Jatyr moınynyń isigi – bildirmeı jutatyn dert

Gazetke bet ázirleý barysyn­da gınekologııa bóliminiń meń­ge­rýshisinen de suhbat alý­ǵa tıis­ti edik. Fototilshi ekeý­mizge dári­gerdi kabınetiniń aldynda biraz kútýge týra kel­­di. Qaralýǵa kel­gen naýqas ke­linshek kıinip, shyǵyp ketkennen keıin bizdi qabyldaǵan bólim meńgerýshisi birazǵa deıin óz-ózine kele almaı, aýyr kúı keship otyryp qaldy.  – Keshirersizder!  – dedi bir ýa­qytta dáriger. – Jap-jas qoı. Qandaı obal! Tórt balasy bar eken... Biz áńgime aýanyn birden túsin­besek te, jaısyz jaǵdaıǵa tap kel­genimizdi bilip, únsiz qal­dyq. Dá­riger sózin jal­ǵas­tyrdy.  – Bul aýrý bildirmeı qurta­dy. Eń jaman jeri de osy. Ja­ńa­ǵy jas kelinshektiń kúıeýi qaıtys bolǵanyna segiz jyldaı bolypty. Tórt balasyn ózi jal­ǵyz súırep júrip, dárigerge qara­lýǵa da murshasy bolmaǵan ǵoı. Jastaı jesir qalsa da kú­ıeýge shyǵýdy oılamaǵan. Bul – jatyr moıny isigi. Ábden as­qyn­ǵan­da kelip tur... Erterek qa­ralsa, mundaı jaǵdaıǵa dýshar bolmaýy múmkin edi?! Qarap otyrsaq, qazirde ult tań­damaı, álemniń ár túkpi­rindegi áıelder arasynda dendep bara jatqan derttiń biri – osy jatyr moınynyń isigi.  Árıne, bizdiń elimizde áleý­met­tik jaǵdaıyna qaramaı, osy keseldiń sheńgeline ilikpeý úshin al­dyn ala saqtandyrý, aq­pa­rat­tandyrý jumystary júrip jatady. Jumysbasty qyz-ke­linshekter munyń bire­ýin­ bilse, bireýin bilmeıdi. Má­se­­len, jyl saıyn jyl basynda Qazaqstanda dástúrli túr­de ja­tyr moınynyń isigi týraly habardar etý aptalyǵy óte­di. Bul sharaǵa Densaýlyq saq­­­taý mınıstrliginen bas­tap, Qa­zaq onkologııa jáne ra­­dıo­lo­gııa ǵylymı zertteý ıns­tıtýty, den­saýlyq saq­taý basqarmalary jáne aı­maqtyq onkologııalyq orta­lyq­tar múddelilik tanytady. Josparly sharalar sheńberinde barlyq jastaǵy áıelder tegin gınekologııalyq tekserýlerden ótýge shaqyrylady. Tekserý barysynda pap-test (ózgeriske ushyraǵan, ıaǵnı atıpııalyq jasýsha bar-joqtyǵyn tekserý úshin jatyr moınynan jaǵyndy alý) júrgiziledi. Al biz bul maqalamyzda dá­ri­­gerler adam aǵzasyndaǵy eń­ qym­bat, «eń qadirli» organ dep esep­teıtin jatyr moı­ny isi­gine shaldyqpaýdyń jol­da­ry bar ekendigin qyz-kelin­shek­ter qape­rine salýdy maqsat tu­typ otyrǵanymyz belgili.  Máselen, pap-testiden ótý múm­kindigi Qazaqstanda on­ko­­lo­gııalyq qyzmetti damy­tý jónin­de­gi memlekettik baǵdarlama sheń­berinde bes jyl­da bir ret 30-60 jas ara­lyǵyndaǵy áıelderge be­riledi.  Almatyda jatyr moıny­nyń isigin erte anyqtaý úshin ashyq esik kúnin ótkizip júrgen Qa­zaq onkologııa jáne radıologııa ǵylym-zertteý ınstı­týtynyń ma­mandary áıelderde eshqandaı aýrý belgileriniń bolmaǵandyǵy bári jaqsy degen sóz emes deıdi. Jatyr moı­­­ny isigi asqynǵanǵa deıin esh­qan­­daı belgilersiz júretinin joǵa­rydaǵy oqıǵa aıtyp tur­ǵan­ joq pa?! Mundaı jaǵdaıda adam­­ǵa birinshi kezekte aldyn ala dárigerge qaralyp turý kó­mek­tes­pek. Onyń ústine memle­ketimiz buǵan tegin tekserilýge jaǵdaı týǵyzǵan.  Iаǵnı, pap-testiniń teris nátı­­­jesi jatyr moınynda atı­pııa­lyq jasýshalar joq degendi bil­diredi. Al pap-testiniń oń nátı­jesi jatyr moınynda «na­shar» jasýshalardyń bar eken­digin bildirýi yqtımal, demek sizge qosymsha zertteýden ót­ken jón. Dendep turǵan dert týraly Qazaqstannyń bas onkology, medısına ǵylymynyń doktory Dılıara Qaıdarova bylaı deıdi: «Jatyr moınynyń isi­gi aýrýy álemdegi eleýli má­se­­le bolyp tur. Bul kesel qa­ter­li isikterdiń ishin­de dú­nıe júzindegi áıelderde eń jıi kez­desetin túrine aınaldy. Obyr aýrýlary boıynsha ja­tyr moıny isigi ekinshi orynǵa shyq­ty. Jyl saıyn jarty mıllıonǵa jýyq áıel osy aýrýǵa shaldyǵyp, shamamen 288 myń áıel kóz ju­ma­dy. Jatyr moıny isiginiń qo­ǵamǵa kesiri úlken. О́ıtkeni, bul aýrý ásirese 30-40 jastaǵy jáne odan úlkendeý jastaǵylarda kezdesedi. Bul áıelderdiń otbasyn quryp, qyzmet etip, bala baǵyp, kúndelikti tirshilikten qol­dary bosamaıtyn kezeńi. Ja­tyr moınynyń qaterli isi­gi dıa­gnozy áıeldiń jeke basyn, onyń otbasyn, dostaryn úl­ken kúızeliske salady. Já­ne ony emdeýge memleket pen qoǵam tarapynan qyrýar  qar­jy jumsalatyndyǵyn da eskerý qajet». Eýropa elderinde jyl saıyn jatyr moıny isigi aýrýyna 60 myń áıel shaldyǵyp, 30 myń áıel baqılyq bolady. Dúnıe júzinde qazir osy dıagnozben ómir súrip jatqan áıelderdiń sany 175 myńnan asqan. Bul da tolyq statıstıka emes.  Bizdiń elimizde bul aýrý 2015 jyly 1826 áıelde bar eke­­­ni anyqtalǵan. Onyń ishinde aýrýdyń asqynǵan  jáne keń ta­ral­ǵan túri 233 áıelde kezdesken, bul – 12,9 paıyz.  Eń ókinishtisi, burnaǵy jyly Qazaqstanda osynaý dertten 600-den asa áıeldiń qaıtys bolǵandyǵy tirkelgen. О́tken jylǵy derekter boıynsha, elimizde «jatyr moıny isigi» dıag­nozymen esepte turǵan áıel­der sany 11 578 bolǵan. Tıis­ti mekemeler qazir 2016 jyl­dyń derekteri zerttelip, da­ıyndalyp jatqanyn aıtady.  Oǵan deıin mamandardyń aıtary, berer keńesi tómen­degideı. Qazirge pap-test ja­tyr moıny obyrynyń aldyn­ alýdyń birden-bir joly bolyp ta­byl­maq. Jatyr moınynan alyn­ǵan jaǵyndy atıpııalyq jasý­shalardy anyqtaýǵa múm­kin­dik beredi. О́zgeriske ushy­raǵan mundaı jasýshalar sáı­kes emi bolmasa, ýaqyt óte kele obyrǵa aınalýy yqtımal. Damyǵan el­­derde skrınıngtiń turaqty túr­de júrgizilýi jyl saıyn anyq­ta­latyn jańa aýyrǵandar sanyn eki esege qysqartýǵa múmkindik berip otyr.  Mamandar naqty zertteý­ler dáleldegendeı, durys uıym­dastyrylǵan jappaı skrı­nıng arqyly osy aýrýdyń 80 paıyzyna deıin aldyn alý­ǵa bolady deıdi. Onyń ús­ti­ne bizde qazir tıimdiligi jo­ǵary úsh vaksına bar, olar onkogendi qaýiptiligi joǵary adam papıllomasy vırýsy ınfeksııasyn juqtyrýdyń  jolyn kesetin kórinedi. Qysqasy, qoǵamdy jatyr moı­­nynyń qaterli isiginen qut­qa­rý úshin bul aýrýdy jańa ǵy­lymı zertteýler taqyryby re­tinde qarastyrǵannan góri, skrınıng, ıaǵnı erte bastan tek­serilý men egý arqyly al­dyn alý múmkindikterin paı­dalanǵannan basqa jol joq.

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY