birge rý-taıpalyq júıeniń barlyq múmkindikterin paıdalanyp halyqty aýyr kezeńde saqtaı bilýinde der edik.

Tarıh jáne tulǵa týraly qalam tartqan ba­tys­tyq uly ǵalym K.Iаspers. Bizdiń taqy­ry­bymyzdyń konteksinde onyń zaman já­ne tulǵaǵa qatystylyǵy bar kelesi bir piki­rine nazar aýdarýǵa bolar edi: «Tarıh – turaqty jáne tabandy qımyl, jekelegen adamdardyń alǵa jasaǵan qadamdary. Olar ózgelerdi ózderiniń sońynan erýge shaqyrady. Olardy estigender jáne tú­sin­gender bul qozǵalysqa qosylady. Alaı­da, sonymen birge tarıh tekke aıtyl­ǵan, eshkim sońynan ermeıtin, eshkim qulaq qoı­maıtyn urandardyń, kóp týyndaıtyn tarıhı oqıǵalardyń jaı ǵana jıyntyǵy bolyp qala beredi».

K.Iаspers tarıhty túsinýge múmkindik beretin adamzattyń rýhanı mádenıetiniń sharyqtaýy iske asqan beldik ýaqyttyń bastaýyn jeke tulǵalardyń qaıratkerligimen baı­­lanystyrady. Bul bizdiń qazaq sheji­resi personofıkasııalanǵan, ıaǵnı jeke tul­­ǵalarǵa baılanǵan tarıh degen anyq­ta­ma­myzben óte sáıkes keledi. Osy turǵydan qazaq memleketshildiginiń synǵa túsken, zamana synyna tótep bergen jáne sanada óshpes úlgi qaldyrǵan Qazdaýysty Qazybek dáýirin erekshe ataýǵa bolady. 

Jambyl Artyqbaev,  tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor