Astanada Qyzylorda ob­lysynyń kúnderi ótti

Bıylǵy jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda oblystyń ónerkásip kásip­oryn­dary 356,4 mlrd teńgeniń ónimin ón­di­ripti. Onyń ishinde 289,5 mlrd teń­ge taý-ken salasyna, 49,7 mlrd teńge óń­deýshi ónerkásipke tıesili. Sonymen qa­tar ónerkásiptiń óńdeý sektory da qar­qyn­dy damýda. Oǵan dálel sektordyń ish­ki jalpy ónim úlesi sońǵy tórt jylda 3 esege deıin ósken. 

Aımaq ekonomıkasynyń damýy úshin de mańyzdy jobalar iske asyrylýda. Má­selen, ıspanııalyq jańa tehno­logııany en­gizýdiń arqasynda «Aral tuz» aksıo­ner­lik qoǵamy ónim eksporttaýdy 40 esege ulǵaıtypty. Qytaı eliniń ınvestorlarmen birlesip Shıeli aýdanynda tamponajdy sement óndiretin zaýyttyń qurylysy júrip jatyr. Sondaı-aq, osydan bir aı buryn Qarmaqshy aýdanynyń Aqtóbe aýylynda jylyna 1500 tonna daıyn ónim shyǵaratyn qus fab­rıkasynyń qurylysy bastaldy. Joba «Aktobe ı K» jáne «Baı­qońyr» áleý­met­tik-kásipkerlik korporasııasymen bir­lesip júzege asyrylýda. 

«Bıznestiń jol kartasy-2020» ba­ǵ­dar­­lamasy aıasynda «Shalqııa» qor­ǵa­syn-my­­rysh kenishinde ken baıytý kom­bı­­naty men gaz-týrbınaly elektr stan­sasynyń qurylysyn salý boıynsha jumystar josparlanyp, osynyń aıasynda «Balasaýysqandyq» vanadıı ken ornyn brıtandyq kompanııalarmen birlesip ıgerý qolǵa alyndy.

Jalpy, óńir ekonomıkasyna 70 mlrd teńgeniń ınvestısııalary tartylyp, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankimen birlesip, jalpy quny 100 mln dollardan asatyn 4 joba júzege asyrylýda. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttary – Eýropa qaıta qurý jáne damý banki, Islam damý banki jáne Dúnıejúzilik damý ban­ki arqyly 720 mln dollar turatyn 15 jobany qolǵa alyp otyr eken.  Olbys qazir turǵyn úı salý kórset­ki­shi boıynsha Astana men Almaty qa­la­larynan keıingi úshinshi orynda tur. Birinshi jartyjyldyqta 307 myń shar­shy metr turǵyn úı iske qosylǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 38,4 paıyzǵa artyq. Al, aýyl sharýashylyǵy salasynda 15,0 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, jańadan 7 017 jumys orny ashylǵan. Sonyń biri – jańa shyny zaý­ytynyń iske qosylýy. Bolashaqta munda 350-400 adam jumys istep, nápaqasyn aıyrmaq. 

Oblys halqynyń 60 paıyzy kógildir otyn­nyń ıgiligin kórýde. Jýyqta gaz ji­berý stansalarynyń jelilik múm­kin­digin ke­ńeıtý maqsatynda «Qaraózek» gaz kom­pres­sorlyq stansasy iske qosylǵan. Bul – bo­lashaqta Astana qalasyna gaz jetkizý úshin jasalyp jatqan jobalardyń biri.  * * * Oblys kúnderi aıasynda elorda hal­qy úshin «Qazaqstan» sport kesheni av­to­­turaǵynda aýylsharýashylyq ónim­de­­riniń jármeńkesi uıym­das­tyryldy. Sha­ranyń alǵashqy ashylýyna oblys basshylarymen birge Astana qalasy ákiminiń orynbasary Ermek Amanshaev qatysyp, jármeńke ónimderimen tanysty. 

Jármeńkege Qyzylorda oblysynyń 30 sharýashylyǵy 40 túrli aýyl sharýa­shy­lyq ónimderin ákelipti. Onyń ishin­de Syr eliniń maqtanyshy, negizgi daqyl – kúrish pen qaýyn-qarbyz, Aral te­ńiziniń dámdi balyǵy jáne basqa da ónimder bar. Naqtyraq aıtqanda, 60 tonna kúrish, 3 tonna jylqy eti, 1 tonna taýyq eti, 15 tonna balyq, 1 tonna qymyz-shubat, 90 tonna qaýyn-qarbyz, 20 tonna kókónis, qııar, qyzanaq, 35 ton­na kartop, 8 tonna sábiz, 10 tonna qy­ryqqabat, t.b. ónimder naryqtaǵy ba­ǵa­dan birshama arzan baǵamen satyldy.

– EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi aıasynda elordada tórt ret jármeńke ótkizý jos­parlanǵan bolatyn. Osyǵan deıin Aq­mola jáne Batys Qazaqstan, Atyraý ob­lystarymen birlesip, óńiraralyq aýylsharýashylyq jármeńkelerin uıym­dastyrdyq. Bul joly elorda­lyq­tar úshin 60 mıllıon teńgege baǵalanǵan 200 tonna ónim alyp keldik. Taýar baǵa­syn Astana qalasy ákimdigi aýyl sha­rýa­­shylyǵy basqarmasymen aldyn ala ke­lisip belgiledik. О́ıtkeni, baǵa ha­lyq­q­a tıimdi bolýy kerek. Sóıte tura, biz­diń satýshylar arnaıy belgilep ber­gen baǵadan da tómen satyp jatyr, – dedi Qyzylorda oblysy aýyl sha­rýa­shylyǵy basqarmasynyń basshysy Baqyt Jaqanov. Jármeńke senbi, jeksenbi kúnge bel­gi­lengen eken. Senbi kúngi jármeńkege bar­dyq. Halyq yǵy-jyǵy. Ásirese, Syr boıynyń áıgili qaýyn-qarbyzynyń mańaıynda toptasqan halyq kóp. Kúlábi, ámire, áńgelek, torlama qaýyndardy sa­typ turǵan satýshylardyń júzderi jar­qyn. Kóppen birge jármeńkeni aralaı jú­rip qyzylordalyqtardyń ónim satyp otyrǵan baǵasyna da nazar aýdardyq.  Mysaly, aq kúrishtiń kılosy – 180 teńge, jylqy eti – 1 500 teńge, sıyr eti – 1 250 teńge, shujyq ónimderi – 900 teń­ge, qymyzdyń lıtri – 500 teńge bolsa, shu­bat 600 teńge, balyq ónimderi meı­linshe arzan: kókserkeniń kılosy – 1 500 teńgege baǵalansa, sazan – 700, laqa – 500, shor­tan – 300, taban men aınakóz balyǵy 200 teńgeni qurap otyr. Al, kókónis ónimderi: qııar – 100 teńge, qyzanaq – 200 teńge, alma – 300 teńge, almurt – 400 teńge, kartop – 90 teńge, sábiz – 120 teńge, pııaz – 140 teńge, qyryqqabat 50 teńgege saýdalanyp jatty. *  *  * Syr óńiri – jyr eli, nebir súleıler shyq­qan kıeli jer. Bul ólkede jyraýlyq dás­túrdiń mektebin qalyptastyrǵan Eshnııaz sal, Shoraıaqtyń Omary, Bal­qy Bazar, Kete Júsip, Dúr Ońǵar, Qara- ­s­aqal Erimbet, Dańmuryn, Nartaı, Nur­týǵan, Ázilkesh Shymyruly, Qulan Aldabergenuly, Qańly Júsip syndy tulǵalar eldiń dańqyn asyrǵan jyr tulparlary túlegen dúbirli meken.

Osy oraıda, qyzylordalyq óner­paz­dar dúldúl babalarynyń jolyn jal­ǵap, as­ta­nalyqtardy bir apta oıyn-saýyq, jyr-terme, án-kúımen sýsyndatty. Ob­­lystyq mádenıet, arhıv­ter jáne qu­jattama basqarmasynyń basshysy Erjan Abdrahmanovtyń aıtýyna qaraǵanda, atalmysh máde­nı sharaǵa barlyǵy 275 ónerpaz jumyl­dy­rylypty.  Oblys kúnderiniń betasharyn Nar­taı Bekejanov atyndaǵy qa­zaq mý­­zy­­kalyq drama teatry bas­tady. Teatr ujy­my 10 tamyz kúni 70 jasqa tolyp, mereıtoılyq beles­ke shyqqan ta­nymal dramatýrg Iran-Ǵaıyptyń «Qorqyt» dramasy M.Gorkıı atyn­­daǵy Memlekettik akademııalyq orys drama teatrynda sahnalan­sa, kelesi kúni oblystyq fılarmo­nııa ujymy G.Osterdiń «Mazasyz tıin» tý­yn­dysyn Qalıbek Qýanyshbaev atyn­da­ǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mý­zykalyq drama teatrynda qoıdy. Bul qoıylymda úlkendi syılaý, kishige qam­qor bolý, dosqa kómek qolyn sozý syn­dy kórinister aıryqsha sıpattalǵan. О́ner­pazdar túrli ańdar keıpine enip, ja­nýarlardyń is-qımylyn, sóılegen sózin ba­lalarǵa sheber jetkize bildi.  Sonymen qatar, M.Gorkıı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq orys drama teatrynda M.Ahýnzadeniń «Ketpeısiń. Boldy, ketpeısiń...» spektakliniń premerasy kórsetilip, Syr eliniń óner­­pazdary astanalyqtardyń yqy­las­yna bólendi. Spek­takldiń qoıý­shy rejısseri – Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen ártisi Murat Ah­manov. Premeraǵa qurmet­ti qonaq re­­tinde Sábıt Rahman atyn­daǵy She­kı mem­lekettik drama teatry­nyń bas re­­jı­­sseri, Ázer­baıjan Res­pýb­lı­ka­­sy­nyń óner qaı­rat­keri Mırbala Sa­lımlı Seıı­das­ke­rog­ly kelip qatysty. * * * Kelesi bir mańyzdy shara – 13 tamyz kúni qala shetindegi «Etnoaýylda» uıymdastyrylǵan «Syr shejiresi» atty qolóner sheberleri men oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıiniń óńir tarıhy men mádenıetine arnalǵan kórmesi. Bul kórmeni kóppen birge Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev ta kelip tamashala­dy. Memleket basshysy baǵzydan beri úzil­meı kele jatqan Syr súleıleriniń ónerin ta­mashalap, jyrshy Rýslan Ahmetovtiń arnaýyn tyńdady. sáti kelgende qos sábıdiń tusaýyn kesip, qala tur­ǵyn­darymen birge emen-jarqyn qydy­rys­tady.

«Syr shejiresi» kórmesi 25 sala boı­ynsha uıymdastyrylyp, 25 sheber ár salaǵa jaýapty adam retinde taǵaı­yn­dalǵan. Solardyń biri, ári sheberlerdiń kó­shin bastap turǵan saqa qolónershi Já­nibek Mahanbetov. Jákeń kórmege aǵash, múıizden oıyp óz qolymen ja­saǵan 38 kádesyı buıymyn ákelipti. Mundaı kádesyı buıymdaryn jasaýshylar qatarynda – araldyq Shaıhy-Islam Maǵaýııauly, qustyń súıegin qu­ras­tyryp ǵajaıyp músin týdyryp júr­gen sheber Samalbek Býrabaev, bel­gili óner ıesi Murat Nárlibaevtyń shá­kirti, súıekti súrlep, ozyq óner týdyrýshy Pahraddın Sadyqov, aq kúmisti qaqtap alqa-júzik jasaıtyn altyn qoldy azamat Bekzat Jaqypov, kıiz, mata buıymdaryn órnektep, toqyma to­qıtyn qyz-kelinshekter – Zýhra Tas­bo­latova, Baljan Satybaldıeva, Sáý­le Shaıhslamova, Maııa Qalja­no­va, Jan­sara Bólegenova, Baıan Kópja­sa­ro­vanyń qolynan shyqqan dúnıeler kóz tartarlyq. 

