Perishteleri saqtaǵan sábıler

Qarańǵylyqty qaq jaryp, aldymen edende jatqan eski tósenishti jalmady. Odan shyqqan qyzyl jalyn tóbege umtylyp, muryn jarar ashy ıisi bólmege jaıyldy. 

Qabyrǵa janyndaǵy tósekte jat­qan múgedek bala – on jasar Qaırat qońy­rsyǵan kúıikten oıanyp ketti. Qu­laǵy estimeıtin, tili de joq ol ózinshe yńyrsyp, aıaq-qolyn erbeńdetip, «jan shaqyra aıqaılaǵanyn» kelesi bólmede jatqan qaryndastary estimedi. 

Jalyn ulǵaıǵanda baryp ótkir ıis jartylaı ashyq esikten japsarlas ból­me­ge umtyldy. Edenge salynǵan tósektegi eki qyzdyń úlkeni, jeti jasar Dınara kózin ashqanda tún qarańǵylyǵynan mańaı kórinbedi. Ashy ıis qolqasyn alyp barady. Basyn kóterip jan-jaǵyna qa­rap edi, esiktiń ar jaǵynda oıran sa­lyp jatqan qyzyl jalyndy kórdi. Úı ishinde órt shyqqanyn sanasynyń túk­pirindegi bir sezimmen túısindi. Or­ny­nan atyp turyp, esikke júgirdi. Bólme or­tasyndaǵy oryndyqqa shalynyp qu­la­dy. Qaıta turyp ot ishinde qalǵan múgedek aǵasyna jetti. Ol aıaq-qolyn er­beń­detip, ózinshe aıqaılap «y-y-y» dep jan­ushyryp jatyr eken. Qaryndasyn kóre sala «terezeni buz» degen belgi berdi, qolyn sermelep. Dınaranyń esine esikti kókesi keterinde syrttarynan jaýyp ketkeni tústi. Mylqaý aǵasynyń tilin kish­kentaıynan túsinip qalǵan qyz pesh al­dynda jatqan otyn jaratyn baltany ala salyp terezege umtyldy. Jalyn órship barady...

Dınaranyń balǵyn bileginde qansha kúsh bolsyn, baryn salyp, urǵylap jatyp tereze jıeginiń ortasyndaǵy aıqyshty buzdy. Kúl-párshe bolyp jatqan áınekke qaramaı, aǵashyn syrtqa qaraı syndyryp túsirdi. 

Tósekte jatqan aǵasyn súırelegen qalpy tereze jaqtaýyna shyǵaryp, ary ıterip jiberdi. Áıteýir túngi dala ottan aman ǵoı degeni bolar. Ne istep júrgenin ózi de bilmeıdi. Janushyryp júrip, bas­qa­lardy kómekke shaqyrý oıyna de kelgen joq. Aǵasyn arǵy jaqqa domalata salyp, ar­tyna qaıyrylyp eki sińlisin qutqarýǵa umtyldy. О́rt ekinshi bólmeniń esiginen ótip, tórine umtyldy... 

Dınara tátti uıqyda jatqan tórt jasar sińlisi Aıdanany qushaqtaı ala órt ortasynan júgirip ótip ashyq terezege jetti. Kishkentaı qyz uıqyly-oıaý «Apa...apa...» dep sandyraqtady. Ony da terezeden syrtqa laqtyrdy. Ar jaqta ne bolyp jatqanyn kim bilsin. Qyzdyń sanasynda olardy qaýipsiz jerge áketý maqsaty ǵana boldy. Áli tórgi bólmede ot ortasynda besiktegi Aısana bar...

Qorjyn tam úıdiń órt bastalǵan ból­me­sindegi bóreneler qulap túsip jatyr. Dınaranyń denesine sart etip, janyp jatqan aǵashtyń sheti tıdi. Kóıleginiń etegin ot sharpydy. Oǵan da qaramaǵan qyz túpki bólmege umtyldy. Denesin qa­ryp barady. Ot balalar jatqan tó­sek­ke jaqyndap qalypty. Tórdegi be­sik­te náreste alańsyz uıyqtap jatyr. Myna ý-shýmen de, kele jatqan ala­pat órtpen de jumysy joq. Kele sala besiktiń belbeýin aǵytyp jiberip, sińlisin jalańash qalpynda sýyryp aldy. Qolyna túsken jaıalyqpen oraı, besikke jabylǵan kórpeni ile ketti. Osyndaı qysyltaıańda jetidegi bala túgili eresek te esin joǵaltyp alady. Dınara bol­sa estııar adamdaı syrt­ta áli kóktemgi tún­niń yzǵary baryn eske alyp, bó­pesin oraıtyn kórpesin umytpady. О́ziniń kóıleginiń ot shalǵan etegin qolymen jınap óshirgen boldy. Alaqany ýdaı ashyǵanyn da aýyrsynbady. Ol balany alyp ortalyq esikten attaǵanda órt besikke de jetken bolatyn...

Qaryǵan ottan denesi ýdaı ashy­ǵanyna qa­ramaı janushyrǵan qyz bópesin tereze jaqtaýyna qoıdy da ózi syrtqa qarady. Dala tastaı qarańǵy, eshteńe kórinbeıdi. Tek qulaǵyna Aıdananyń jylap jatqany, Qaırattyń yńyrsyǵan úni keledi. Esin sál jınaǵandaı bolǵan ol eki baýyry sııaqty kishkentaı sińlisin syrtqa laqtyra almaıtynyn bildi. 

Shyryldap jatqan Aısanany qaıta­dan qolyna alyp, baýyryna qysqan qal­py terezeden sekirdi. Top etip jerge emes, tereze túbinde jatqan aǵasynyń ústi­ne tústi. Baıǵus bala qaryndasy tere­zeden ıterip jibergen qalpynda tús­ken jerinde jatyr edi. Qaırat qaryn­dastaryn sol jatqan qalpynda denesimen qatty jerge túspesin dep qutqaryp qal­ǵandaı boldy. Aıaq-qoly jumys iste­meıtin balanyń qolynan basqa ne kel­sin. Tek sol sumdyqtyń bolyp jatqanyna qarsylyǵyndaı «y-y-y» dep ún shyǵardy. Onyń qasynda Aıdana seltıip jylap tur...  Sińlisin jerge soǵyp almaıyn dep oılaǵan ápkesi ony joǵary ustaǵan bolatyn. Qudaı saqtap, Aısana aǵasy men ápkesiniń ústinde, quraq kórpede oraýly jatty...

Dınara tez esin jınap, endi baýyr­laryn órtenip jatqan úıden aýlaq, qaýipsiz jerge tası bastady. Aldymen Qaıratty súırelep jetkizip, shoqıtyp otyrǵyzyp qoıdy da, kórpege oraýly Aısanany qushaqtatty. Náresteniń shyryldap jatqanyna qaraýǵa shamasy bolmady. Sodan soń tereze aldynda baqyryp jylap turǵan Aıdanany jetektep alyp keldi. О́ziniń kúıgen jerleriniń ýdaı ashyp jatqanyn endi sezdi, jalań juqa kóılekten de yzǵar ótip barady. Ústerinde uıyqtaǵanda kıetin jelbegeıleri ǵana bar balalardyń tisteri tisterine tımeı saqyldady. Aýyl tań aldyndaǵy tátti uıqy qusha­ǵyn­da bolatyn. Anda-sanda saqqulaqtar ǵana úrip qoıady. Adyrbektiń, ıaǵnı bular­dyń úıi aýyldyń eń shetinde edi. Sodan ondaǵy jaǵdaıdan el-jurt habarsyz-tyn. Úıdiń terezesinen kóringen qyzyl jalyndy kórshi aqsaqal syrtqa shyqqanda baıqap qaldy. Janary túnde nashar kórse de júregi bir jamandyqty sezip, úıine kirip, ulyn oıatty. Solar arqyly aýyl túgeldeı qulaqtanyp, estııarlary órt shyqqan úıge qaraı kúrek, shelegin súıreleı júgirdi. 

Aýyldastary jetkende tórt bala bas­panalarynan bir sátte aıyrylyp, kók­temniń sýyǵy ókpelerin qaryp, ór­tenip jatqan baspanalarynyń janyn­da qorǵansyz halde tur edi. Denesi kúıik­ten­ ashyp bara jatqan Dınara qushaǵyna qysyp, shyryldaǵan sińlisin jubata almaı álek.  Aınaldyrǵan bir saǵattyń ishinde topty balamen óz kúnin áreń kórip otyr­ǵan Adyrbektiń úıiniń shańyraǵy orta­syna túsip, qańqıǵan tórt qabyrǵasy ǵana qaldy.

Erkekter jaǵy taǵy bireýler qalmady ma dep ishke umtyldy.

− Áke-shesheleriń qaıda? – dedi myna sumdyqtan shoshyǵan eresekter. 

− Qalaǵa kókónis satyp ketken, – dep Dınara aýzyn áreń ıkemge keltirip jaýap berdi. 

− Áı, qý tirshilik-aı!

− Kók-sók satyp, osylardy asyrap júr ǵoı...

− Qudaı saqtap, myna shıetteı bala­lardyń aman qalǵanyn aıt! – dep shýlady áıelder, tórt bala esikten ózderi qashyp shyqqandaı. Eshqaısysy da jeti jasar qyzdyń kózsiz erlikke baryp, qulyptaýly úıden baýyrlaryn qutqaryp qalǵanyn sezip turǵan joq. Tipti eresek adamnyń ózi mynadaı órtten úsh adamdy qutqarý úshin otqa oranyp táýekelge barar, barmasyn oıǵa da alar emes. Sábılerdi perishteleri qaqty degen osy-aý! 

...Túnimen júrip, qalanyń tańǵy bazaryna kókónisterin kótermeleı ótkizip kóńildi oralǵan Adyrbek pen áıeli úılerine jaqyndaǵanda shańyraqtary ortasyna túsip, qańqıǵan qabyrǵalardy kórdi. Tóbe shashtary tik turyp, ekeýi birdeı til-aýyzdan qaldy. Bir kezde esin jıǵan Zeınep kólikten sekirip túsip úıge qaraı: «Qulyndarym-aý!» dep daýys sala júgirdi. Adyrbek rólge basyn qoıyp, ókirip jiberdi. 

Erli-zaıyptylardyń qaladan oral­ǵanyn kórip kórshi aqsaqal bala-shaǵa­sy­men kelip, jaǵdaıdy túsindirdi. Jama­ǵaıy­nynyń úıine jibergen balalaryn aldyrdy. 

Dınaranyń erligin ata-anasy men aýyl­dastary ertesine esterin jıǵanda baryp túsindi. Allanyń kishkentaı júrekke tórt ómirdi saqtap qalardaı osynsha úlken qaırat bergenine tańdanysyp, shúkirshilik etisti.

Sáýle DOSJANOVA, 

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

Astana