Qazaq dalasy kúl-qoqys

Jumyr jerdi mekendeıtin san-myńdaǵan tirshilik ataý­lynyń ishinde Jer-anaǵa adam balasynan artyq qııanat jasaı­tyn jan ıesi joq eken. Basqasyn bylaı qoıǵanda, sana­ly tirshilik ıesi sanalatyn «nome sapins»-tiń kúndelik­ti ómir qajettiliginen artylǵan turmystyq qaldyqtary men kúl-qoqysy ortaq planetamyzdy tunshyqtyryp bara­dy. Qa­sıet­ti dalasyn kóziniń qarashyǵyndaı aıalaıtyn qazaq «at aýnaǵan jerde túk qalady» dep qasterleýshi edi. Endi tabıǵat aıasyna demalysqa shyqqan árbir adamnyń artynda keminde 10 kılo qatty turmystyq qaldyqtar qalatyn boldy. Jyl saıyn álemdegi árbir qa­la turǵyny 250-300 kg. qatty turmystyq qaldyqtar (QTQ) «ón­diredi» eken. Jahandaný úrdisi beleń alǵan búgingi shaqta odan aýyl-selo turǵyndary da kende qalyp jatqan joq. Endi osy sıfrdy jumyr jerdi mekendeıtin 7 mıllıard adamǵa kó­beıtip kórińiz. Oǵan óndiristik, tehnogendik qoqysty qosyp baı­qańyz­shy. Jer betinde jınalǵan QTQ men qoqys kólemin oılaý­dyń ózi qorqynyshty. Qaıran jer qalaı shydas berip tur deseńizshi! Basqasyn qaıdam, QTQ men qoqys «óndirýden» Qazaqstan dú­nıe júzindegi eń damyǵan elderden qaǵys qalyp turǵan joq. Qazir qazaq dalasynda 22 mıllıard tonna qaldyqtar men qoqys jınalypty. Onyń 16 mıllıard tonnasy tehnogendik-mıneral­dyq qaldyqtar bolsa, 6 mıllıard ton­­nasy adam aǵzasyna asa qaýipti hımııalyq qaldyqtar eken. Sarapshylar deregi boıynsha, jyl saıyn elimizde 700 mıllıon tonna ónerkásiptik qoqys pen qaldyqtar jınalatyn bolsa, onyń 250 mıllıony densaýlyqqa qaýipti ýly zattar kórinedi. Osy zııandy qoqys shyǵarýda Qara­ǵandynyń taý-ken jáne ken baıytý keshenderi (29,4 paıyz) birinshi oryndy ıelense, Shyǵys Qazaqstan oblysy (25,7 paıyz) ekinshi oryndy, al tıisinshe 17,0 paıyz jáne 14,0 paıyz qoqys «óndiretin» Qostanaı men Pavlodar oblystary úshinshi oryndy bólisedi. Qasireti qalyń qazaq dala­syn­da búginge deıin jınalǵan 22 mlrd. tonna qaldyqtyń 96 mıllıon tonnasy qatty turmystyq qaldyqtar eken. Bul arnaıy esepke alynǵan kúl-qoqys alań­daryna tógilgeni. Uly dalamyz­daǵy kúl-qoqys «qory» jyl saıyn birneshe mıllıon tonnaǵa kóbeıip otyratyn kórinedi. Al uly dalanyń jer-jerinde esepke alynbaǵan taý-taý kúl-qoqys qanshama?! Qazaqstan QTQ men kúl-qoqystyń 97 paıyzyn arnaý­ly kúl-qoqys alańdaryna tógý­men ǵana aınalysady. QTQ men kúl-qoqys «óndirýden» Pavlodar oblysy men Almaty qalasy alda keledi. Tıisinshe, olar jylyna 1,7 mıllıon tonna jáne 0,5 mıllıon tonna kúl-qoqys shyǵarady. Qazaqstannyń árbir turǵynyna shaqqanda jylyna 1381 tonna QTQ men kúl-qoqys «óndiriledi». Salystyrý úshin aıta ketetin bolsaq, Germanııada árbir tur­ǵynǵa shaqqanda bul kórsetkish 0,4 tonnadan aınalady, onyń ózi tıisti zaýyttarda qaıtadan óńdeledi. 2011 jylǵy 1 qańtardaǵy derek boıynsha, Astana qalasynyń arnaıy bólingen resmı kúl-qo­qys polıgonynda 20 mıllıon tonna QTQ men kúl-qoqys qal­dyq­tary jınaqtalǵan. Qalada kommýnaldyq qaldyqtardy jınaýmen jáne ony kúl-qoqys polı­gondaryna tasýmen 30 mekeme aınalysady. Onyń 90 paıy­zynan astamy jekemenshik kásip­oryn­dar. Resmı derekter boıyn­sha, tek 2010 jyldyń ózinde qalanyń  resmı jumys isteıtin kúl-qoqys polıgondaryna 1 238,7 myń tonna QTQ men kúl-qoqys qaldyq­tary tastalǵan. Joǵaryda danagóı qazaqtyń «at aýnaǵan jerde túk qalady» degen qanatty qaǵıdasyn da aıttyq. Bul attyń túgi de, qoı­dyń qıy da, qysqasy, adamnan basqa san myń tirshilik ıesiniń tabıǵatqa qaldyratyn qaldyq­tary zııansyz, qaıta topyraq qunaryn arttyratyn tyńaıtqysh degen sóz. Al adam balasynyń tabıǵatqa tastaıtyn QTQ-lary Jer-ananyń denesine jabysqan merezdeı, jyldar boıy tabı­ǵatqa jazylmas jara salatyn dertpen teń. Mynany qarańyz, adamdar kún saıyn taý-taý qylyp kúl-qo­qysqa tastaıtyn plastmassa quty­­lar jer betinde 500 jylǵa deıin, kádimgi palıetılen paketteri 200 jyldan astam ýaqyt boıy shirimeı, jatyp alady eken. Al  konservi qalbyrlary men shyny synyqtary 1 myń jylǵa deıin jer qoınyn lastap, «jegi qurt­sha» topyraq qunaryn jep jatady. Osydan biraz jyl buryn úlken kreıserlik keme kapıtany Charlz Mýr Tynyq muhıtynda kóship júrgen úlken kúl-qoqys «aralyn» kóredi. Keıin ǵalym­dardyń zertteýi boıynsha, bul shyn máninde sýǵa batpaıtyn ártúrli plastmassa qutylary men QTQ qaldyqtarynan quralǵan qoqys úıindisi bolyp shyqqan. Bul Tynyq muhıtyndaǵy kúl-qoqys «aralynyń»  kólemin dál anyqtaý múmkin emes. Kemeden qaraǵanda onyń shegi men sheti kórinbeıdi. Al ushaqtan ony anyqtaý taǵy qıyn. Ǵalymdar pikirinshe, únemi kóship júretin bul kúl-qoqys «kontınen­tiniń» jalpy kólemi 700 myń sharshy shaqyrymnan 15 mıllıon sharshy shaqyrymǵa deıingi aýmaq­ty alyp jatqan kórinedi. Iаǵnı bul muhıttaǵy kúl-qoqys «aralynda» 100 mıllıon tonnadan astam ártúrli QTQ men qoqys jınaqtal­ǵan. Charlz Mýrdyń esebinshe, kúl-qoqys «aralynyń» 80 paıyzy qurlyqtarda tastalǵan kúl-qoqys­tan, 20 paıyzy kemeler palý­basynan muhıtqa laqtyrylǵan ár­túrli qoqys qaldyqtarynan qural­ǵan. Mine, adamzattyń tabıǵatqa jasaǵan qııanaty qurlyqty qoıyp, alyp muhıttardy da ýlap jatyr. Qazir respýblıkamyzda 6325 eldi mekenniń 4525-inde ǵana QTQ men kúl-qoqys tógiletin arnaýly bólingen polıgondar bar. Onyń tek qana 6,8 paıyzy nemese 307-si ǵana zańdastyrylǵan. Qalǵan kúl-qoqys polıgondary kez-kelgen jerde, qalaı bolsa solaı qalyp­tasqan. Ol ol ma, respýblı­kamyzdaǵy 6325 eldi mekenniń 25 paıyzynda nemese 1558 eldi mekende ǵana QTQ men kúl-qoqysty arnaýly polıgondar­ǵa tasıtyn kásiporyndar bar. Al qalǵan 75 paıyzy nemese 4767 eldi mekende kúl-qoqys úı irgesinde nemese eldi meken mańynda sha­shylyp jatyr. Aýrýyn jasyrǵan óledi. Aqı­qatyn aıtsaq, qasıetti qazaq dala­synyń alyp kúl-qoqys alańyna aınalyp bara jatqandyǵy ashy shyndyq. 40 jyl boıy kókiregin qars aıyrǵan atom bombasynyń 500-den astam ıadrolyq synaqtary­nan syzat alǵan, jarty ǵasyrdan beri Baıqońyrdan úzdiksiz ushy­rylatyn ǵaryshtyq zymyrandar zirkilinen zárezap bolǵan, aıdyny tartylyp, topyraǵy erozııaǵa ushy­ra­ǵan uly dala endi tur­mystyq, hımııalyq, tehnogendik, ıadrolyq qaldyqtar qoımasyna aınalý qasiretin kótere almaıdy. Endeshe, shuǵyl túrde qasıetti jerimizdi QTQ men  kúl-qoqystan tazartý sharalaryn qolǵa alý kerek. Naı­qalatyn ýaqyt joq. Dala tun­shy­ǵyp, jer jarasy jarylǵaly tur. Parlament Májilisiniń máli­meti boıynsha, elimizde ekologııa­lyq sharalarǵa bıýdjet qarjy­synyń bar bolǵany 0,2 paıyzy ǵana jumsalady eken. Bıýdjet qarjysynyń jetimsizdigin túrli dárejedegi ekologııalyq tólemder esebinen toltyrý sharasy kózde­lingen. О́kinishke oraı, bul másele de  jaýapsyz, baqylaýsyz jiberilgen. Máselen, 2008 jyly elimizdegi ártúrli ekologııalyq tólemder kólemi 74,7 mıllıard teńgeni, onyń ishinde, qorshaǵan ortany lastaýǵa salynǵan aıyppul mól­sheri 8,5 mıllıard teńgeni quraǵan. Al osy qarjynyń tabıǵatty qorǵaý sharalaryna bar bolǵany 22,3 mıllıard teńgesi nemese 29,9 paıyzy ǵana jumsalǵan. Qorshaǵan ortany lastaıtyn óndiris oshaq­tary eń kóp ornalasqan Shyǵys Qazaqstan oblysynda tabıǵat qor­ǵaý sharalaryna oblys bıýdjetine túsetin ekologııalyq tólemderdiń bar bolǵany 3,7 paıyzy ǵana jum­salady. 2009 jyly barlyq óńir ákimdikteriniń elimizdegi tabı­ǵatty qorǵaý sharalaryna jumsa­ǵan qarjysy 13,5 mıllıard teńge nemese bıýdjetke túsken barlyq ekologııalyq tólemderdiń 17,7 paıyzynan aspaǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Qazaqstandaǵy QTQ men kúl-qoqystyń 97 paıyzy dalaǵa tógi­ledi. Tek 3 paıyzy ǵana órte­ledi. Al Germanııada QTQ men kúl-qoqystyń 30 paıyzy, Japonııada 30 paıyzy, AQSh-ta 27 paıy­zy, Shveısarııada 25 paıyzy qaıta óńdeledi. Iаǵnı, búkil órkenıetti álem QTQ men kúl-qoqysty qaıta óńdeý nemese azaıtý maqsatynda múmkindiginshe jumys jasap jatyr. Sońǵy jyldary Qazaq­standa da kúl-qoqys óńdeıtin zaýyttar salý jóninde birneshe jobalar belgilendi. О́kinishke oraı, áli kúnge deıin bul jobalar is júzine asyrylǵan joq. Iá, búkil órkenıetti álem  qorshaǵan ortasyn qorǵap, qasireti qalyń Jer-anany kúl-qoqys qoı­masyna aınaldyryp almaý jolyn­da jantalasa qareket jasap ja­tyr. Qazaqstan bolsa, kúl-qoqys máse­lesin kún tártibine shyǵarýǵa da salǵyrtsyp, uly dalanyń ulan­dyǵynyń arqasynda «jaǵasy jaılaý, arqasyn keńge» salyp keledi. Keıbir damyǵan elder QTQ men kúl-qoqysty qaıta óńdeý arqyly birqatar paıdaly ónimder alyp, «eki jep, bıge shyǵyp» jatyr. Al bizdiń Úkimet jomart dalanyń qoınaýyndaǵy qazynany taratyp, jerasty qyrtysyn qopartýdan dıvıdend jınap, aıaq astyndaǵy kúl-qoqysty kózge iler emes. Eger sol taý-taý bolyp úıilgen QTQ men kúl-qoqysty ınnovasııalyq tásil­der­men kerekke jaratsa, qazba baı­lyǵynan tapqan tabystan bir de kem emes paıda tabýǵa bolady. Memleket basshysy elimizdegi ÚIID baǵdarlamasyna joldama bere otyryp, endigi kezeńde ekono­mıkamyzdyń damý  bolashaǵy tek ınnovasııamen baılanysty bola­tyn­dyǵyn barynsha aıtyp keledi. Qazaqstandyqtardyń ınno­va­sııa­lyq ıdeıasy, óndiriske engizer jańa jobasy joq pa? Bar. Tek «aýyldaǵynyń aýzy sasyq» qaǵı­dasyn jattap alǵan bizdiń mınıstrlikter men ákimdikter ǵana shetel­derdiń eskirgen tehnologııa­syna talasyp, «velosıped» oılap tapqandaı jaıbaraqat júr. «Kór­mes túıeni de kórmes» degendeı, óz qandastarymyzdyń shetel teh­nolo­­gııasyn on orap alatyn ınno­va­sııalyq jobalary shaǵyn sheberhanalarda shań qaýyp jatyr. Jaqynda osyndaı ónertap­qysh­tyq ınnovasııalyq jobanyń avtory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtet­tiń professory Tóleýhan Ermekov aqsaqalmen pikirlesýdiń sáti tústi. Ol jetekshilik etetin ýnıversıtettegi ǵalymdar toby QTQ men kúl-qoqysty hımııalyq qaıta óńdeýden ótkizetin ınnovasııalyq jańa tehnologııa oılap taýypty. О́kinishke oraı, mınıstrlikterden de, ákim­dikterden de qoldaý tappaǵan bul tehnologııa áli kúnge deıin ýnı­versıtettiń shaǵyn sheberha­na­synda tunshyǵyp jatyr. Endi ınno­vasııalyq jańalyq avtoryna sóz bereıik. – Qazirgi kezde, – deıdi tehnıka ǵylymdarynyń dok­tory KSRO Memlekettik syı­ly­­ǵynyń laýrea­ty  Tóleýhan Ermekov, – QTQ men kúl-qoqysty qaıta óńdeýden ótkizýdiń jańa da tıimdi joly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti usynyp otyrǵan hımııa­lyq ádis bolyp tabylady. Bul tehnologııalyq ádis Qazaqstan Res­pýblıkasynda 20-dan astam ınno­vasııalyq patentterge ıe boldy. Osy jerde aıta ketetin bir másele, Astana, Almaty, Atyraý, Qara­ǵandy, Aqtóbe qalalarynda QTQ men kúl-qoqysty qaıta óńdeý zaýyttaryn salý jóninde tehnolo­gııalaryn usynyp júrgen «Imabeıberıka» AQ (Ispanııa), ASTA Anlagen (Berlın), «Altyn almas» AQ (Ispanııa-Qazaqstan), «Iýven­ta-DV» (Germanııa) sııaqty shetel kompanııalary QTQ men kúl-qo­qysty irikteý jáne jaǵý jónindegi ózderiniń eski tehnologııalaryn engizýdi maqsat etip júr. Al biz usynyp otyrǵan jańa tehnologııa­nyń basty artyqshylyǵy suıyq ónerkásiptik jáne qatty turmys­tyq qaldyqtardy qaıta óńdeý  úderisteriniń tehnologııasy (SО́QTQQО́ÚT) QTQ men kúl-qoqysty irikteý jáne olardy arnaý­ly polıgondarǵa tasý ju­mys­­tarynan múlde bas tartady. SО́QTQQО́ÚT qaıta óńdeý tehno­­logııasyn júzege asyratyn jańa zaýytta barlyq qaıta óńdeý jumystary zamanaýı aqparattyq tehnologııalarǵa súıene otyryp, avtomattandyrylǵan ádispen júze­ge asyrylady. Bizdiń tehnologııa­myz boıynsha jumys isteıtin suıyq jáne qatty turmystyq qal­dyq­tardy qaıta óńdeıtin (SQTQQО́) zaýyttyń álemdegi qazirgi qoldanys­taǵy tehnologııalardan birqatar artyqshy­lyq­tary bar. Birinshiden, hımııalyq óńdeýge negizdelgen bul jańa zaýytta qol jumysy múlde bolmaıdy. Qal­dyq­­tardy kómetin