Ushqan uıa ulaǵaty

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń  suhbat kitabynan – Nursultan Ábishuly, suhbat kita­by taraýlarynyń taqyryptaryn al­dyn ala kelisýge bergen kezde: «Shyq­qan ortam, ata-anam, balalyq shaǵym jaıynda «Ádilettiń aq joly» kita­byn­da, odan keıin Ýálıhan men Muh­tarǵa keń kólemdi suhbatymda (Ý.Qalı­janov pen M.Qul-Muhammedke berilgen ol suhbat «Halyqtan jasyratyn esh­te­ńe joq» degen taqyryppen «Egemen Qazaqstannyń» 1997 jylǵy 5 shilde nó­mirinde jarııalanǵan – S.A.) jet­ki­lik­­ti aıtqan da sııaqtymyn. Beıbit Saparalynyń «Prezıdenttiń bala­lyq shaǵy» atty kitabynda da biraz nárse bar. Mektepte birge oqyǵan dos­ta­rym­nyń estelikterinen de talaı jaı ta­by­lady», dep edińiz. Sóıte tura, osy kitap úshin ushqan uıańyz, balalyq sha­ǵy­ńyz týraly arnaıy áńgimelep berýi­ńiz­di suraǵanmyn. Bálkim, keı jaı­lar­dy azdap qaıtalaýǵa, keı jaılardy to­lyq­tyrýǵa týra keler. Bir taqyrypqa qaı­ta sóılegende ondaı bolmaı qoı­maıdy. Ár adamnyń ósken ortasy týraly aıtqanda onyń týǵan jeri týraly da mindetti túrde áńgimelenetini tabıǵı jaı. Siz jaıyndaǵy sózdiń ózińizdiń ómir­ge kelgen óńirińiz jóninde bas­tal­ǵany oryndy bolatyn sııaqty. – Bul oıyńmen kelisemin. О́ıtkeni, kez kelgen adam, eń aldymen, tabıǵat perzenti. Adamnyń qalyptasýyna klımat pen landshaft ta qatysatyny ǵylymı negizde áldeqashan dáleldengen. Týǵan jerim – taý, jigit, azamat bolyp ósken jerim – dala. Taýdyń bıiktigi men dalanyń keńdigi aqyl-oıyma da, minezime de qatar áser etken sııaqty desem, artyq aıttyǵa balana qoımas. Men aldymen ózim ósken ólkeniń jer bederine, tabıǵat sulýlyǵyna qaryz­da­rmyn dep bilemin. «Úshqońyr Ala­taý­dyń qoınaýynda, Ákemniń izi qalǵan jaılaýynda. Qasqasý gúr-gúr tasyp, gúli erkelep, Arqary jaıylatyn aımaǵynda» deıtinim bar ǵoı qazir jıi oryndalyp júrgen ánde. Qarǵaly, Uzynaǵash, Qara­qys­taq, Qastek, Jırenaıǵyr, Yrǵaıty degen ózender, Qaraqııa, Aqtasty, Sary­ja­zyq, Sýyqtóbe degen taýlar talaı-talaı oqıǵalarǵa kýá bolǵan jerler. Men týǵan Úshqońyrdyń janyndaǵy saılardan ótseń, ári qaraı Qarasaz, Úlkensaz, Kishisaz, Botasaz, Qulansaz degen sııaqty neshe túrli jaılaýlar jalǵasyp kete beredi. «Qudaıdyń qudiretin kórem deseń taýǵa bar» deıdi. О́te ádemi jerler. Kór­seń kóz toımaıdy. Ár tasy tarıh. Baıaǵy joń­ǵar shapqynshylyǵy kezinde Shamal­ǵannyń tusynda talaı shaıqastar bolǵan. Naýryzbaı batyr jońǵardyń Shamal hanyn sol jerde óltirgen. – Keı kitaptarda osy jer ataýyn «Sham alǵan» dep túsindirý bolǵan kezinde. Ony aıtýshylar ata jaýdyń atyn jerge qoıa ma eken dese kerek. Siz tý­raly aǵylshynsha shyqqan, kópte­gen tilderge aýdarylǵan tamasha kitap­tyń avtory, Ulybrıtanııanyń kór­nek­ti qalamgeri Djonatan Aıtken «Sha­malǵan ataýy qazaqtyń «sham, ıaǵnı jaryq» degen sózinen shyqqan. Bul ólkede elektr qýaty bolma­ǵan­dyq­tan, osy bir ujymsharlyqtar meken etken jerdiń ataýyna «sham jary­ǵyn­daǵy aýyl» degen jolma-jol aýdarma kelińkireıtin sııaqty», dep ja­zypty. – Aıtken ony qaıdan bilsin? Sóı­les­ken adamdarynyń bireýi solaı degen. Estigeni boıynsha jaza salǵan. Jalpy, bizde toponımıka áli de onsha damymaı keledi ǵoı deımin. Qazaqstandaǵy barlyq jer ataýlarynyń sózdigin shyǵaryp, qaı ataý qandaı jaǵdaıda, qandaı maǵynamen qoı­yl­ǵan, ol sózdiń túpki túri qandaı bolǵan degendi ǵylymı turǵydan anyqtap, kór­setý kerek. Jerińe qoıylǵan at elińniń urpaqtarǵa qaldyryp ketken haty sııaqty ǵoı. Al endi ata jaýdyń atyn jerge qoıa ma eken degenge baılanysty aıtaıyn. Nege qoımaıdy? Ábden-aq qoıady. Qaskeleń de jońǵardyń batyry. Ataqty batyry. Ony da óltirgen – Naýryzbaı. Shamal han­nyń da, Qaskeleńniń de júrek jutqan batyrlar bolǵany ras. Olardyń atymen jerdi ataý arqyly atalarymyz sondaı batyrlardy jeńgen babalarymyzdyń rý­hyn asqaqtatyp tur. Qalaı degende de, qa­tar jatqan eki jerge qalmaqtyń tarıhtan belgili eki batyrynyń aty qoıylǵany ol zamanda sondaı dástúr bolǵanyn tany­tady. Qaskeleńniń óz aty Qasgelen eken. Jalpy, eki túrli maǵyna berip, daý tý­ǵy­zyp, keıde kemitip, kelemejdep tura­tyn ataýlardyń bolmaǵanyn unatamyn. Sondyqtan da Aqmola Astana atandy. Elimizdi jaýlap alyp, halqymyzdy qan qaqsatqan jaýlardyń attaryn (batyry bolsa da) ózgertip, óz tarıhymyzdy qalyptastyrsaq, men oǵan qarsy emespin. – Týǵan jerińizde, ósken elińizde bar qazaqqa belgili tulǵalar bar­shy­lyq. Solardyń ishindegi halyqqa eń tany­ma­ly Qarasaı Altynaıuly bolsa kerek. Qarasaı batyr týraly, onyń ur­paq­taryna ónegesi týraly ne aıtar edińiz? – Aty búkil bir taıpanyń uranyna aınalǵan mundaı adamdar qazaq tarı­hyn­da barshylyq. Qazaqtyń «Aqjol!», «Beket!» dep atqa shabatyny sııaqty, mun­daǵy el «Qarasaı!» dep urandaıtyn bol­ǵan. Atamyzdyń atynyń uranǵa aınalýy bir urysta jaý shebin buzyp ótip, Sýyq­tóbege týyn tikkennen keıin bastalǵan kórinedi. Jambyldyń: «Arǵy atam arýaqty er Qarasaı, teńselgen dúbirinen taý menen saı!», deıtini bar. Qarasaı – erterektegi batyr. Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamadan kóp buryn, on jetinshi ǵasyrdyń basynda, orta sheninde qazaq áskerleri basshylarynyń biri bolǵan. Qarasaı batyrdyń esimin qazaq tarıhy úshin qasterli ete túsetin jaı – elimizdiń ár qıyryndaǵy shaıqastarǵa qatysqany. Onyń arǵyn Aǵyntaı batyrmen jan aıamas dostyǵy, aqyry eki batyrdyń bir shaıqasta kóz jumyp, Arqada, bir beıitte qatar jerlengeni belgili. Keıinnen, osy táýelsizdik jyldarynda qos batyrdyń basyna kesene ornatyldy. Qarasaı ba­tyr­dyń tikeleı óz urpaqtaryna ǵana emes, búkil qazaqqa qaldyrǵan basty óne­gesi birlikti tý etip ótkeni degen durys bolady. Biz babalarymyzdyń arýaǵyna syıynyp ósken qazaq emespiz be? Maǵan ákem ár ýaqytta Qarasaı babaǵa syıynyp júr deıtin. El ishinde ol týraly kóp áńgime aıtylatyn. – Sizdiń ósken ortańyzdyń bir qy­ry batyrlyq bolsa, bir qyry – aqyn­dyq. Qaskeleń, Uzynaǵash jaǵyn «Ba­tyr­lar men aqyndar eli» dep ardaqtap jatady ǵoı. El aýzyndaǵy «Ekeıde elý baqsy, seksen aqyn, sarnaıdy jyn qaqqandaı keshke jaqyn» degen sóz de tegin aıtylmaǵan shyǵar. Sizdiń de boıyńyzda aqyndyq qýat baryn bilemiz. Bul jaǵynan alǵanda babalar áserin siz qalaı sezinesiz? – Áýezov «Jetisý aqyndarynyń al­tyn dińgegi» dep ataǵan Súıinbaı men Gorkıı «HH ǵasyrdyń Gomeri» dep ataǵan Jambyl bar qazaqtyń maqtanyshy ekenin aıtýdyń ózi artyq shyǵar. Biraq, aqyndyq aqyndardyń urpaǵyna qona berse, ekeıde seksen aqyn turmaq, segiz júz aqyn bolyp ketýi múmkin edi. Olaı bol­maıdy ǵoı. Jalpy, men ózimdi aqyndyq qonǵan adamdar qataryna qosa qoımaı­myn. Júregimdi terbegen jaılardy hal-qaderimshe óleńge túsirip qoıatynym bar. Onyń birnesheýine ánder de jazyldy. Ondaı qasıet kóp qazaqqa tán emes pe? Oıdy óleńmen jetkizýge sheber kisiler meniń ákem Ábish pen anam Áljan edi. Qarapaıym adamdar bolsa da, toı-to­malaqtarda, tipti úıde otyrǵanda da uıqastyryp otyratyn. – Nursultan Ábishuly, ózińizdiń shy­ǵarǵan ánderińiz de bar ǵoı? Ony bi­letinim, 1973 jyly siz ózińiz bas­ta­ma­shy bolyp, bizdiń «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazeti redaksııasynyń appara­ty­nan birneshe adamdy, búkil oblys­tar­daǵy menshikti tilshilerdi Temir­taý­ǵa shaqyrǵan ekensizder. Sonda jýrnalısterge jaıylǵan dastarqandy siz júrgizipsiz. О́zińiz shyǵarǵan «Shu­ba­rat» degen ándi dombyramen aıtyp beripsiz. «Alataý – týǵan jerim, meniń elim. Saǵyndym arasynan esken jelin. Arqada ardaqtalyp júrsem-daǵy, Er jigit umytar ma týǵan jerin?!» degen sózderin de jazyp alǵan jýrnalıst aǵalarymyz ortamyzda bar... – Men án shyǵaraıyn dep óleń jazǵan joqpyn. Keıde júrekti tolqytatyn bir oqıǵalar bolady, sol kezde bir nárselerdi jazasyń. Aldymen sózin qaǵazǵa tú­si­resiń, yrǵaǵy keıin kele jatady. Jańaǵy án myna Temirtaýda, Qaraǵandyda uzaq jyldar júrgenimde aýyldy saǵynyp shyǵarǵanym ǵoı. Shubarat – ata-ba­ba­myzdyń jaılaýy. «Shubarat Alataýdyń eteginde, Shamalǵan turady eken jeteginde. Arqadan asyl jardy tapsam-daǵy Týǵan jer, senen alys ketemin be?» dep te jazǵanmyn. Jańaǵy sen aıtyp, men tolyqtyryp jatqan án osydan qyryq jyldaı burynǵy sarǵaıǵan sátterdiń saǵynysh sazy ǵoı. Sondyqtan, qazir men ol óleńdi sol kezgi kóńil-kúıdiń kórinisi dep qana qaraı alamyn. Teginde, ol kezde astanany Alataý boıynan Arqaǵa aýys­ty­rýdy áli oılastyra qoımaǵan bolsam kerek... Temirtaý, Qaraǵandy demekshi, myna bir jaıdy aıta keteıin. Osydan on-on bes jyldaı buryn bir avtorǵa bala kú­nimde ushqysh bolýdy armandaǵanymdy, Úshqońyrdyń bir bıigine shyǵyp alyp, alysqa, uzaq qaraıtynymdy aıtqanym bar. «Tegi, Temirtaýdy kórgim kelgen bolar» dep ázildegenmin. Sony paı­da­lanyp, bireýler meni maqtaǵannyń jóni osy eken dep, sol kezde bolashaq astana jaqqa qa­ra­typ, qııaldatyp qoıýdan da taıyn­baı­dy. Ár nárseniń qısyny bolýy kerek qoı. Aqyndardyń jyr jınaqtaryn múm­kin­dik tapqanymsha oqyp turamyn. Al endi babalar áseri degenge kelsek, bizdiń aýyldaǵy jıyn-toı bala kúnimizde aı­tys­syz ótpeıtin. Aıqysh-uıqysh aıty­sa­tyn da jatatyn. Arasynda án de, kúı de oryndalyp turady. Bı bılenetini esimde joq. Teginde, bı otyryqshy halyqtarǵa kóbirek tán óner. Bı óneri arǵydan tamyr tartýy úshin úlken saraılar qajet. – Úlken atańyz Nazarbaı bı de aqyn­­dyqtan quralaqan bolmaǵan sııaqty. Tortaı Sádýaqasovtyń kita­byn­da ol kisiniń Alpysbaı degen tórege aıtqan shýmaqtary keltiriledi. DÁIEKTEME: «Erterekte Shamalǵan óńirinde ja­sa­ǵan ózi baı, ózi bolys Alpysbaı atty tórege sol eldegi Nazar (baı) degen bı­diń jıynda otyryp, bir jaǵy synap, bir jaǵy bazyna qylyp aıtqan tilek-batasy: Alpysbaıym, sózim baq, Astyńa mindiń altyn taq. Zorlyqpenen is qylsań, Jarata ma Jappar haq, Kim halalǵa Alla jaq.   El arasyn eger qyp, Er isinen jazar ma? Bolys bolsań bútin bol, Eldiń quty ázalda. Tepsinetin jóniń joq Májilistesiń Nazarǵa. Jasym úlken demeseń, Meniń de ata jolym bar Bekter barǵan bazarǵa. Yntymaǵy jarassa, Berekeli el azar ma!   Bergen tóreń oń bolsyn, Ǵaryp-qaser, jalpyǵa Shapaǵatyń mol bolsyn. Bıler ósıet aıtypty dep, Keıingige jol bolsyn!»   Birden-birge jetken sóz tórkinine qaraǵanda, munda mansapkerdi (ózi de man­sap ıesi) synaýmen birge onyń kemshiligin tere bermeı, keleli keńes qylý, opyq jegizer ozbyrlyqtan ada bolýǵa, teris qylyqtan boıyn aýlaq salýǵa shaqyrý, jamanattan saqtandyrý, izgilikke úndeý basymyraq. Naqyl asta­ry­nan qarsylasynan góri, qadirles ada­my­na aıtqan tilektestik saryny ańǵa­ryl­ǵandaı. Eń bastysy, el birligi men yn­tymaǵyn týralyqtyń týy etip us­taý kózdeledi. Oı túıininde ádil bılik, aq bata ulysqa úlgi, urpaqqa ulaǵat bolsyn degen izgi arman-murat bar.

T.Sádýaqasov,

«Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy»,

Astana, 2000, 21-22-better.

Naqty meniń ózime mundaı qabilet tikeleı áke-sheshemnen juǵysqan sııaqty. Ásirese, sheshem aqjarqyn, kóńildi, aıt­qysh adam bolǵan. Qandaı jaǵdaıda da taý­yp aıtatyn, ótkir tildi kisi edi. Er kóńildi kisi bolatyn. Anaý joq, mynaý joq dep áıeldikpen áńgime aıtpaı, barǵa qanaǵat etip jarqyldap, jaırańdap jú­re­tin. Ánshiligi óz aldyna bir bólek. Aýyl­daǵy toı ataýly meniń anam barmaı bas­ta­lmaıtyn, bári «Áljan kelsin» dep kú­te­tin. Ákem Ábishtiń de sýyrypsalma­ly­ǵy baryn tustastary aıtyp otyratyn. – Klastas dosyńyz Sádýaqas Esimbaı: «Ábish ákemiz, ásirese, aıtysýǵa óte sheber bolatyn. Talaı aıtys­tar­dy óz qulaǵymmen estigem. Toı-toma­laq­tarda «toı bastardy» jubaıy Ál­jan anamyzben qosyla toı ıesine rı­za­shylyqtaryn aıtýmen birge, keıbir qonaqtardyń toıdaǵy ersi qylyq­taryn ázilge aınaldyryp, eldi kúl­di­rip otyrýshy edi», dep eske alady. – Áke-sheshemniń qurdas, qurbylary da qaljyńqoı, óleń qurastyrǵysh kisiler edi. Jalpy, qazaqtyń qaı-qaısysy da eki aýyz sózdiń basyn qurastyryp, birer shýmaqty shyǵara beretin edi ǵoı kezinde. – Sizdiń ómirińizden túsirilgen kór­kem fılmde mektepte taqpaq oqy­ǵa­nyńyz keltiriledi ǵoı... «Shamal­ǵan­nyń basynda...» dep keletin... – Ony fılmdi túsirýshiler meniń kezinde bergen bir suhbatymnan alypty. Bylaı bolǵan. Ákemniń óz qurdastarymen qaljyńy taýsylmaıtyn. Solar týraly ózi qurastyrǵan neshe túrli taqpaqty úı­re­tip qoıatyn. Birinshi synypqa barǵan kú­nimde muǵalim apaıymyz «Al kim qandaı taqpaq biledi?» dese, jańaǵydaı shýmaq­tardy taqyldap aıtyp shyǵyppyn ǵoı. Onyń ne óleń ekenin men qaıdan bileıin? Balalyq shaqta bári bolady. DÁIEKTEME: «Eń birinshi mektepke kelgen kúnim esh­ýaqytta esten shyqpaıdy. Onyń bir tarıhy bar. Eń birinshi qalam us­ta­typ, álippeni qolyma ustatqan Táký Smaıylova degen muǵalımamyz osydan tór­t-bes jyl buryn ǵana qaıtys boldy. Qarym-qatynasymyzdy esh ýa­qyt­ta úzgemiz joq. Birinshi klastan tórtinshi klasqa deıin barlyq pánnen sabaq bergen sol kisi. Ol este qaldy. Birinshi klasqa barǵan kúnniń este qala­tyn sebebi, meniń ákem Ábish marqum, sheshem Áljan marqumdar bizdiń aýyl­daǵy óte bir kóńildi, otyrǵan jerin kúldirip otyratyn, sýyrypsalma án shy­ǵaratyn, kádimgideı daýsy bar jaq­sy jaqyn adamdar edi. Aýyldaǵy qazirgi tiri júrgen zamandastardan sura­sa­ńyz­dar, kózben kórgen adamdardan bil­se­ńizder, muny rastaıdy. Ásirese, sheshem óte kóńildi adam edi. Qazaqtardy bilesizder ǵoı, qurdastarymen oınaı beredi. Qazir ondaı qaljyńdy kóteretin qur­dastar joq-aý. Mysaly, ákem shesheme birdeńege renjip otyrsa, qurdasy oǵan qoı deýdiń ornyna sheshemdi odan ári ursa jóneletin. Bir qurdasyna óleń úı­retip, mektepke barǵanda aıt dep jat­tatqyzatyn. Onyń mánin men qaı­dan bileıin. Toıbaı degen marqum bo­lyp ketti, balalary bar, meni keshirer. О́zi ádemi, soǵystan kelgen, bir qoly joq bolsa da shyraıly jigit edi. Eki beti qyp-qyzyl, kórkem adam bolatyn, soǵan bylaı dep jazypty. Shamalǵannyń basynda Toıbaı otyr, Beti qyzyl qatyndy qoımaı otyr. Ekinshi dosy Jumahan degen marqum. Onyń balalary bar Núsiphan degen. Ba­lalarymen birge oqyp shyqtyq. Ol iri qara mal, ógiz baǵatyn. Soǵan bir shýmaq óleń jazypty. Sol aýyldaǵy barlyq qurdastaryna jańaǵydaı ǵyp, men taq­taǵa shyǵyp tarsyldatyp taqpa­ǵym­dy aıtyp otyrǵanda barlyq muǵa­limderdiń shek-silesi qata kúletin».

N.Á.Nazarbaevtyń

jýrnalıster Ý.Qalıjanov pen

M.Qul-Muhammedke bergen suhbatynan.

«Egemen Qazaqstan», 1997 jyl, 5 shilde.

– Jambyl babamyz sizdiń esińizde qalaı qaldy? – Ákem Jambylmen de, Kenenmen de tanys bolǵanyn aıtyp otyratyn. Bizdiń aýyl Shamalǵan Almaty men Uzyn­aǵash­tyń ortasynda ornalasqan. Árqaı­sy­sy­nan qashyqtyǵy shamalas bolar. Jambyl aýylynyń tóńireginde turatyn týystarǵa atpen de, at arbamen de bara beretinbiz. Úlkenderdiń aıtýynsha, Jambyl atamyz da atqa minip, taý bókterin aralap júredi eken. Meniń ájem Myrzabalamen jaqsy tanys bolsa kerek. Men ol kezderde 4-5 jastamyn. Esimde biri qalsa biri qal­maı­tyn kez ǵoı. Jambyldyń Alǵadaı degen uly qaıtys bolǵanda anam (ájemdi «apa» deıtinmin de, anamdy «jeńeshe» deıtinmin) meni Uzynaǵashqa alyp barǵan eken. Sonda ataǵa kóńil aıtý úshin Almatydan, mańaıdan kóp adam kelgeni kóz aldymda. Úıdiń aldyndaǵy men buryn kórmegen uzyn qara mashına esimde qalyp qoı­yp­ty. Anam aıtyp otyrýshy edi, atanyń ja­nynda únemi bir jaltyrbas kisi, bir to­lyq deneli sary kisi júrgen edi dep. Keıin estidim – ol kisiler respýblıkanyń basshysy Jumabaı Shaıahmetov pen jazýshy Sábıt Muqanov eken. Kezinde Sábeń bizdiń úıde de bolypty. Ony men mek­teptiń joǵarǵy klastarynda júrgen­de ǵana bildim. Bizdiń kezimizde mekteptegi oqýlyqtarǵa enip júretin «Kolhozdy aýyl osyndaı» degen óleń bolatyn. Sá­bıt Muqanovtyń óleńi. Sol óleńniń soń­ǵy shýmaǵyn Sábeń bizdiń úıde jazypty. Malshylar ómirimen tanysýǵa bir top jazýshy kelgen eken. Aralarynda ánshi­leri de bar. Ánshileriniń ishinen jurttyń esinde Jamal Omarova erekshe qalypty. Qonaqtarǵa Úshqońyrdyń jaqsy degen kıiz úıleri tigilipti. Sonda bizdiń kıiz úıge Sábeń túsipti. Ákemniń «Mundaı úlken kisi de osynshama qarapaıym bo­lady eken» dep aıtyp otyratyny esimde. Ákem inim Satybaldy ekeýmizdi shaqy­ryp, Sábeńe sálem bergizipti. – О́leńniń bir shýmaǵyn úıde jaz­ǵany qalaı? – Sábeń jaılaý týraly bir óleń ja­zyp, sonyń aıaqtalýyna óziniń kóńili tolmaı júrgen bolsa kerek. Ákem men anam kezektesip án aıtqanda ol kisi bir kezde qalam-qaǵazyn shyǵaryp, maldas quryp otyrǵan jerinde tizesine jaza bastapty. Sóıtip, sálden keıin uzaq óleńdi oqyp, «Myna sońǵy shýmaǵyn jańa ǵana jaz­dym, túıini kelispeı júr edi, jaqsy boldy», depti. – Ol shýmaq esińizde me? – Esimde, árıne. Túngi daýys tym alysqa ketedi. Jańǵyryqtyryp, taýdy dirildetedi. Jaılaýynda jazdaı dýman qaınaǵan Qandaı ǵajap malshylardyń mekeni! Taǵy bir qyzyq jaǵdaı bar. Sonda Sábeńniń shabytyn shaqyrǵan án orystyń «Vechernıı zvon, vechernıı zvon, Kak mnogo dým navodıt on» dep keletin áni eken. Ákemniń Shamalǵandaǵy orys dostarynan úırengeni ǵoı. – Siz atańyz týraly «Nazarbaı – qo­lynda móri bar adam bolǵan eken...» dep qana aıtýmen shektelgen edińiz. Keıin qarasaq, ol kisi aýyl-aımaqty bas­qarǵan, kóp jyl bı bolǵan adam eken. Tortaı Sádýaqasovtyń «Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy» degen kita­byn­da bul jaıynda naqty derekter kel­tirilgen. Atańyz jóninde ne aıtar edińiz? – Jańaǵy sen aıtyp otyrǵan kitap sol kezde de qujattardyń uqyptylyqpen júrgizilgenin kórsetedi. Arhıv derekterinde Qaskeleń bolysynyń qansha aýyly bolsa, sol aýyldardyń bárindegi saılaý jasyndaǵy adamdar, olardyń jasy, maly (jylqy, qoı dep naqty bólingen, nege ekenin, túıe, qara mal sany berilmepti) naq­ty tizimdelgen. Mysaly, Súıinbaı ba­bamyzda 70 jylqy, 200 qoı bolǵan eken. Janysbaı, Jigitbaı, Nazarbaı degen úsh aǵaıyndynyń maly qosa eseptelip, 3 jylqy, 50 qoı dep kórsetilipti. Bul ol kez úshin az mal. Ár úıge bir jylqy, on bes shaqty qoıdan ǵana kelip tur ǵoı. Soǵan qaraǵanda, jalpy bizdiń áýlet o bastan baı bolmaǵan. Malshylardyń, qoıshylardyń urpaǵymyn deıtinim sol. Nazarbaı bıdiń mórin meniń ájem eshkimge bermeı, ózinde ustaıdy eken. Muny meniń anam aıtyp otyratyn. Ol mór qazir Astanadaǵy mýzeıge qoıylǵan. – Sádýaqas Esimbaıdyń «Úshqońyr – altyn besigim» degen kitabynda sizdiń ata-tegińizdi bylaı tarqatypty: «Qa­rasaı – Kóshek – Aıdar – Myrzataı – Kenbaba – Edil – Sapaqbaı – Nazarbaı. Ákemizden Úmbet, Shalabaı, Armaný men Ábish týdyq, – dep otyratyn Ábish ákemiz». Áýlettik shejirede Nazarbaıdan Shalabaı, Úmbet, Ábish taraıdy delinedi. Armaný degen kisi kim? – Armaný – Nazarbaıdyń qyzy. Aty sondaı tosyndaý qoıylǵan eken. Qazaq ata taratqanda áıel zatyn atamaıdy ǵoı. Ábishten Nursultan, Satybaldy, Bolat, Ánıpa. Sábı kezinde shetinep ketken Aı­sultan, Nurǵazıpa degen baýyrlarymyz boldy. Nazarbaı bı dúnıeden ótkennen keıin shańyraq ıesi Úmbet atamyz bo­lypty. Qujattarda Úmbetbaı Nazarbaev dep jazylady. Úmbetbaı atany men kórip óstim. Al Shalabaı degen kisi urpaq kórmegen eken. Anamnyń aıaǵy aýyr kezinde bala týsa men asyrap alamyn dep kelisken eken. Ol kezde ákem aǵasyna qarsy bolmaǵan. Biraq men týar jyly ol kisi qaıtys bolyp ketipti. Al Armaný apamyz erterekte ómirden ótken. Nazarbaı atamyz bı saılaýyna úsh ret túsken kórinedi. Ana jyly maǵan Djonatan Aıtken kelgen. Myna otyrǵan sen sııaqty oǵan da ábden áńgime aıtqanmyn. Sol kisi arhıv qujattarynan Nazarbaı­dyń aýqatty ári elge syıly adam bol­ǵa­nyn, 1900 jyly jergilikti tóbebılikke saılanǵanyn anyqtapty. Ol derekter buryn da keltirilgen edi. Jabyq daýys berý kezinde 58 rýbasynyń 30-y Na­zar­baıdy qoldap shyqqanyn jazǵan. – Djonatan Aıtken osy mysalǵa: «2007 jyly óz atasynyń ómirbaıany týraly áńgime arasynda onyń saılanýy tý­raly osy tarıhty aıta otyryp, Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev: «Bul bizdiń osydan 100 jyl buryn-aq qan­sha­lyqty demokratııashyl bolǵany­myz­dy bildiredi! Qazaqstandaǵy bizderdi demokratııa týraly bilmeıdi dep kim aıta alady?» dep ázildedi» degen tú­sinikteme bergen. Negizinde, siz bul sózdi kem qoıǵanda ázil-shyny aralas aıtqan sııaqtysyz. – Árıne, ár ázildiń astarynda shyn­dyq jatady. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen maqaly bar halyqta de­mokratııa joq dep eshkim de aıta al­maı­dy. Qazaq hannyń aldyna barǵanda da «Dat, taqsyr!» deıdi. Sonda «Datyń bolsa aıt» dep, sózin tyńdaıtyn bolǵan. Biz elimiz demokratııalyq qoǵam qurý jo­lyn­da deımiz. Al olar bolsa bizdiń demo­kra­tııa­nyń eýropalyq standarttaryna tez túsýimizdi qalaıdy. Munyń bizdiń qo­ǵam­ǵa qandaı zalaly bolarynda olardyń sharýasy joq. Jalpy, ózgege jaltaqtaýdyń túbi jaqsylyqqa aparmaıdy. Jaqynda bir batystyń sarapshysy jazǵan M.Gorbachev jaıyndaǵy pikirdi oqydym. Sonda Gorbachev jas kezinen karerıst adam bolǵan dep jazady. Mansapqor ósý úshin, ózinen joǵary turǵan bastyqtyń aldynda upaı alý úshin umtylyp, jalpaqtap, sonyń oıy­nan shyǵýdy oılaıdy deıdi. Al ózi bir kúni úlken basshy bolǵanda kimge jaǵynaryn bilmeıdi, jaǵynatyn adam izdeıdi deıdi. Ádeti ǵoı. Sonda Gorbachev óz elinde jaǵynatyn adam qalmaǵanda Amerıka, Eýropa basshylarynyń maqtaýyna ilingisi kelgen bolyp shyǵady. Iá, ol shy­nynda da solardyń aıtqanyn tyńdady, aıtqanyn istedi. Muny aıtyp otyrǵanym – el basyndaǵy adam tek qana óz hal­qynyń, óz eliniń qamyn oılap, soǵan ǵana qareket jasaýy kerek. Maǵan da batystyń jolyna túsińiz, osydan artyq jol joq degender az bolmady. Túspediń dep sy­na­dy. Olardyń aqylymen júrsek, onda óz dás­túr, óz tamyrymyzdan aıyrylyp, el ishinde daý-damaı kóbeıer edi. Nesheme túrli-tústi revolıýsııalardyń ishinde júr­gen halyqtyń ómiri múshkil bolar edi. Onyń bárin kórip otyrǵan joqpyz ba? – Nazarbaı bıdiń ózi ósken ólkede belgili bir iz qaldyrǵan tulǵa ekendigi siz­diń kishilikpen aıtqan áńgimeńizden-aq ańǵarylyp tur. Áıtse de, sizdiń erterekte shyqqan «Ádilettiń aq joly» de­gen kitabyńyzda: «Keıingi kezde ózi­niń «proletarlyq» tegimen kókirek qaǵý basqa bir nárseniń salqynymen almasty: qaıtkende de óz teginen «aq­súıektik» qasıet izdep tabý etek aldy. Ondaı bizdiń tuqymda bolǵan emes. Men – qoıshylardyń ulymyn, nemeresimin jáne shóberesimin. Demek, eshqan­daı aqsúıekter áýletinen emespin» dep jazǵanyńyz bar. Ras, bul kitap keńes­tik kezeńde, táýelsizdikke deıin jaryq kórgen. Siz ol kezde atańyzdyń bı bolǵanyn aıtyp jatqyńyz kelmegen sııaqty, álde olaı emes pe? – Buǵan ne deýge bolady? Jalpy, adamnyń ótkenimen maqtana berýi onyń búgin maqtanatyny az ekendiginiń belgisi de bolýy múmkin... Solaı emes pe? Ata-ba­balaryń maqtanýǵa turarlyq tulǵalar bolǵanda da seniń ózińniń oǵan naqty qa­ty­syń qandaı? Sińirgen eńbegiń qandaı? Seniń ata-babalaryńa eńbek sińirýiń múm­kin emes. Seniń eńbegiń sińse, balala­ry­ńa, nemerelerińe sińedi. Osyndaı balalar tárbıeledim, osyndaı nemereler ósirdim dep maqtanysh etseń bir jón. Árıne, ha­lyq úshin eńbek etken adamdardy maq­ta­nysh tutý kerek. Eger olar seniń áýle­tiń­nen