Qazaq ádebıetiniń eńbek torysy

Qazaq ádebıeti men mádenıetiniń, ult­tyq ıntellıgensııanyń ımmýnıtetine aı­nalǵan uly tulǵalardyń ár bireýi ta­my­ryn tereńge tartqan alyp báıterek, sar­qylmas qundy qazyna. Tabıǵatynan qa­ra­­paıym, tanymy te­reń, talǵamy jo­ǵa­ry, ult úshin qurban bolǵan sol tulǵa­lar­dyń jaratylysy da, júris-tu­rysy da bólek edi. Kókiregi altyn sandyq, kemel oıy júregińdi terbetetin sol ulylardyń biri qazaqtyń asa kórnekti folk­lor­ta­ný­shy­sy, ádebıet zertteýshi ǵalym Esma­ǵambet Samuratuly Ysmaıylov bolatyn. Kókshe óńirinde, qazirgi Eńbekshilder aýda­nynyń Shoqytas aýylynda, áıgili Birjan sal týǵan kıeli topyraqta 1911 jyly qazan aıynyń 15 kúni dúnıe esigin ashqan Esaǵań áýeli ádebıet álemine aqyn bolyp endi. Aq­yndyq qasıet te kez kelgen topyraqta, kez kelgen adamǵa qona be­­­rmeıtini anyq. Ol úshin ata-tegi arýaq­ty, týǵan topyraǵy qasıetti bolýy shart. Qazaqtyń qaı topyraǵy da qasıetti ǵoı. Degenmen, Táńiriniń nazary túsken ólke­lerdiń biri – Kókshetaý óńiri ekeni belgili. Keshegi Abylaı han da qazaqtyń úsh júziniń basyn osy Kókshe óńirinde, Bý­­ra­baıdyń qoınaýynda qos­ty. Ushsa qyran­nyń qanaty talǵan ulan-ǵaıyr qazaq da­la­synan han ordasy mańaıyna suń­ǵyla bı­­­­ler men jalańtós batyrlardy, qara qyl­dy qaq jarǵan sheshenderdi toptas­tyr­dy. Sol kezeńde búgingi Eńbekshilder aýdany­nyń Shoqytas aýylyna Kishi júz­diń Al­shyn-Jappas, Alshyn-Jaǵalbaıly rýla­­rynan qu­ral­­­ǵan eki aýyl qonys tepken eken. Es­ma­ǵam­bet aǵamyzdyń shejiresi sol Alshyn-Jappas rýynan taratylady. Qara óleńniń qasıetin erte sezip, aýyz ádebıetiniń ýyzyn meıirlene qanyp ishken has talanttyń qalamynan «Tulpar jyry» (1933), «Jiger» (1934), «Jaz erkesi» (1936) sekildi jyr jınaqtary týa­dy. 1926-1930 jyldary Kókshetaý men Qy­zyljardaǵy (Petropavl) balalar úı­in­­de oqyp, tárbıelengen Esmaǵambet 1930-1934 jyldary Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda (qazirgi Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtet) tá­lim alyp, til-ádebıet fakýltetin oı­da­ǵydaı bitirip shyǵa­dy. Eńbek jolyn ǵy­lymı-zertteý ınstıtý­tyn­da, jýrnalıstıka salasyndaǵy qyzmetter­den bastaı­dy. 1939 jyldan bastap ómiriniń sońy­na deıin ǵylymı-pedagogtik qyzmetti ush­tas­­tyryp, abyroıly eńbek etti. Aq sóı­lep, adal júrdi. KSRO Ǵylym akade­mııa­sy Qazaq fılıa­lyndaǵy Jambyl atyn­daǵy ádebıet jáne halyq shyǵarma­shy­lyǵy sektorynyń aǵa ǵy­ly­mı qyzmet­keri, sektor meńgerýshisi boldy. 1943 jyly «XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń demokratııalyq ádebıeti» degen taqyrypta fılologııa ǵylymdarynyń kandı­daty dárejesin alý úshin dıssertasııa qor­ǵaıdy. 1946 jyly Qazaqstanda Ǵylym aka­demııasy qurylyp, onyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, dırektor qyzmetterin atqardy. 1957 jyly «Qa­zirgi aqyndardyń shyǵarma­shy­lyǵyn­da­ǵy ulttyq dástúr» degen taqyrypta («Aqyndar» monografııasynyń negizinde) dok­torlyq dıssertasııa qorǵady. Esmaǵambet Ysmaıylov – uly Muh­tar Áýe­zovtiń eń jaqyn shákirtteriniń biri, ári syr­la­sy, ári muńdasy bolǵan adam. Muqań Esaǵańdy janyndaı jaqsy kórdi. Ǵalymdyqqa baýlydy, janynan tas­tamaı ertip júrdi. Ta­lantty talant qana tanıdy degen qaǵıda osyn­daıdan aı­tylsa kerek. Tipti, Muqań Esaǵańa ómir­lik jaryn ózi tańdap beredi. Ol bylaı bolǵan: 1940 jyly el jaılaýdan kúzeýge tús­ken kezde, shóp qataıyp, mal semirgen ýaqytta Muqań Esaǵań­dy Abaı eline, Jıdebaıǵa ertip barady. Keshkilik Mu­qań men Esaǵańa arnalǵan qonaqasynda Muqańnyń kózine sol eldiń aı dese aýyzy, kún dese kózi bar bir sulý qyz túsedi. Muqań sol arýdy ishteı Esaǵańa teńep, alyp bersem degen oıda bolady. Keıin attanarda Abaı eliniń adam­dary Muqańa taǵy da qonaqqa kelińiz dep qo­l­qa salady. Sol kezde Muqań: «Árıne, kelemin. Endi kelsem, sizderge bas quda bo­lyp kelemin»,– deıdi. Muqańdy el syı­laıdy, bir aýyz sózin jerge tastamaıdy. Sóıtip, Esaǵań Abaı aýy­lynyń qyzy – Shaızada jeńgeımen shańy­­­raq kóteredi. Shaızada jeńgeıdiń qolynan talaı dám tattyq. Jar­qyl­daǵan, aqjarqyn, kirshik­siz kóńildiń adamy edi. Dastarqandy, qo­naqjaı edi, ándi de tamyl­jytyp jaqsy aıtýshy edi. Esaǵańnyń ádebıetti shyn súıgen eń­bekqorlyǵyna, bilimdarlyǵyna súısinip, qat­­ty rıza bolǵan Muhtar Áýezov óziniń Esaǵańa jazǵan hatynda: «Men seni qazaq ádebıeti ǵylymynyń aınymas, qajymas, jyldar júr­se arymas jegindisi – eńbek torysy deımin. Sol úshin súıemin de bek baǵalaımyn» deıdi. Uly Muhtar Áýe­zov­tiń ózi osylaı baǵalaǵan Esaǵań shyn máninde ádebıetimizdiń baǵyna týǵan ǵalym bolatyn. Iá, Esaǵań qaısar qaıratkerligimen, tabıǵı talantymen, ultqa degen uly mahabbatymen týǵan halqynyń ádebıe­ti­ne ólsheýsiz eńbek etti. Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń tyrnaǵyna da ilikti. A. Fadeevtiń 1947 jyly maýsym aıynda KSRO Jazýshylar odaǵynyń IX plený­mynda jasaǵan baıandamasynyń «Syn­­nyń ult máselesi tóńiregindegi qatelik­teri» degen bóliminde Esmaǵambet Ys­maıy­lovtyń «Qazaq sovet ádebıeti» atty oqýlyǵy qatty synǵa alyndy, aýyr sóz­der aıtyldy. Keıin osy ushqary sheshim­niń saldarynan ǵalym aǵamyz 25 jylǵa lagerge aıdalyp, tek Stalın ólgennen keıin ǵana aqtalyp shyqty. 1961 jyly Til jáne ádebıet ınstıtýtynan M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­­tıtýty bólinip, óz aldyna shańyraq kóter­gende E.Ysmaıylov onyń qalypta­­­syp, órken­deýine eleýli úles qosqan aǵa býyn ǵalym­dar­­dyń aldyńǵy sapynda boldy, ádebıet tarıhy, folklor bólim­­­derin basqardy. 