Sýarmaly jerler jyl saıyn kóbeıtiledi

Aq maqta, Qazaqstannyń aq altyny Ońtústikte, onda da Maqtaaral sekildi kúnniń kózi aıryqsha túsetin óńirlerinde ósedi. Qyryq, qyryq bes gradýs aptapta, ala qarǵanyń mıy qaınap aınalma bolyp qalatyn shilińgir shildede, saıalar bir butasy joq jalańash alqapta shabyq shapqannyń jaǵdaıy qandaı bolatyndyǵyn dıqandar men onyń otbasy ǵana biledi. Osynsha beınettenip ósirgen aq maqtań ónimniń qyzyǵyn kórer qońyr kúzde qaltańdy tompaıtyp, bala-shaǵańa “sen je, men jege” shyǵaryp jatsa táýba ǵoı, keıde kóktemnen qońyr kúzge deıin shyǵarǵan shyǵynyńnyń ornyn jappaı shermende kúıge túsi­retindigi taǵy bar. Mundaıda erni jalaqtanyp, tilim-tilimi shyǵyp, boıy yrǵaıdaı bolǵan dıqan ketpenin atyzǵa bir uryp, “endi kórmegenim maqta bolsyn” der. Amal joq, kóktemde Táńiriden nesibe kútip, kórmesteı bolyp laqtyryp ketken ketpenin qolyna qaıta alyp, jeriniń soryn shaıyp júrgeni. Bıyl qudaıǵa shúkir, Lıverpýldaǵy maqta bır­jasy aq altynnyń baǵasyn dıqan kóńilindegideı ustap tur. Kılosy 100-110 teńge. Otyrar aýdanynan issapardan oralyp kele ja­tyr­myz. Shilik aýylynyń tusynan kúzgi sýyq búrseń qaqtyrǵan jigit aǵasy qolyn kóterdi. Arystandy-Qarabastyń doly minezine minip turǵan shaǵy. Toq­tadyq. Dıqan eken. Aqtóbe eldi mekeninen. Kóńilsiz. Sebebin túsindirdi. Maqtasy dertip pisip, qaýashaǵy jarylǵaly tur. Al, terimshi az, bolǵannyń ózinde avtobýs jaldap alqapqa aparasyń. Úsh mezgil tamaq beresiń. Eti mol tamaq jegizbeseń shalqasynan túsedi. Onyń ústine terimshilerdiń baǵasy qymbattap ketkenge uqsaıdy. Buryn kılosyna 5-6 teńge tólep kelseń, qazir 10-12 teńgeden suraıdy. Sonyń ózinde erteńgi kúndi zorǵa batyryp, ýaqyt ozdyratyndar bar. Orasan shyǵyndyǵy óz aldyna, kúzgi jaýyn-shashynǵa urynsa esil eńbektiń esh bolatyndyǵy taǵy bar. Bolat esimdi sol kásipker shekarany jaǵalap, ózbek terimshilerin jaldap kelýge nıettenipti. Rahat deıdi. Tamaq suramaıdy. Kóbirek juqa nan ákep berseń bolǵany. Bala-shaǵalarymen atyzdaǵy maqtany tez jınap beredi. Baǵasy da arzan. Kórshi aǵaıyndardyń qazaq maqtasymen qabyr­ǵalaryn jaýyp júrgeni aıan. Biraq, olardyń taıly-tuıaǵymen shekaradan ótýin zań kótermeıdi. Arnaıy kvota sheńberinen shyqpaýǵa tıis. Aq maqtanyń otany – Maqtaaral aýdanynda da os­yndaı jaǵdaı. Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóli­miniń bastyǵy Nurbol Sattarov “terimshiler brıga­dalaryn uıymdastyrdyq. Byltyr 11 myńnan astam terimshi bolsa, bıyl 63 myńǵa jetti” dep arqany keńge salǵanymen solardyń ózi jetimsiz bolyp otyrǵan jaǵdaıy bar. Terimshiler brıgadasyna kezekke turǵandar kóp. “Baqtybaı” sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy B.Jıenbaev “byltyr terimshilerge tórt júz teńgeden tólegem. О́zbekstannan jıyrma adam kelip, tórt gektar maqtamdy aptaǵa jetkizbeı jınap berip edi. Tamaǵy, jataǵy sol tólegen aqymda bolatyn. Qazir baǵa sharyqtap ketti” deıdi. Shynynda, bıylǵy naýqan oblysqa syn bolǵaly tur. Sozaqbaı Ábdi­qu­lov Sozaq aýdanyn basqaryp turǵanda ataýly kómek alatyndardan, qoly bos azamattardan brıgadalar quryp, osy maqtaly aýdandarǵa kómekke jiberetin edi. Eki jaqqa da paıdaly. Ázirge ondaı ákimder tabylmaı turǵanǵa uqsaıdy. Maqta daqyly oblysta ekonomıkalyq tabysty­ly­ǵy joǵary birden-bir daqyl. Bıylǵy jyly 160,6 myń gektar jerge, ótken jylmen salystyrǵanda 26,4 myń gektarǵa artyq egildi. Maqta sharýashylyǵyn damytý maqsatynda birqatar jumystar atqarylýda. Memleket tarapynan paıdalanylǵan aǵyn sýmen egilgen egis kólemine, mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa sýbsıdııa tólenýde. О́tken jyly Maqtaaral aýdanynda súdiger aıdaý, sor shaıý jumystary aldyńǵy jyldarmen salys­tyr­ǵanda erte aıaqtalyp, nátıjesinde, egilgen maqta da­qy­­ly 1 mamyrǵa deıin ónip shyqty. Maqtadan 307300 tonna ónim jınap, ótken jyl­men salystyrǵanda 67,5 myń tonna artyq jınaý mejelenýde. Búgingi kúnge 181700 tonna shıtti maqta jınaldy. Bul ótken jyldyń osy merzimimen salys­tyrǵanda 126164 tonnaǵa artyq. Oblys kóleminde jańa tehnologııalardy endirý arqyly shıtti maqta daqylynan mol ónim alyp ot­yrǵan agroqurylymdar sany jyl saıyn artyp keledi. Maqtaaral aýdanynan «Tańsholpan» О́K 60,9 ga, «Ketebaı » О́K 50 ga alqapqa, «Tumar BS» sharýa qojalyǵy 48 ga, Túrkistan q. «Ázim ata» sharýa qoja­lyǵy 180 ga, Arys qalasynda «Hlopkoprom» JShS 203 ga alqapqa tamshylatyp sýarý tehnologııasyn endirý arqyly óniminiń sapasy men ónim kólemin arttyrýda. Al, Maqtaaral aýdanynyń jekelegen sharýashy­lyq­tary arasynda «Aman» ShQ , «Aımuqan» ShQ, «Davıtıan» ShQ, «Altyn aımaq» ShQ 40-45 sentnerden, Shardaradan «Rahymjan» ShQ , «Toqaı» ShQ, «Aq nıet» ShQ 40-42 sentnerden, Túrkistan qala­synda «Nur» О́K, «Tólegen ata» ShQ 23-25 sentnerden ónim alýda. Shıtti maqtanyń 1 kılosynyń baǵasy 105-108 teńgeni quraıdy. Bul baǵa ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 40-50 teńgege joǵary. Keshendi agrotehnıkalyq is sharalardy tıimdi paıdalanyp, gektar túsimdiligin ekstensıvti jolmen emes, ıntensıvti jolmen molaıtý joldary qaras­ty­rylýda. О́nimniń negizgi kózi – tuqym sharýashylyǵy. Oblysta maqtanyń túpnusqalyq jáne elıta tuqymyn óndirýmen 5, II-III reprodýksııaly tuqym óndirýmen 22 sharýashylyq aınalysady. Jerdiń qunarlylyǵyn saqtap, aýyspaly egis jú­ıe­sin ıgerý (qazirgi tańda maqta egiletin jalpy al­qap­tyń 27% endirilgen) jóninde taýar óndirýshiler arasynda túsindirý jumystary júrgizilýde. Keleshekte memleket tarapynan bólingen jeńildikter irilengen agroqurylymdarǵa birinshi kezekte beriletin bolady. Oblys ákimdigi osylaısha jumys istep jatyr. Áıtse de, maqtany kúzgi jaýyn-shashynǵa iliktirip ap, sortyn tómendetpes úshin terimshiler brıgadasynyń tıimdi ádisterin oılastyrǵan jón sekildi. Mysal izdep alysqa barýdyń qajeti joq. Maqtaaralda tura­tyn tájik aǵaıyndar jyl saıyn on, jıyrma otbasy bolyp birigip, kimniń maqtasy birinshi ashylsa 50-60 adam bolyp kirisip ketedi. Baǵasy kelisimdi. О́z maq­tasyna da kezek keletindikten eshqaısysy qymbat suramaıdy. Oblysta eki qolǵa bir kúrek taba almaı, kúndik nápaqasyn qaıdan aıyraryn bilmeı júrgender jetedi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bas bolyp, ishki saıasat basqarmasy, jastar ortalyǵy bastama kóterse jumyla kótergen júk jeńil bolady. Ylǵı jalań uran tastaýdan naqty sharýaǵa kóship, sharýalarǵa kómek kórsetetin kezeń osy. Jáne keshiktirýge