Bulardan basqa oblystyq tarıhı-ólke­taný mýzeıiniń jádigerlerin de ta­ma­shaladyq. Bul mýzeı elimizdegi asa baı mu­rasy bar uıymdar qataryna kiredi. Mýzeı qorynda ár ǵasyrdyń murasy 50 myńnan astam jádiger saqtalǵan. Osylardan kórmege 250-ge jýyq eksponat ákelingen eken. Bulardyń qatarynda bal qaraǵaıdy jonyp jasap, maıǵa bóktirgen kóne adal­baqan, aq qaıyńnan shabylǵan kóne erdiń túrleri, 1968 jyly mýzeı qoryna tapsyrylǵan «Jońǵar dý­ly­ǵasy» syńdy jádigerler bar. Dý­ly­­ǵanyń jasa­lý stıli erekshe, tó­rt jaǵyna aı­dahar beı­nesi bádiz­del­­gen. Soǵan qa­raǵanda ejel­gi qytaı ustalarynyń qo­lynan shyqqan buıym ekeni anyq. So­nymen qatar, kóne sadaq, qora­msa, je­be, qaıqy qylyshtyń túpnusqalarymen qatar Abylaı, Ábil­qaıyr han­dar paıdalanǵan júzik-mór­le­r­diń kóshirmesi qoıylypty. Jalpy, bul mýzeıde kúmisten jasal­ǵan sándik buıymdardyń 1 500 kol­lek­sııa­­sy jınaqtalǵan. Solardyń arasy­nan – óńirjıek, syrǵa, shashbaý t.b. 40-qa tarta buıym kórme úshin arnaıy ákeli­ngen. Áıgili sheber Estaı Dáýbaev ja­saǵan sáýkele men Aral-Qazaly óńi­ri­­niń halqy paıdalanatyn ósimdik ór­negi salynǵan sandyq, XIX ǵasyrdyń aıa­ǵyn­da Týla qalasynda jasalǵan mys sa­maýyr, araldyq zergerdiń qolynan shyqqan teri qaptalǵan tegene sııaqty qundy dúnıelerdi kórdik.  *  *  * Konserttik jáne kópshilik mádenı sha­ra­lar aıasynda qala shetindegi «Qazanat» at­shabarynda ulttyq sport túrlerinen aý­daryspaq, teńge ilý, qyz qýý, jamby atý, toǵyzqumalaq, asyq atý sı­ıaqty sport­tyq oıyndar da qosa uı­ym­­­das­ty­ryldy.  Atalmysh sharaǵa oblys týmalary, aýdaryspaqtan elimizdiń jeńimpazdary Ábdi­nasredın Faızýlla, Serik Ámir­seıit, júl­degerler Serik Ǵabıt, Murathan Qýan­dyq, Ersultan Isabek, teńge ilý men sadaq atýdyń sheberleri – Jarqynbek Al­ma­ǵanbetov, Bekqalı О́zdenbaev qatysty.  Sondaı-aq, túıe balýandar saıysy da jalaýyn kóterip, oǵan «Qazaqstan Barysy-2017» ataǵyn jeńip alǵan Elaman Erǵalıev, sambodan Azııa chempıony Maqsat Isaǵabylov, qazaq kúre­siniń maıtalmandary Nurym Sálim­ge­reev, Marat Baımahanov pen Jaıdar Esenov bastaǵan balýandar baq synas­ty. Bas­qalardan basym túsken qaraǵandylyq baý­lan Erjan Shynkeev bas júldeni je­ńip aldy. * * * Keshe EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi qala­shy­ǵynda ornalasqan amfıteatrda Syr óńi­ri ónerpazdarynyń qatysýymen «Syr­d­arııa – jyrdarııa» atty qorytyndy kon­sert ótip, oblystyń mádenı kúnderi res­mı túrde aıaqtaldy. Konsertke oblystyq bı ansamblderi, jyrshy-termeshiler, qa­zaq estradasynyń juldyzdary – Mádına Sádýaqasova, Almas Kishkenbaev, Serik Ibragımov jáne t.b. óner ıeleri qatysty.   Beken QAIRATULY,  Aıgúl SEIIL,  «Egemen Qazaqstan»

Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT,  «Egemen Qazaqstan»