oryn da qajet emes. Sebebi, SQTQQО́ tolyq hımııa­lyq qaıta óńdeý úderis­terine túsedi. Hımııalyq qaıta óńdeý jumys­taryn júzege asyrý barysynda paıda bolǵan gaz jylý energııasyn óndirýge paıdalany­lady. Barlyq suıyq kúl-qoqys qaldyqtary (metall jáne temir-beton qaldyqta­rynan basqa) ım­portty almas­tyratyn buıymdar jasaý úshin qaıta óńdeledi. Odan elektr jabdyqtary ónimderin jáne erler men balalardyń aıaq kıimderiniń ultandaryn jasaıtyn buıymdar alynady. QTQ men kúl-qoqysty hımııa­lyq jolmen óńdeý barysynda paıda bolǵan metan, propan, býtan sııaqty gazdardy jylý energııasyn alýǵa jáne sý ysytý qondyr­ǵyla­ryn qyzdyrýǵa paıdalanýǵa bola­dy. Hımııalyq jolmen qaıta óńdel­gen barlyq kúl-qoqys qal­dyqtarynan óndiriske paıdaly 40-tan astam ártúrli zattar jáne qymbat ımportty almastyratyn buıymdar jasalady. QTQ men kúl-qoqystardy osylaı óńdeý teh­no­logııasy barysynda qala mańa­ıyndaǵy kúl-qoqys polıgondaryn tazartý jumystary tıimdilikpen júrgiziledi. Bul jańa tehnologııa­ǵa negizdelgen zaýytta QTQ men kúl-qoqystardy qolmen irikteý jumys­tary bolmaıdy. Bári avto­mat­tan­dyrylǵan jáne qorshaǵan ortaǵa da qaýipsiz. Zaýyt óndiretin taýarlar túgeldeı derlik ekolo­gııalyq taza jáne olardy paıdalaný merzimi ondaǵan jyldarǵa sozy­lady. Bul jańa zaýyt hımııa­lyq óńdeý tásilderimen QTQ men kúl-qoqystan shyǵaratyn sapaly buıym­dar qoldanystan shyqqan­nan keıin kúl-qoqys kúıinde qorshaǵan ortaǵa tastalǵanda óte zııansyz bolyp sanalady. Jańa zaýyttyń óndiristik qýa­ty jylyna 6 mıllıon 800 myń dol­lar ónim óndirýge negizdelgen. Bul zaýytty salýǵa tartylǵan ınvestısııalyq qarjy 1,5 jyldyń ishinde ıgeriledi. Zaýyt salýǵa jumsalǵan ınvestısııalyq qar­jy 18 aıdyń ishinde  ózin-ózi aqtap, tolyq qaıtarylady. SQTQQО́ zaýytynyń alǵashqy bir tájirı­belik sehyn salýǵa suranys jasa­lyp otyrǵan qarjy kólemi qazir 100 mıllıon teńge mólsherinde. SQTQQО́ zaýyty qorshaǵan ortany lastaıtyn kómir qyshqyl gazynyń kólemin azaıtýǵa ba­ryn­­sha yqpal etedi. Sonymen bir­ge búginde kúl-qoqys alańda­ryna kóptep shyǵarylatyn av­tokólik dońǵalaqtary rezeń­kele­rin, aqpa­rat­tyq tehnologııa­nyń es­kirgen qural-jabdyqta­ryn osy zaýyt sehynda hımııa­lyq tásil­dermen 1-3 mm. deıin usaqtap, eko­logııa­lyq taza paıda­ly bu­ıym­­dar alýǵa bolady. Taǵy bir aıta ketetin másele, bul zaýyt qorshaǵan orta­ǵa erekshe zııan kel­tiretin munaı shlamda­ryn keshendi tehnologııa­lyq ádis bo­ıynsha qaıta óńdeýge múmkin­dik beredi. Zerthanalarda jasal­ǵan tájirıbeler kórsetip otyr­ǵan­daı, qaıta óńdelgen QTQ men kúl-qoqystyń hımııalyq quram­darynan jáne suıyq óner­ká­sip­tik qaldyqtardan 20 tekshe metr túr­li gaz óndirip, sehta at­qa­rylatyn bir jumys aýysy­myn­da 100 myń kılovatt elektr ener­gııasyn shyǵarýǵa bolady. Qo­ryta aıtqanda, búginde ba­la­ma­sy joq jańa tehnologııaǵa negizdelgen bul zaýyttyń dala­myz­dy kúl-qoqystan tazartyp, eko­nomı­ka­myzdyń damýyna ba­ryn­sha ıgi yqpal etetini daýsyz, – deıdi professor Tóleýhan Ermekov. Iá, Táýelsizdikke qol jetkizgen 20 jyl ishinde Qazaqstannyń ekonomıkasy arshyndy qadam­dar­men damydy. Elimiz búginde áleýetti ekonomıkasy, turaqty qarjylyq qýaty bar memleketke aınalǵany da aqıqat. Osynyń bári neniń arqasy? Ol qoınaýy qazyna, topyraǵy qut qazaqtyń qasıetti jeriniń arqasy. Jasy­ra­tyny joq, el ekonomıkasynyń búginge deıin damý úrdisi tek qasıetti jerimizdiń qoınaýynan alynǵan shıkizat resýrstarynyń arqasynda ǵana múmkin boldy. Qazaqstan Respýblıkasy ekspor­tynyń 90 paıyzyn munaı, kómir, temir jáne ártúrli tústi metall shıkizaty quraıtyndyǵy da shyndyq. Ǵasyrlar boıy tól perzentin qoınaýynan alynǵan ıgilikpen qamtamasyz etip kele jatqan qaıran dala qajydy, týma tabı­ǵatymyz taqyrlandy. Uly dala­myzdy ǵasyr tajaly atanǵan ıadrolyq synaqtar 40 jyl qaqy­ratsa, qoldan jasal­ǵan qyrsyq­tyń kesirinen qos tamyry tartylyp, aq aıdyn Araldyń sýalǵanyna da shırek ǵasyrdan asty. Baıanaýyldyń basynan baǵy taıdy, taý men tasy tesilgen Qarqaralyny bult torlady, jer jánnaty Jetisýdyń bulaǵy sarqylyp, kók maısasy jutań­dandy. Kóli qurǵap, kóńili ortaı­ǵan kógil­dir Kókshetaýdyń da árbir kúni kúrsinýmen ótip jatyr. Baıqo­ńyrdan ǵarysh kemesin ushy­ryp, yrysty da kúrishti Syr boıyn týsyrattyq. Uly dala endi týǵan perzentterinen ja­na­shyrlyq kútedi. «Al­maq­­tyń da salmaǵy bar». Endi «bulaq kórseń, kózin ash» degen baba­lardyń qasıetti qaǵı­dasyna adaldyq tanytyp, jomart dala­myzdy kúl-qoqystan ta­zar­typ, tynysyn ashýymyz qajet-aq. Urpaq múddesin, jer qadirin oılaıdy-aý degen bılik basyn­daǵylardan kóńil qaldy. Jaqyn­da jańadan taǵaıyndalǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyl­jan Mamytbekov teledıdardan Almaty mańynda bolǵan alapat daýyldan qulap qalǵan aǵash­tardy jınap, tazartylǵan jerlerge qaıtadan aǵash óskinderin ósirý týraly bastamaǵa «Qulaǵan aǵashtardy jınaýdyń qajeti joq. Qorshaǵan ortada qalyptasqan jaǵdaı boıynsha daýyldan qu­laǵan aǵashtar tabıǵı úderis boıynsha sol jerde jyldar boıy jatyp, óz-ózinen shirıdi. Bul sol jerdiń topyraǵyn ty­ń­aıtýǵa erekshe qolaıly jaǵ­daı jasaıdy» dep saldy. Ulan-ǵaıyr dalamyzdyń taǵdyry tapsyrylǵan mınıstrdiń paıy­my osylaı bolsa, basqalarǵa ne joryq! Qazaq «jer jarasy – jan jarasy» degen ulaǵatty uran tutqan ult. Halqymyz atamekenin asylyndaı aıalaýdy atadan balaǵa mıras etken. Endeshe, qa­zaq dalasy kúl-qoqys qoıma­sy emes. Búgingi urpaqqa aıtar ulaǵat, jetkinshekter sanasyna quıatyn ǵıbrat týǵan jerimizdiń toqymdaı telimin týsyratpaı, saı-salasyn QTQ men kúl-qoqysqa toltyrmaı, qoqyspen bitelgen bulaqtardyń kózin ashyp, taýy men tasyn kózdiń qara­shyǵyndaı qorǵaý – halyqtyq múddemiz, perzenttik paryzymyz. Jylqybaı JAǴYPARULY.

Sýrette: Tynyq muhıtyn­daǵy kúl-qoqys «araly».