1958 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń kor­­res­pon­dent-múshesi bolyp saılandy. 1961 jyly «Q­a­zaq KSR-iniń ǵylymǵa eńbek sińirgen qaı­­rat­­­keri» qurmetti ataǵy berildi. 1934 jyldan KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi boldy. «Qurmet belgisi» ordenimen jáne birneshe medaldarmen marapattaldy. E.Ysmaıylov – qazaq ádebıetiniń ta­­­rıhy, syny, teorııasy salasynda uzaq jyldar talmaı eńbektenip, artyna mol mura qaldyrǵan ǵalym. Onyń ádebı-ǵylymı murasy san taqyrypty qamtı­tyn baı qazyna. Ol zerttep, pikir aıt­paǵan qazaq ádebıetiniń birde-bir janry, problemasy, kókeıkesti máse­le­si joq. Tól ádebıetimizdiń zerttelýine, ósip-órken­­­deýine óle-ólgenshe ólsheýsiz eńbek etti. Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylov­tyń qazaq folklory týraly alǵashqy zertteýleri 1935 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalana bastaıdy. Olardyń alǵashqysy – «Qa­­­zaqtyń el ádebıeti, oǵan Fırdaýsıdiń áseri» jáne «Shora batyr týraly» degen maqalalar. Birinshi maqalasynda parsynyń uly shaıyry Ábilqasym Fırdaýsıdiń áıgili «Shahna­masynan» alynǵan «Rústem dastan» jy­rynyń qazaqsha nusqasyn tilge tıek etip, keń taldap, jalpy shyǵys sıýjetine qu­­­rylǵan, qazaq orta­syna keń taraǵan qıssa-dastandar jaıynda sóz qozǵaı­­­dy. Olar­­­dyń batyrlar jyryna, halyq dastan­­­da­­ryna áserin áńgimeleıdi. Ekinshi maqalada «Shora batyr» dastanynyń sıýjettik, kom­pozısııalyq qurylymyn zertteıdi. Ǵalym 1938 jyly «Qazaq ertegi­­­le­­­riniń» alǵashqy tomyn baspaǵa ázir­­leı­di. Bul jınaqqa 95 ertegini iriktep alady da, olardy 7 bólimge toptastyrady. Avtor osy eńbek­ke jazǵan alǵysózinde bylaı dep kórsetedi: «Bul birinshi tomdaǵy ertegilerdiń jiktelýi (ilgeri-sońdy berilýi, bólimderge bóli­n­ýi) aldymen ta­­­qyryptyq jaǵyna negizdeldi». О́kinishi, baǵaly eń­bek kezinde jaryq kórmeı, qol­jazba kúıinde qalyp qoıǵan. Qazaq ertegilerin toptastyrý jaı­­­yn­daǵy pikirin ǵalym óziniń keıingi ma­qalalarynda da damy­ta tústi. Ertegilerdi júıelep ja­­rııalaý nıeti kóp jyl ót­ken­nen keıin ǵana júzege asty. «Qa­zaq ertegileriniń» úsh tomdyǵy jalpy kóle­­mi 150 baspa tabaq kóleminde 1957-1964 jyldary jarııalandy. Onyń jalpy re­daksııasyn professor Ysmaıy­lov bas­qaryp, ertegilerdi su­ryp­taý, júıeleý jumystaryn qaıtadan júrgizdi, ǵylymı tú­siniktemeler men kórsetkishter berildi. Osy ǵylymı basylymǵa akademık M.O. Áýezovpen birigip kólemdi kirispe maqala jazdy. «Qazaq ertegileriniń» úsh tomdy­­ǵyn qurastyrýdy aıaqtaǵan jyldarda Esa­ǵańnyń máskeýlik professor Sıdelnıkovpen óz úıinde uzaq áńgimelesip otyrǵanyn birneshe ret kórgen edim. Halyq ertegileriniń tabı­ǵatyn jaqsy biletin Sıdelnıkov ertegiler týraly, olar­dyń halyq tarıhyndaǵy orny týra­ly keń tolǵanýshy edi. E.Ysmaıylov taban aýdarmaı, tyńǵy­lyqty zerttegen janrdyń biri – qazaq­tyń batyrlyq jyr­lary men tarıhy jyrlary. Joǵaryda aı­tylǵan «Shora batyr týraly» maqalasynan keıin, 1939 jyly «Batyrlar jyry týraly» degen irgeli zertteýin jazdy. Baspa múmkin­di­­­giniń jetispeýshiliginen bul eńbek te jaryq kórmeı, qol­­­jazba kúıinde qaldy. Bul eńbe­gin­de ǵalym qa­­­zaqtyń batyrlar jyryn mynadaı topqa bóledi: 1. «XIV ǵasyrǵa deıingi qańly-qyp­­shaq za­ma­nynyń batyrlar jyry»: «Er Tóstik», «Qu­lam­ergen», «Aralhan», «Kó­­­r­­­uǵly», «Boz­uǵ­lan», «Alpamys», t.b. 2. XIV-XVI ǵasyrlardaǵy noǵaıly za­­­ma­­­ny­­­nyń batyrlar jyry: «Edige», «Qo­­­by­landy», «Oraq – Mamaı», «Shora», «Er Tar­ǵyn», «Er Kókshe», «Bógen b­a­­tyr», «Er Saı­yn», t.b. 3. XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-qal­­­maq arasynyń qarym-qatynasyna baı­­­­lanysty tý­ǵan batyrlar jyry: «Es­­­­im­­­han», «Bógenbaı», «Qabanbaı», «Oljabaı», «Arqalyq», «Alataı», «Qarataı», t.b. 4. XIX ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyna baılanysty batyr­­­lar jyry: «Syrym», «Kenesary – Naý­­­ryzbaı», «Isataı – Mahambet», «Beket», «Janqoja», «Aǵy­baı», «Suranshy», «Sypataı», t.b. Epıkalyq jyrlardy zerttegende E.Ys­maıylov, ásirese, tarıhı jyrlarǵa kóp kóńil bóledi. Ol Jambyl jyrlaǵan «Suranshy ba­tyr» týraly maqalasyn 1938 jyly jazyp, jarııalaıdy. Qazaq halqynyń epostaryn, tarıhı jyr­laryn zertteýge arnalǵan mono­­­gra­­­fııasyn aıaq­taý kezeńinde akademık V.Jırmýnskıımen oı bólisip otyrǵanyn talaı kórgen edim. E.Ysmaıylov XVIII-XIX ǵasyrlar­da­ǵy jaý­gershilik zamanda týǵan, qazaq hal­qynyń syrt­qy jaýlarǵa qarsy kúresin beıneleıtin halyq poezııasyn da uzaq jyldar zerttep, «Tarıhı jyrlar» atty monografııalyq zertteý jazdy. Avtor munda tarıhı jyrlardyń janr­lyq ereksheligin anyqtaıdy. Onyń basqa ba­tyr­­­lar jyrynan aıyrmashylyǵy – tarıhı oqıǵany nemese keıipkerdi naqty faktiler negizinde sýretteıtindigin atap kór­­se­tedi. Alaıda, mundaı jyrlardyń naq­ty derekterden, oqı­ǵalardan alshaqtap ketetin tustary da bo­lady. Bul aqynnyń shyǵarmashylyq qııalyna, kózdegen ıdeıa­lyq maqsatyna baılanysty deıdi ǵalym. E.Ysmaıylov tarıhı jyrlardy tórt ke­zeń­ge bólip zertteýdi qajet dep taba­­dy. Birinshi – orta ǵasyrlar, ekinshi – XVIII ǵasyr, úshinshi – XIX ǵasyr, tór­tinshi – XX ǵasyr kóleminde týǵan shy­ǵarmalar. Ol óziniń 1939 jyly jazǵan «Batyrlar jyry týraly» degen maqalasynda epıkalyq dastandardy ázir­leý máselesine toq­ta­lyp, osyǵan uq­­­sas pikir usyn­­­ǵanyn joǵaryda aıt­qanbyz. Sóz bo­lyp otyrǵan soń­ǵy zertteýinde ár dáýirdiń tarıhı jyrlaryna toqtalyp, oǵan ǵylymı sıpattama beredi. XVIII ǵasyrdan bergi jyl­dardyń keı­bireýleriniń av­tor­lary da umy­tylmaı, el aý­zyn­­­da saqtalǵan. Olar­dyń nusqa­la­ry kóp emes. XIX ǵasyr­­­da týǵan tarıhı jyrlardyń kóp­­­shiligi patsha óki­metiniń otar­shyl­dyq saıasatyna qarsy halyq kó­terilisiniń syryn shertedi. Keıbir jyr­larda qazaq áıelderiniń de áleýmettik iske, erlik oqıǵalarǵa aralasa bastaǵany kórinis beredi. Ǵalym XIX ǵasyrdyń aqyry men XX ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhı jyrlarǵa erekshe mán bergen. Bul qazaq dalasynda Reseı ımpe­rııasynyń otarshyldyq, qa­naý­shyldyq saıasa­tyn kúsheıte túsken, ashtyq, jut apattary arqaǵa aıazdaı bat­qan, onyń ústine 1905 jylǵy tóńke­ristiń, orys-japon soǵysynyń, birinshi ımperıalıstik soǵystyń zardaby eldi kúı­zelt­ken qaýyrt kezeń edi. Buǵan 1916 jylǵy oqıǵa kelip ulasty. Qazaqstan Ortalyq komıteti 1947 jy­ly 21 qańtarda «Qazaq KSR Ǵylym aka­­­de­mııa­synyń Til jáne ádebıet ıns­­tı­týty jumy­syndaǵy óreskel saıası qa­telikter týraly» qaýly qa­byldap, onda Kenesary bastaǵan kóterilisti dáriptegen jyrlarǵa qarsy pikirler aıtyl­ǵany belgili. Osyǵan baılanysty Esaǵańnyń bas­paǵa daıyn­daǵan «Qazaq áde­bıeti tarı­hynyń» fol­­­k­­­lorǵa arnalǵan alǵashqy tomy­nyń qol­jazbasyna edáýir tú­ze­týler engiziledi. Avtorlar ujymy jazǵan bul qoljazba kelesi jyly kitap bolyp basylyp shyqty. «Ta­rıh­taǵy Kenesary – Naýryzbaı týra­ly tarıhı jyr-áńgi­me­ler» jónindegi ta­raýdyń avtory E.Ys­maıylov joǵaryda atalǵan qatal qaý­ly­ǵa qaramastan, kóte­rilisti jáne ol týra­ly tarıhı jyrlardy ádiletti baǵalaýǵa tyrysty. Sol eńbeginde E.Ysmaıylov: «XIX ǵasyr­dyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq jolyndaǵy kú­res­teriniń eń bir irgelisi Kenesary Qa­symuly bastaǵan halyq kóterilisi edi. On jylǵa sozylǵan (1837-1847) bul kó­te­rilis qazaqtyń áleýmettik tarıhynan qandaı zor oryn alatyn bolsa, aýyz ádebıeti tarıhynan da erekshe oryn alady» dep jazady. Árıne, mundaı batyl tujyrym jasaý ıdeo­logııalyq jaǵdaı ýshyǵyp turǵan ondaı ýa­­­qytta úlken ǵylymı erlik edi. Ǵalymnyń qazaq folklory men ádebıe­ti tarıhyndaǵy osyndaı ádil de batyl pikirleri keıin ony «ultshyl» dep aı­yptap, qamaýǵa alýǵa sebep boldy. Qazaq folklortaný ǵylymynda ertegiler men batyrlar jyryn edáýir zerttegen ǵalym HH ǵasyrdaǵy Jambyl bas­taǵan halyq aqyndary shyǵarmashy­ly­ǵy­­na da aıryqsha kóńil bóldi. Ásirese, jyr alyby – Jam­byldyń aqyndyq óne­rin zor súıispenshilikpen zerttedi. О́miriniń aqyryna deıin odan qol úzgen joq. E.Ysmaıylov Jákeń týraly bylaı deıdi: «Jambyl poezııasy – halyqtyń buryn-sońdy aýyz ádebıetiniń jańa s­a­­pa­ly jıyntyǵy. Olaı bolsa, Jam­­­byl­dy, Jambyl sııaqty talanty qaıta oıa­nyp, shyǵarmashylyǵy gúl­den­gen halyq aqyndarynyń burynǵy folk­lorlyq, aqyndyq dástúrlermen baılanysyn da ashý qajet bolady». Sonymen birge, ǵalym Jambyldyń úzeń­giles shákirtteriniń biri – jyr dúl­dúli Nur­peıis Baıǵanınniń shyǵarma­shy­­lyǵyna da kóp kóńil bóldi. 1940 jyly onyń tuńǵysh jı­naǵyna alǵysóz retinde «Nurpeıis aqyn» degen maqalasyn ja­zyp, jarııalady. E.S.Ysmaıylov 1948 jyly shyq­qan «Qa­zaq ádebıeti tarıhynda» (1-tom, «Folklor») «Qazaq folklory» atty kólemdi zertteýin jarııalady. E.Ysmaıylovtyń «Aqyndar» mono­gra­fııasynyń qundylyǵy Jambyl, Nurpeıis, Isa sııaqty iri óner tulǵalarynyń shy­ǵar­mashylyǵyn jan-jaqty zertteýge ǵana emes, jalpy sýyryp salma aqyndyq óner týraly buryn-sońdy aıtylyp júrgen pikirlerdi saralap, bir júıege keltirýde jáne óziniń tyń tujyrymdaryn jasaýda, sóıtip bul jaıyndaǵy ǵylymı-teorııalyq pikirlerdi jınaqtap, túıindeýde ekeni daý­syz. Jalpy, E. Ysmaıy­lovtyń «Aqyndar» atty kitaby qazaq keńes folklory týraly keń tynysty, kólemdi de ǵylymı parasatty úlken eńbek bolyp qaldy. Ol kisiniń «Aqyndar» dep atalatyn monografııasy – Odaq kóleminde joǵary baǵalan­ǵan mura. Kórnekti aqyn, belgili ǵalym Ábdilda Tájibaev óz zertteýlerinde: «Halyq aqyndarynyń óner­­lerine qaraı jiktep bólýde Áýezovpen qatar Esmaǵambet Ys­maıylovtyń da kórsetken tap­­qyrlyǵy az emes. Solardyń bir tobyn ánshi aqyndar dep atap jáne olar­dyń talant tabıǵatyn túsindirýdegi Esmaǵam­bet eńbegi erekshe qymbat» dep jazdy. Osy oraıda E.S.Ysmaıylovtyń ánshi aqyndardyń ereksheligin, ózindik sıpatyn ǵy­lymı jaǵynan saralap qana qoımaı, olardyń iri ókilderi týraly zertteýler jazǵanyn da aıtý kerek. Mysaly, Birjan sal, Úkili Ybyraı, Aqan seri týraly, olardyń aqyndyq, sazgerlik, ánshilik óneri jaıynda tolymdy, tol­ǵamdy eńbek jazdy. Birjanǵa qatysty zertteýinde Saramen aıtysyna toqtalyp, daýly pikirlerdi taldap aıtýmen qatar, óziniń ǵylymı boljamyn usynady. Aıtystyń aqıqat bol­ǵandyǵyn, biraq kóp ýaqytqa deıin hatqa túspeı, el aýzynda jatqa aıtylyp kelgendikten, kádimgi folklor shyǵarmalary sııaqty bastapqy nusqasynan óńdelip, ózgeristerge ushyraǵanyn qısyndy dáleldeıdi. Esmaǵambet Ysmaılov – tek ádebıette ǵana emes, bizdiń ulttyq akademııamyzdyń qalyp­tasýyna, qoǵamdyq ǵylymdardyń damýyna, folklortaný salasynda kadr daıyndaýda erekshe eńbek sińirgen qaıratker. Sol alpy­synshy jyldary ıgilikti istiń basy-qasynda jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, kúndiz-túni tynym tappaı, jan-tánimen berilip jumys istep Esaǵań júretin. Ol kezde jurttyń aıtýǵa batyly jetpeı júrgen shaqta qazaq ádebıetiniń erte dáýiri týraly Beısembaı Kenjebaevtyń batyl tujyrymyn eń alǵash qoldaǵan ǵalym osy Esmaǵambet Ysmaıylov bolatyn. Esaǵań ádebıet synyna da óte belsendi aralasty. Ádebıettiń prozasyna, poezııasyna, dramatýrgııasyna jón siltep, baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Áýezov bastaǵan, Esmaǵambet Ysmaıylov, Qajym Jumalıev, Muhamedjan Qarataev qostaǵan ádebıet tarıhyn zertteý­shileriniń eńbegi áli tolyq baǵalanǵan joq. Bul da bir kezek kúttirmeıtin is. Esmaǵambet Ysmaıylov alpysynshy jyldary qazaq ádebıeti men onyń tarıhyn zertteýge Odaqqa belgili ǵalymdardy belsendi tartyp júrdi. Biz akademık Jırmýnskııdi, professor Sıdel­nıkovty Esaǵańnyń úıinen jıi kóretinbiz. Ol kisi ádebıettiń jas kadrlaryn da qyzǵyshtaı qorǵap, báıge atyndaı baptap júrdi. Ataq-dárejelerine qaramaı Esma­ǵam­bet aǵa biz sekildi jas ádebıetshilerdi qa­natynyń astyna aldy. Shyndyq pikirtalastan týady dep bizdi ylǵı yntalandyryp otyrýshy edi. О́z basym ol kisiniń shapaǵatyn kóp kórdim. Ýnıversıtet bitirerde dıplom jumysyn «Shah­met Qusaıynovtyń dramatýrgııasy» degen taqyryptan qorǵadym. Resmı tóreshim Zeınolla Qabdolov aǵamyzdyń jumysymdy joǵary baǵalap sóılegeni, marjandaı tógip pikir jaz­ǵany áli kúnge esimde. Keıinnen oılasam, úlken ustazdyń dıplom jumysynyń ózine sonsha mán berip, tereń taldaǵanyna tań qalamyn. Saldarsyz sebep týmaıdy. Dýaly aýyz aǵalardyń aldyn kesip ótpeı, kitaphanadan shyqpaı, qaǵazǵa kómilip júrgesin be, osy baladan birdeńe shyǵady dep oılaǵan bolýy kerek, besinshi kýrstyń aıaǵynda Shahmet Qusaıynov aǵamyz tildeı qaǵazǵa hat jazyp berip edi. Ashyp qarasam, hatty professor Esmaǵambet Ysmaıylovqa jazypty. – Esmaǵambet! Sen gýmannoı ediń ǵoı. Myna Myrzataıdan úlken ádebıetshi shyǵaıyn dep tur. Qamqorlyǵyńa al. Ýnıversıtette qaldyrýǵa kúsh sal. Muqańmen aqyldas, – dep qolyn qoıypty. Tilhatty sol kúni Esmaǵambet aǵanyń qolyna tıgizdim. Keıin bildim, Esmaǵambet aǵa men jaıynda rektorǵa da kirgen eken, aıaýly Muqańa da ótinish jasaǵan eken ǵoı. Sóıtip, aǵalarym, Másken apam (Sarmýrzına) tilekshi bolyp, qazaq ádebıeti kafedrasyna ustazdyq jumysqa qaldyryldym. Ol kezde Almatyda páter alý óte qıyn. Túıinshekterimizdi súıretip, úıden-úıge kóship júremiz. Syǵan sekildi úısiz-kúısiz kóship júretin qazaq jastarynyń birimiz. Esmaǵambet Ysmaıylov aǵa Sovmınniń úıinde turady. Máskeýden ataqty ǵalym Vladımır Maksımovıch Jırmýnskıı kelipti, aǵamyzdyń úıinde bolypty degendi estımin. Keıinshe ataǵy dardaı ǵulamanyń qyrtysy qalyń «Pýshkın ı Baıron», «Ýzbekskıı geroıcheskıı epos» degen kitaptaryn oqyǵanym bar. Sharýasy boldy ma, Esmaǵambet aǵa meni izdepti. Saıda sany, qumda izi joq, mekeni-turaǵy joq meni qaıdan taba qoısyn. Sharq uryp izdepti. Taptyra qoımappyn. Bir kúni ýnıversıtet dálizinde ushyrasa ketip, qaba­ǵyn sýytyp: – Osy sen qaıda júresiń? – dedi. – Kóship júremiz ǵoı, aǵa, – dep jaýap berdim. – Nemene, kúnde kóshesiń be? – dedi. – Kúnara, aǵa, – dedim. Ol basyn shaıqap, úndemeı turyp qaldy. Teri óńdeý kombınaty janyndaǵy qur­qyl­taıdyń uıasyndaı shaǵyn páterdi jaldap tu­ryp jatqanbyz. Bir kúni Esmaǵambet Ysmaıy­lov aǵaı shaqyrady degen habar jetip, ba­laǵymdy súıretip ol kisiniń Jeltoqsan kóshesi men Abaı dańǵyly qıylysyndaǵy úıine keldim. Áıeli Sháızada apaıǵa as salǵyzypty. Aǵanyń janynda aqqubasha kelgen kisi otyr. Keıinshe bildim, týǵan jıeni Mútálláp Nur­tazın esimdi kisi eken. Dastarqanǵa otyrdyq. As jep bolǵan soń ońasha bólmege shyqtyq. Esmaǵambet aǵa sóz bastady. – Mútálláp, seniń eń shaýyp shyqqan jeriń mektep dırektorlyǵy. Elge, Kókshetaýǵa qaıt. Renjime. О́ziń otyrǵan úıdi myna Myrzataıǵa ber, qańǵyp júr, bul jigitten úlken úmit kútip otyrmyz, ádebıetshi ǵalym bolady, – dedi salmaqtap. Baıqaımyn, kútpegen bolýy kerek, Múttá­láp mańdaıyn tasqa soqqan bekire balyǵyndaı ún-túnsiz, tym-tyrys otyryp qaldy. Áıtse de naǵashy aǵasyna qarsy sóz aıta almady. Otyryp-otyryp, birazdan soń: «Ma­qul», dedi. Bul sózdi amalsyz aıtqanyn men de sezdim. Kóp uzamaı Panfılov parkiniń kún­batys jaǵyndaǵy qaǵaz kartonnan salynǵan shaǵyn baspanany bosatyp berdi. Márııa ekeýmiz jumaqtyń tórine shyqqandaı boldyq. Úlkenge de, kishige de artyq sóz aıtpaǵan, týǵan ádebıetimizdiń eńbek torysy Esmaǵambet Samuratuly 1966 jyldyń 29 qarashasynda dúnıeden ozdy. Amal ne, ómirden erte ketti, biraq kóp qundy mura qaldyrdy. Qazaq folk­lory men ádebıetiniń kórnekti zertteýshisi, jambyltanýdyń negizin salýshy ǵalym Es­ma­ǵambet Samuratulynyń esimi elimen birge máńgi jasaı beretini anyq. Mine, bıyl Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qarsańynda qazaqtyń ǵulama ǵalymy – Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylovtyń týyl­ǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Keshegi qazaq ádebıetiniń altyn dáýirin týdyrǵan asyldar armandaǵan azattyqqa qudaıǵa shúkir, búgin biz jetip otyrmyz. Alaıda, Alash arystarynan tálim alǵan, qazaq ádebıetiniń alyptarynyń biri – Esmaǵambet Samuratulynyń 100 jyl­dyq mereıtoıy respýblıkalyq deńgeıde atalyp ótetin mereıtoı ıeleriniń tizimine kirmeýi, buqaralyq aqparat quraldarynda júıeli nasıhattalmaýy ókinishti-aq. Qazaq eliniń tarıhy men ádebıeti úshin sanaly ǵumyryn sarp etken arysymyzdyń esimi bul qurmetke ábden laıyq edi. О́ıtkeni, ol kisi – qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýdi qalyptastyrǵan, qazaq ádebıeti synyn ilgeriletken, onyń ór­kenin ósirgen, sóıtip týǵan ádebıetine múl­tik­siz qyzmet etken ádebıetimizdiń eńbek torysy, ǵulama ǵalym. Myrzataı JOLDASBEKOV.