Jańashyl iske janashyr kózqaras

Eger osy máselege sál tereńirek úńiler bolsaq, ındýstrııalandyrý degenimizdiń ózi kúrdeli eńbek bólinisi men mamandaný negizinde standarttalǵan ónimderdiń  iri mashınalyq óndirisin qurýmen, ony uıymdastyrýda energııanyń ár túrin paıdalanyp, ǵylym men tehnıkany qoldanýmen sıpattalatyn óndiris túri. 

HVIII ǵasyrdyń sońy men HIH ǵasyrdyń basynda ónerkásiptik revo­lıýsııa barysynda Anglııada bastalǵan ındýstrııalandyrý keıin kele ózge elderge de aýysa bastady. Osylaısha, zaýyttar men fab­rıkalar dúnıege keldi. Olardaǵy eńbek jaǵdaıy da ózgerdi. Qol­men atqarylatyn jumystar bir­tindep mehanıkalandyrylýǵa kóshti, ol úshin elektr qýaty paıdalanyldy. 

Táýelsizdik alǵan jyldardan bas­tap Qazaqstan da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyn tańdady. Osy maqsattardy júzege asyrý úshin 2009 jyly 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Osy baǵ­dar­lamany júzege asyrý sheń­berin­de «Bıznestiń jol kartasy-2020», «О́nim­dilik-2020» baǵdar­la­malaryn qosa alǵanda barlyǵy 40-tan astam túrli baǵdarlamalar ázirlendi. Olar­dyń bá­ri de el ekonomıkasyn ártarap­tan­dy­rýǵa jáne onyń básekege qabilet­tili­gin arttyrýǵa baǵyttalǵan bolatyn.   Osynaý keń aýqymdy baǵdar­la­ma­nyń alǵashqy besjyldyǵyn qory­tyn­dylaı kelip, birqatar sarapshylar ony júzege asyrý barysynda kóp­tegen problemaly sátterdiń oryn alǵanyn kóldeneń tartqan bolatyn. Máselen, baǵdarlamanyń keıbir baǵyttarynyń naqtylanbaǵandyǵy, ınfraqurylymdyq jobalardyń tym kóptigi, bastapqy satyda sapaly irikteýdiń júrgizilmeýi negizgi olqylyqtar retinde atap kórsetildi.

Keıin 2014-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyqtyń baǵdarlamasyn qabyldaý barysynda joǵaryda atalǵan kemshilikter tolyq eskerildi. Degenmen, bul baǵdarlamanyń birinshi jylynyń da álemdik ekonomıkada oryn alǵan prob­lemalarmen tuspa-tus kelgenin aıta ketý qajet. Soǵan qaramastan eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyn júzege asyrýda júıeli jumystar júrgizýdiń sáti tústi.

2015 jyly naqty da júıeli is-sharalardy qolǵa alýdyń nátıjesinde 5 jylǵa arnalǵan jospar 98,7 paıyzǵa oryndaldy. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa qatysýshylar úshin preferensııalar men salyqtyq jeńil­dik­terdiń saqtalýyna kepildikter berilip, qosymsha elektr qýattaryna qosy­lý prosedýralary ońaılatyldy, aýyl­sha­rýa­shylyq taýar­laryn óndirýshiler aýyl­sharýashylyq tehnıkasyn satyp alǵan jaǵdaıda olardy sýbsıdııalaý tetikteri jetildirildi.

2015 jyly MIIDB is-sharalaryn júzege asyrýǵa josparlanǵan 327,5 mıllıard teńgeniń is júzinde respýblıkalyq bıýdjet pen Ulttyq qor qarjylary esebinen ǵana 135 mıllıard teńgesi nemese qarastyrylǵan somanyń 41 paıyzy bólinip, jyl qorytyndysynda onyń ıgerilýi 94,1 paıyzdy qurady.

«Is tetigin kadr sheshedi» deıtin er­teden kele jatqan támsil bar. Indýs­trııalandyrý isiniń de bilikti mamandardy talap etetini túsinikti. Osy jaıttardy eskere otyryp, joǵary bilikti kadr­lar daıarlaý úshin 11 joǵary oqý orny men 10 kolledj iriktep alynyp, álemdik top-reıtıngterge kiretin sheteldik áriptes JOO-larmen birlese otyryp 25 bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi.

Eger naqty sıfrlar­ǵa kó­sher bolsaq, Indýst­rııa­­lan­­dy­rý kartasy boıynsha paı­­da­lanýǵa berilýi tıis ın­ves­­tı­sııalar kólemi 3,8 trı­l­lı­­on teńgeni quraıtyn 898 ny­­sannyń 2015 jyly 815 mı­l­lıard teńgeni quraıtyn 128 nysany paıdalanýǵa be­ril­­genin aıta ketken jón. Osy ny­sandardyń 80 paıyzy 85 myń jumys ornyn ashýǵa ar­nal­­ǵan jańa óndiristik jobalar bolyp tabylady. 

О́tken kezeńde barlyǵy 6,3 trıllıon teńgeniń ónimi óndirilse, 2016 jyldyń 4 aıynda ǵana bul kórsetkish 582,6 mıllıard teńgeni qurady. Eldiń óńdeý ónerkásibiniń shamamen 17 paıyzy Indýs­trııa­landyrý kartasy joblarymen qamtylǵan. So­nyń arqasynda 2015 jyl qo­ry­tyndysynda ishki jalpy ónim ósim­iniń úshten biri karta jobalary esebinen júzege asty. 