shyqsa, tipti jaqsy. Biraq, bul arada maqtanyshtan góri jaýapkershilik sezimi alǵa shyqqany durys. Men sondaı adam­nyń urpaǵymyn, qazir bálensheniń urpa­ǵy degen atty abyroımen alyp júrmin be degen turǵyda oılanǵan, qınalǵan jón. Al endi «aqsúıekter áýletinen emespin» degenimniń mánisi bylaı. Qazaqta babadan ataǵa, atadan balaǵa, baladan nemerege aýysyp jatatyn aqsúıektik, ıaǵnı arıstokrattyq tıtýldar joq. Mysaly, grýzınderde knıazdiń balasy knıaz bolyp shyǵa keledi. Aǵylshyndarda lordtyń ba­lasy da lord. Orystarda da buryn solaı bolǵan. Dvorıan áýletiniń balalary dvorıanın, graftyń balasy graf degen sııaqty. Munyń jaqsy jaǵy da bar, jaman jaǵy da bar. Jaqsy jaǵy áýlet dástúrin jalǵastyrý jaýapker­shi­liginiń ózi adamdy shıratyp tura­ty­nyn­da. Jaman jaǵy jańaǵy ataqqa adamnyń erekshe eńbek etpeı-aq daıyn kúıinde ıe bolatynynda. – Osy arada bir pikir qosaıynshy. 2005 jyly Máskeýde Andreı Konchalovskııden suhbat alǵan edim. Sonda Andreı Sergeevıch: «О́zim dvorıandar áýle­tinen shyǵa tura Rossııadaǵy pro­le­tarlyq revolıýsııanyń jalǵyz ja­ǵym­dy jemisi bar bolsa, ol arıs­to­kra­tııany joıǵany shyǵar der edim. Revo­lıý­sııanyń arqasynda qoǵam gomogendi bolyp shyqty» degen edi. Osy oı kó­keıge qonady. Rasynda da, ár adamnyń ómirge qadam basardaǵy starttyq jaǵ­daıy teń shamalas turǵanynyń ózindik artyqshylyǵy bary talassyz. – Jańaǵy oıdy aıaqtaıyn. Árkim óz baqytyn ózi jasaýy kerek. Árkim óz nesibesin ózi terýi kerek. Kimniń neshinshi ur­paǵy bolǵanymda da myna jaıdyń basy ashyq. Meniń ákem Ábish qarapaıym ómir súrgen, ǵumyr boıy jumys istegen adam. Mal da baqqan, egin de ekken, baý da ósirgen, baqsha da salǵan. Otbasyn óziniń aq-adal eńbegimen asyraǵan. Men týǵan­nan keıingi jyly bizdiń taýdaǵy qystaýy­myzda bireýdiń abaısyzdyǵynan órt shy­ǵyp­ty. Ákem sol órtti sóndirip júrip, bir qolyn ıyǵyna deıin qatty kúıdirip alypty. Soǵys bastalǵanda áskerı ko­mıs­sarıatqa shaqyryp, dárigerlik komıssııa qolynyń qatyp-semip qalǵanyna baı­lanysty maıdanǵa jaramsyzdyq bıletin bergen. Ony «aq bılet» deıtini esimde. Kóp jyl taýdaǵy jaılaýda mal baǵyp, kó­ship-qonyp júrgendikten, bizdiń bala kú­nimizde ózimizdiń úıimiz de bolmaǵan edi. Ol úıdi biz keıin ózimiz salyp alǵanbyz. – Sizdiń kitaptaryńyzda, suhbatta­ry­ńyzda ákeńiz Ábishtiń aldymen ata­latyn qasıeti – eńbekqorlyǵy. О́zi­ńiz­di de ómirdiń nebir synaqtarynan osy eńbekqorlyq alyp ótken. Ákeńizdiń bul qasıeti bala Nursultannyń boı­y­na qalaı juǵysty boldy dep oılaı­syz? – Iá, men naǵyz eńbekqor kisi dep ákemdi aıtar edim. Ákeniń balaǵa aıtqan aqylynan góri kórsetken ónegesi kóbirek juǵady. Ákem maǵan eń qarapaıym, biraq eń qasıetti qaǵıdany uǵyndyryp ketti. Ol qaǵıda – erinbeı, qajymaı-talmaı eń­bek etý. Solaı eńbek etseń ǵana baǵyńnyń janatyny. Osy ónegesi úshin men ákeme ómir-baqı qaryzdarmyn. Meniń ákem men sheshem de eńbek arqyly tabysqan. Úsh­qońyrda tanysqan. Sol jerde jurt áli kúnge «Arestanttar joly» deıtin jol bar. Taýǵa shyǵatyn aınalma jol. Aıt­qan­daı, ol «arestanttardyń» (qazaqtar ony rystandar salǵan jol deıdi) kim ekenin bilesiń be? Áýre bolmaı-aq qoı. Esh­ýaqytta oılap taba almaısyń. Úsh­qo­ńyr­daǵy joldy salǵandar baı-kýlaktar men ...jer aýdarylǵan moldalar eken!.. Olardyń arasynda Buqarada medrese bitirgender de bar kórinedi. Sonda ákem úsh júz arestantqa brıgadır bolypty. Sheshem Shý jaqtan kelip, jańaǵy jerde aspazshy bolyp jumys istep júredi. Anama bir jyl sóz salyp júrip úılenipti. DÁIEKTEME: «Negizinde ákemniń basty sharýasy mal baǵý bolatyn. Eger ony erteden túnge deıin eńbek etti desem, báribir bul da jetimsiz soǵyp jatar edi. Men onyń qaı kezde uıyqtaıtynyn nemese eshteńe istemeı, qur tynyǵyp otyr­ǵan sátin kórgen emespin. Birde otyn jar­sa, birde tomar qoparatyn, endi birde birdeńe satý úshin bazarǵa ketip bara jatatyn. Ol dáýletti orystar qolynda óskendikten egin salýdy da jaqsy biletin. Pálendeı bilimi bolmasa da, mıýa aǵashtaryn býdandastyrýǵa kánigi edi. Jurt bizdiń baqqa kelip, keremet ósip turǵan tańǵajaıyp jemisterdi nemese bir jaǵynda kádimgi aport almasy, ekinshi jaǵynda ýyljyǵan al­murt pisip turǵan aǵashty tama­sha­laı­tyn. Ákem ósirgen ondaı almany keıin esh jerden kórgen emespin. О́ziniń súıikti sortty almasy – aportty ol kelesi kóktemge deıin buzbaı saq­taı­tyn edi».

N.Nazarbaev,

«Ádilettiń aq joly»,

A.,1991, 18-19-better.

– «Balalyq shaǵymnyń aspany» degen fılmde ákeńiz Ábishtiń jańa sa­lyq saıasatyna qarsylyq retinde óz qo­lymen ekken alma baǵyn bir túnde otap tastaǵany kórsetiledi. Keıbireýler osy oqıǵany fılm ssenarıı­shi­ler­diń kór­kemdik tartys úshin oıdan qıys­tyr­ǵanyndaı kórýi múmkin. Mu­nyń anyq-qanyǵyn ózińiz aıtyp berińizshi? – Munyń anyq-qanyǵy «Ádilettiń aq joly» degen kitabymda jazylǵan. Ssenarııshiler de sodan alyp otyr. DÁIEKTEME: «Alaıda, kúnderdiń kúninde úı ma­ńyndaǵy jerimizdi (ol jarty gektar edi) azaıta bastady, áýeli on sotyq­ty, odan soń taǵy da birte-birte kesip ala berdi... Ákem at dese ishken asyn jerge qoıatyn. Biraq kóp uzamaı odan da kúder úzýge týra keldi – at ustaýǵa da tyıym salyndy. Sondaǵy sebep jem­shóp kolhozǵa kerek eken. Al birde óz kózime ózim senbedim: ákem alma aǵash­ta­ryn óz qolymen otap jatyr. Sóı­t­sem, ár túp aǵash úshin salyq tóleýden qutylý kerek bolypty. Úı-ishi qatty taryqty: ishetinimiz qur shaı ǵana, anda-sanda bir túıir qant bolady. Mań­daıǵa bitken jalǵyz sıyrdan kolhozǵa tapsyrylýǵa tıisti sary maı mól­she­ri­niń kóptigi sonsha, ózimizge tek kók sút qalatyn. Árıne, kóp nárseni túsindirýge bo­la­dy. Biraq sonshalyqty eńbekqor adam­da­rymyzdyń mundaı múshkil halge qa­laı tap bolǵanyn keı-keıde oılaı bas­ta­sań-aq, saıtan alǵyrdy esh túsinbeı bas qatyrýǵa týra keletinin qaı­tersiń!..».

N.Nazarbaev,

«Ádilettiń aq joly», 19-20-better.

Jalpy, ákem kózi ashyq, kókiregi oıaý kisi edi. Ákem jurt aıtsa boldynyń, kóp aıtsa kóndiniń adamy emes edi. Ár nársege ózinshe qaraı alatyn. Jıyn-jınalysta aıtpaǵanmen, dastar­qan basynda, úı ishinde ózinshe pikirlerin de aıtyp qalatyn. DÁIEKTEME: «...1962 jyly men, jas metallýrg, komsomol seziniń delegaty bolyp Más­keýden úıge oralǵanym áli esimde. Árı­ne, áser degen ushan-teńiz! Ákem men kór­shilerge asyǵyp-úsigip Hrýshev tý­ra­ly, onyń elimiz komsomoldary aldyn­da­ǵy sóılegen sózi týraly, qala men aýyl arasyndaǵy ózgeshelikterdiń birte-birte joıylyp, selo ómirinde keremet múm­kindikter bolatynyn basa aıt­tym. Úlkenderdiń maǵan kóńil bólgenine masattanyp, aqsaqaldar júzinde mys­qyl paıda bolǵanyn baıqamaı saıraı berippin. Al ákem maǵan kústanalap qa­rap otyr eken. Aqyry, nurly bola­shaq­qa qaraı baǵyttalǵan qozǵalysymyzǵa kedergi jasaıtyn qosalqy jeke sha­rýashylyq pen úı mańyndaǵy ýchaskeni jón-josyqsyz jerden alyp, jerge salǵanymda, qart Ábishtiń tózimi taýsyldy bilem. – Toqtat, balam, mundaı sózdi radıodan estı-estı qulaǵymyz sarsyǵan. Odan daǵy mynany aıtshy: Máskeý­de­gi­ler­diń esi durys pa ózi? Álde oty­zyn­shy jyldaǵydaı taǵy da ashtyqpen tı­tyq­tatpaq pa? Aýyl adamynda jer bol­masa, qoıshyny jeke malynsyz qal­dyrsaq – olar daladaǵy jel qýǵan qań­baq emes pe? Sultan (úıde meni osy­laı ataıtyn), sen renjimeı-aq qoı, jú­re­giń jaryla qýanatyndaı eshteńe joq, sen bizge jamanat habar jet­kizdiń... Men sondaǵy óz qateligimdi kóp jyl ótken soń jerlesterime súıinshilete jaqsy habar ákelip, túzettim».

N.Nazarbaev,

«Ádilettiń aq joly», 11-12-better.

– Ata-anańyz biraz jyl perzent súımeı júrip, Raıymbek babanyń ba­sy­na eki kún qatar túnep, táý etip, sodan keıin sizdi kórgeni belgili. Siz osyn­daı áýlıeli oryndarǵa, olardyń kıesine senesiz be? – Meniń ákem men anam babanyń basyna túnep, tilek tilegenderi ras. Me­niń bala kezimde ol mola Almatynyń shetinde úlken tóbe bolyp kórinetin. Quran Kárimde tileý, suraýdy tek Allaǵa aıtý kerek deıdi. Biraq bizdiń saltymyzda arýaqqa sený de bar ǵoı. Raıymbek babanyń basyna túnegen túnde anam tús kóripti. Túsinde teńizge túsip ketken ekenmin deıdi. Sýdyń tú­bin­de demi tarylmaı, kádimgideı júre beripti. Teńizdiń túbinen appaq kúmisten ja­sal­ǵan uzyn myltyq kóripti. Jańaǵy myl­tyqty moınyna ilip alyp, júzgennen júzip otyryp jaǵaǵa shyǵypty. Tańerteń beıittiń shyraqshysy túsin jorypty. Ul bala tabasyń, balań myqty bolady, jasy uzaq bolady, osy balań seniń maqtany­shyń bolady, el qorǵaıtyn adam bolady depti. Myltyqqa baılanysty joryǵany ǵoı. – Nursultan dep atyńyzdy ájeńiz Myrzabala qoıǵan eken. Sonda ol kisi Qurandaǵy Allanyń 99 atynyń biri Nur, biri Sultan ekenin bilgen be, joq álde maǵynalyq jaǵyna basa mán berip qoıylǵan esim be? – Mundaıda qazaq «aýzyna qudaı sal­ǵan» deıdi. Solaı bolǵan shyǵar. Ájem Allaǵa senetin, bes namazyn ustap, oraza tutatyn adam edi. Allanyń 99 aty bar ekenin bilgen bolar. Maǵynalyq jaǵyna da, áýezdi estilýine de kóńil bólse kerek. Ájem týraly aıtaıyn. Myrzabala ájem meni bes jasqa deıin jurttan jasyrǵandaı etip ósiripti. Ári tuńǵysh, ári ábden zaryǵyp kórgen nemeresimin ǵoı. Úıge bireý kirse meni etpetimnen teris qaratyp jatqyza salady eken. «Ne­mereńiz júrdi me, áje?» dep suraǵandarǵa: «Qudaı bir nemere berip edi, onyń ózin de qaýqarsyz etip berdi» deıdi eken. Anam ol kisige renjip, qaıdaǵyny aıtasyz deıdi eken. Meni qashan shaýyp júrip ketkenshe qyp-qyzyl matadan kıindirip qoıǵany da ózinshe qyzyq. Kóz tımesin degeni. Bir kúni qyp-qyzyl ǵyp kıindirip qoıǵan ma­ǵan aspannan búrkit shúıilip túse jaz­dap­ty. Sózdiń reti kelip tur, meniń bala kún­derimdi, mekteptegi shaǵymdy kórsetetin «Balalyq shaǵymnyń aspany» degen fıl­mde Myrzabala ájemniń rólin oına­ǵan Bıbigúl Ahmetqyzy Tólegenovaǵa ra­zy­lyǵymdy bóle aıtqym keledi. Ájemniń ózin kórgendeı boldym. – «Úıdiń jaqsy bolmaǵy aǵashy­nan, jigittiń jaqsy bolmaǵy naǵa­shy­dan» deıdi bizdiń qazaq. Qordaı jaqta «Án tyńdasań Qasyqqa bar, qyz alsań Qasyqtan al» degen sóz aıtylady eken. Áljan anamyzdyń ánshiligi, ázil­ge ustalyǵy, aıtqyshtyǵy jaıynda biraz jazylǵan. Anańyz jaıynda da óz aýzyńyzdan estigim keledi. – Ne aıtaıyn? Kim aıtsa da anasynyń qadir-qasıetin jetkizip aıta alar ma? Mekkege úsh ret arqalap aparyp kelseń de ana paryzy ótelmeıdi deıdi ǵoı. Men kóp qazaqtyń balalary sııaqty ákeniń isinen úlgi alyp, onyń qataldyǵyna shydap, ana­nyń tárbıesimen ósken balamyn. Ákem kúndiz-túni jumysta, men anamnyń janyndamyn. Anamnyń meni janyndaı jaqsy kóretinin biletinmin. Sol sheksiz ana mahabbatyna oranyp óstim. Balany anasy shyn súıip ósirse, ol bala baqytty bolaryna men senemin. Balany jaldaǵan áıel emes, anasynyń ózi tárbıelegenin unatamyn. Sondaı bala durys joldan taımasyna senemin. О́zi qarapaıym, saýa­ty joq adam bolsa da ómirden úırengeni, kórgen-bilgeni kóp anam ár ýaqytta kóz aldymda, júregimdi eljiretip turady. Qıyn sheshimder qabyldar kezde túsime kirip, aqyl berip ketedi. Meniń anam Áljan Jatqanbaıqyzy 1910 jyly týǵan. Qujattaǵy 1905 jyl qate jazylǵan dep ózi aıtyp otyratyn. Men negizi anama tartqanmyn. Naǵashy­la­rym da osyndaı dóńgelek júzdi bolǵan eken. Temirtaýda jumys istep júrgenimde anam qonaqqa kelip, «Seni kórsem Bólegen aǵam kóz aldymda tura qalady. О́ń-túsiń de, qımyldaryń da aýmaı qalǵan» dep kóz jasyn bir syǵyp alǵan edi. Bólegen naǵashym kolhoz basqarǵan, aýpartkomda istegen kisi eken. 1937 jyly «halyq jaýy» retinde ustalyp ketipti. Anamdy eske alǵanda keıde qııaldap otyryp, oılaımyn ǵoı: ol kisiniń jasy júzge jetse osy kezge deıingini kórýi múmkin edi-aý, toqsanǵa jetse eldiń eseıgenin, balasynyń Arqada jańa astana sal­dyryp jatqanyn kórer edi-aý, tipti seksennen sál assa da táýelsizdik tańy atqanyna kýá bolar edi-aý dep. Anam 1977 jyly dúnıeden ótti. Meniń at jalyn tartyp, azamat bolǵanymdy ǵana kórdi. Az kún ǵana aýyryp, aǵaıyn-týǵanyna ama­natyn aıtyp, júrip kete bergen. Meniń shetelden ákelgen jep-jeńil qo­ńyr tonym bar edi. Sony Gúljan kelinine berip, «Enemnen qalǵan kózi edi dep kıip júrersiń», depti. Kelini: «Qoıyńyz, áli-aq osy tonmen talaı qonaqqa barasyz» dese, aıtypty: «Tilimniń saırap tur­ǵa­nyna aldanyp qalmańdar, daıyndyqsyz bol­mańdar. Dúnıede boljaýsyz nárse úsheý: tolǵaq boljaýsyz, qonaq bol­jaý­syz, ólim boljaýsyz. Ajal aıtyp kelmeıdi, aıla taptyrmaıdy. Aldy saıran, arty oıran dúnıe osy», dep. Osylaı kesek-kesek kesip sóıleıtin, tilip aıtatyn adam edi. – Anańyzdyń eti tiriligi, ótkirligi Qaskeleńniń aýdandyq aýrýhanasynda bolǵan tosyn jaǵdaıdan da kórinedi. – Ol jaǵdaı ana jyly ózińniń gazetińde jazyldy ǵoı. DÁIEKTEME: «Ásirese, Áljan apa Nursultanyn qalaı tolǵatyp bosanǵanyn jyr ǵyp aıtatyn kórinedi. Ol bylaı bolypty. «Sultanyma týra jeti kún tol­ǵat­tym. Tamaq ishe almaımyn, ál-dár­me­nim taýsylǵan. Shamalǵanda perzenthana joq, aýdandyq aýrýhana Qas­keleńde. Ábish arbany jegip, ústine jat­qyzdy. Ol kezde tas jol joq, kedir-budyr, shıqyldap shuńqyrǵa tús­ken saıyn janym kózime kórinedi. Áı­teýir, aýrýhanaǵa jettik-aý. Dárigerler júgirip júr. Bir eńgezerdeı erkek keldi de, «bosandyrý kerek, bolmasa ólip ketedi» dedi. Sóıtse, bala isinip ketken, ári salmaǵy 5 kıloǵa jýyq eken. Sond