bolmas. Bul – bir daqyldyń ǵana jaıy. Áıtse de, aýdan­darǵa saparǵa shyqsań, dıqandardyń jasap jatqan jumystaryna kóńiliń toǵaıyp qaıtady. “Jumys isteı berý kerek. Sonda Alla taǵala myna baıǵus kóp tyrtańdap ketti ǵoı, nesibesin molaıtaıyn dep baılyǵyńdy eseleıdi” deıdi bir dosym. Ras sóz ǵoı. Qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy. Otbasy toq, kóılek kók. Jumys isteımin, otbasymdy eshkimge telmirt­peımin degen aǵaıynǵa oblys ákimdigi barynsha jaǵ­daı týǵyzyp jatyr. Dıqanǵa eń birinshi keregi ne, ol – sýarmaly jer. Asqar Myrzahmetovtiń tikeleı qadaǵalaýymen sýar­ma­ly jerler jyl saıyn kóbeıtilip jatyr. Jaqynda Báıdibek aýdanyna issaparmen barǵanbyz. Qap­shaǵaı sý qoımasyn paıdalanyp, tabıǵaty qataldaý óńirdiń ózi baý-baqsha, kókónis ónimderin molaıtýǵa bet alǵan. Qazirgi esep boıynsha sýarmaly jerlerdi ulǵaıtý jóninde qala, aýdandarǵa 500 myń gektarǵa tapsyrma berilip, 317,6 myń gektary naqtylandy. Usynys berilgen 317,6 myń ga-nyń 2012 j. – 26,2 myń ga; 2013 j. – 34,4 myń ga; 2014 j. – 60,4 myń ga; 2015 j. – 90,9 myń ga; 2016 j. – 105,7 myń ga. ıgeriledi dep boljanýda. 317,6 myń gektardyń 87,1 myń gektary tálimdi egistik jerlerdi sýlandyrý, 19,4 myń gektary shabyn­dyq jerlerdi ıgerý, 211,1 myń gektary jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný esebinen ıgeriletin bolady. Negizinen, Túlkibasta 15,4 myń gektar, Arys qalasynda 15,0 myń gektar, Qazyǵurtta 13,6 myń gektar, Saıram­da 8,0 myń gektar, Báıdibekte 7,0 myń gektar, So­zaqta 6 myń gektar tálimi egistik jer sýlandyrylady. Qosylatyn sýarmaly jerge taldaý jasaıtyn bolsaq, 65 ózen arqyly 108,7 myń gektar, 59 kanal arqyly 145,1 myń gektar, 5 sý qoımasy arqyly 40 myń gektar, 6 kólden 6,7 myń gektar, 8 jerasty sýynan 12,1 myń gektar, uńǵymalar arqyly 2,6 myń gektar ıgeriledi dep kútilýde. Sýarmaly jerdi ulǵaıtý esebinen jańadan ashy­latyn jumys orny 43705 bolsa, qajetti qarjy kólemi 205781 mln. teńgeni quraıdy. Bul – sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıy. Oblysta sýdy únemdi paıdalaný úshin tamshylatyp sýarýǵa negizdelgen tehnologııa joǵary qarqyn alyp keledi. Jylyjaılardyń kólemi jyl saıyn artýda. Sonaý bir jyldary oblys delegasııasynyń qura­mynda Reseıdiń Kemerov qalasyna jolymyz túsken. Alyp qalanyń syrtynda alyp jylyjaıy bar eken. Maqtanyshpen kórsetti. Qysqy mezgil edi. Sol kezdegi baǵammen qııar baǵasy Shymkentte 100 teńgeniń ar jaq, ber jaǵynda turǵanda Kemerov oblysynda 400 teńgeniń ústinde boldy. Qazir Reseı kedeni ashyq. Qazaq dıqandarynyń eki jep bıge shyǵatyn kezi kelgendeı. Oǵan sebep joq emes. Atajurtqa oralǵan aǵaıyndar turatyn “Asar” aýylynyń ózinde bir jylda 40 myń adamdy ju­myspen qamtıtyn jylyjaı kesheni salynyp jatyr. Ol tolyq iske qosylǵan jaǵdaıda kórshi memleketterge kókónis ónimderin erkin shyǵarýǵa bolady. Oblys ákimi Asqar Myrzahmetov bir Ońtústiktiń ózi Qazaqstandy kókónispen qamtı alady degen ıdeıany ustanady. Negizsiz emes. Búgingi jumystar osyny kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda daǵdarys dege­ni­ńiz, dıqan qaýymyn alty aılyq jerden aınalyp ótetindigi anyq. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.