Bútindeı alǵanda, Indýs­trııa­­landyrý kartasy boıyn­sha iske qosylǵan jobalar bu­­ryn-sońdy Qazaqstanda ón­­­di­ril­megen 500-den astam ja­ńa ónim túrin shyǵardy. Olar­­dyń qa­tarynda júk já­ne jo­­laýshy­lar vagondary, elek­­tro­vo­z­dar, júk jáne je­ńil avtomo­bılder men av­to­býs­tar, transformatorlar, rent­­gen apparattary, ja­ryq dı­­odty shamdar, tıtan quı­ma­lary men dári-dármek, sút ónim­­deri jáne basqalar bar. Eger ótken 2016 jylǵa jal­­­py somasy 800 mıllıard teń­­geni quraıtyn jáne 14 myń jańa jumys ornyn ashý­­dy qarastyratyn 120 jo­­ba josparlanǵan bolsa, so­nyń 30-y alǵashqy jar­ty­jyl­dyq­ta-aq oryndaldy. 

Bútindeı alǵanda, ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasy ekonomıkada turaq­tan­dyrýshy ról atqardy. Sonyń arqasynda Qazaqstan alǵash ret temir jol lo­ko­motıvterin, motor maı­yn, iri qara etin, raps maı­­yn, shynydan jasalǵan buı­­ymdardy, baǵdarshamdar men kartrıdjderdi, kilem men aýylsharýashylyq jab­dyq­taryn eksportqa shyǵara bas­tady.

Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryndaǵy eksportqa baǵdar ustanǵan 1500-deı ká­sip­­oryn Eksportty qol­daý­­dyń mem­lekettik baǵ­dar­la­masymen qam­tyldy. Baǵ­dar­lama jumys isteı bastaǵan 6 jyl ishinde álemniń 40-tan as­tam elinde qazaqstandyq bız­nes 200-ge jýyq saýda mı­s­- sııasyn júrgizip, olarǵa 1 myńnan astam qazaqstandyq taýar óndirýshi qatysty.

Osyndaı qoldaýdyń ná­tı­jesinde EAEO, TMD, EO, Azııa elderi men Qytaıǵa mashına jasaý, hımııa salasy, metallýrgııa, azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq ónimderi, qurylys, jeńil ónerkásip mate­rıaldaryn jetkizý jóninen sha­mamen 1,7 mıllıard AQSh dol­laryna eksporttyq keli­sim­sharttar jasaldy. 

Sonymen bir mezgilde eks­porttaýshylardyń óz ónim­derin syrtqy rynoktarǵa ilge­ri­letý barysynda jumsaǵan shy­ǵyn­darynyń 50 paıyzynyń orny toltyrylǵany da otan­dyq óndirisshiler úshin úlken qol­daý bolyp tabyldy. Osy­laısha, 6 jyl ishinde 163 otan­dyq eksporttaýshynyń 1,2 mıl­­lıard teńgeni quraıtyn shy­­­ǵyndary ózderine qaı­ta­rylǵan. 

Tikeleı shetel ınvestı­sııa­­laryn tartý jáne ınves­tı­­sııalyq ahýaldy jaqsartý maq­satynda da aýqymdy ju­mys­­tar júrgizilýde. Bú­gingi tań­­da Qazaqstannyń shı­ki­zat­tyq emes sektoryna 29 trans­ult­tyq kompanııa tartylyp otyr. Jumys istep turǵan ko­mpanııalar 2015 jyldyń ózin­de ǵana 113 mıllıon dollar kóleminde ekinshi qaıtara ın­vestısııalar salǵan.

Árıne, qolǵa alynǵan ju­mystardyń bul aıtyl­ǵan­dar­men toqtap qalmaıtyny, ke­risinshe, odan ári qarqyn ala tú­setini aıtpasa da túsinikti. Osy maqsattar úshin memleket ınnovasııalyq-tehnologııalyq da­mýdy belgili bir mindetterdi she­shý arqyly jetildirýdi mejelep otyr. Olar qandaı min­detter?

Birinshiden, ekonomıkanyń qazirgi bar salalary jań­ǵyr­tylmaq. Ekinshiden, ek­o­no­mı­kanyń qazaqstandyq ja­ńa sek­­torlary paıda bol­maq. Úshin­shiden, tórtinshi óner­ká­siptik revolıýsııaǵa kóshý úshin jaǵ­daılar jasalmaq.  Osy min­detterge qol jetkizý úshin atal­mysh saladaǵy álemdik lı­derlerdi qatystyra otyryp, salalyq quzyrettilik or­talyqtary qurylatyn bolady.

Sóz sońynda ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna engen jobalardyń ýaqtyly jáne tolyqtaı júzege asýyn qam­tamasyz etý turǵysynda olar­ǵa árbir sala boıynsha tu­raqty túrde monıtorı­ng júr­gizilip otyratynyn da aı­ta ketý kerek. Osy kel­ti­ril­gen azdy-kópti mysal­dar­dyń ózi-aq elimizde sońǵy jyl­dary júzege asyrylyp jat­qan jańashyldyq iske janashyrlyq kózqarastyń qanshalyqty tyńǵylyqty ekendigin aıǵaqtaı túsetin tárizdi.

Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»