Kóne jádigerler kómbesi

Árıne, otyz eldiń qataryna qosylý de­­gen tek ekonomıkalyq kór­set­kish­ter­diń myqtylyǵynan bolmaıdy. Álem­de baılyǵy basynan asyp, «sen je, men je» bolyp, aýyzynan aq maı aq­ta­rylyp otyrǵan memleketter bar. Bi­raq, kópshiligi baılyq qýalaımyz dep júrip óz ultynyń bolmys bitimin, bet per­de­sin múlde joǵaltyp, rýhanı qun­dy­lyq­taryn baǵalaı bilmegendikten ishteı azyp tozýdyń aldynda tur. Ulttyq ıde­al, adamgershilik azǵyndaǵan bul elder­de jıi­rkenishti áreketterge baryp jat­qan­dy­ǵyn áleýmettik jelini aqtaryp qal­sa­ńyz «biz osyndaımyz» dep aldymyzdan shyǵa keledi. Aldynda Qoja Ahmet Iаsaýı men abyz Abaıy bar qazaq qoǵamy bul in­detten saý bolǵanymen jaman daǵdy, ersi áreket, haram ádet tez juqqysh ke­ledi. Sondyqtan, Elbasynyń «Eger jań­ǵy­rý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár almasa, ol adasýǵa bastaıdy» degen oıy Qazaqstannyń erteńine alańdaǵan ár­bir azamattyń kókeıinde bolýy kerek.

«Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq karta­syn­­da eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara al­tynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bas­tamalarymyzben ǵana emes, má­denı je­tistikterimizben de tanýy kerek» degen Memleket basshysynyń ma­qa­la­syn­daǵy kóterilgen tapsyrmalardy ulys­tyń uıytqysy sanalatyn Ońtústik Qazaqstan oblysy oıdaǵydaı oryndap keledi. Oblys basshysy Janseıit Túı­me­baev Elbasynyń tapsyrmasyna sáı­kes jasalýǵa tıis jumystardy júıe­lep, atqarylýy qajet  ýaqytyn bel­gi­le­gen bolatyn.

Biz óz tarapymyzdan Memleket basshysy tapsyrǵan jumystardyń oblys­ta qalaı oryndalyp jatqandyǵyn saraptap kórdik. Aldyn ala ozyp aıtsaq, kóńil toǵaıtar is bar. Máselen, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń qoǵamnyń sanasyn jetildirýdiń 6 baǵytyn júzege asyrý aıasynda oblysta 428 túrli jos­parly is-sharalar júrgizildi. 95 joba júzege asyrylyp jatyr.

Alty arnaıy baǵytty taldar bolsaq, «Qazaq álipbıiniń latyn qarpine kóshýi», «Ja­ńa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq ti­lin­degi 100 jańa oqýlyq», «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli jerleri», «Qazaq­standaǵy 100 jańa esim», «Qazirgi za­man­ǵy qazaqstandyq mádenıet jahandyq álemde» bolyp bólinedi. Jobalardy júzege asyrýǵa 2022 jyl­ǵa deıin bıýdjetten 16,2 mlrd teń­geni bólý josparlanyp otyr. Mem­le­kettik bıýdjet qorynan basqa de­meý­shi­l­erdiń de kómegi bar. Túrli mem­le­kettik laý­azymdarda, kásipkerler, mádenıet já­ne óner qaıratkerleri bolyp jumys is­teıtin oblystyń ataqty týmalarynyń qa­tysýymen «Týǵan jerdi túletý – per­zent­tik paryz» atty is-sharany ótkizip, onyń barysynda 296 óńirlik jobany júzege asyrýǵa 3,9 mlrd teńgeni bólý týraly sheshim qabyldandy.

Oblysta óńirlik Jobalyq keńse já­ne Saraptamalyq keńes qurylǵan. Jo­ba­l­yq keńse quramynan 5 memlekettik or­gannyń jáne memlekettik mekemeniń qyz­metkeri shyǵarylyp, olardyń orny­na táýelsiz sarapshylar, ǵalymdar úki­mettik emes uıymdar men ınstıtýtta­r­­­- da jumys atqaryp júrgen mamandar en­gizildi. 

Memleket basshysynyń qoıǵan min­det­ter men tapsyrmalardy júzege asyrý aıa­synda óńirdi ereksheleıtin eki joba jumys jasap jatyr.  Olardyń birinshisi: «Túrkistan – Túr­ki áleminiń mádenı astanasy» jobasy. 

Aǵymdaǵy jyldyń basynda Túrkis­tan – Túrki áleminiń mádenı astanasy bo­lyp resmı túrde jarııalandy.

Osyǵan baılanysty, jobany sal­ta­natty ashý barysynda 22 túrki til­des eldiń ókilderi 35 kıiz úıden jasalǵan etnoaýylda qazaq halqynyń salt-dástúrlerimen, mádenıetimen tanys­tyryldy. «Naýryznama» is-sha­ra­sy aıasynda Esim han atyndaǵy or­talyq alańda túrki halyqtarynyń má­denıeti men dástúrleriniń teatrlyq kó­rinisi ótti. Túrkitildes elderdiń týroperatorlarynyń, blogerleri men BAQ ókilderiniń press-týrlary uıym­das­tyryldy. Túrki áleminiń «Altyn sa­qa» atty anımasııalyq fılmderiniń fes­tıvali ótti. 2017 jylǵy sáýir aıynda TÚRKSOI fotosýretshileriniń XIV jáne sýretshileriniń HH kezdesýi ótti, olardyń nátıjesi boıynsha shy­ǵar­mashylyq eńbekterdiń kórmeleri uıymdastyryldy. Túrki álemi elderiniń ókilderiniń ha­lyqaralyq medıaforýmy keń talqyǵa sa­lynǵan oqıǵa boldy.

Atalǵan joba qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtý jóninde mańyzdy ról atqa­ra­dy. Sebebi qoıylǵan maqsattardyń sa­lys­t­yrmaly taldaýyn álemdik úrdister men trendterdiń deńgeıine ke­ńeıtedi.

Aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin 42 túrli sharalardy ótkizý josparlanýda. Olardyń kontenti jáne ereksheligi ońtústikqazaqstandyqtardyń Túrki jáne basqa álemniń elderi men halyqtaryna qo­ǵamdyq sanany jetildirýdiń qazaq­stan­dyq tájirıbesiniń nátıjelerin sa­lys­tyrýǵa jáne ekstrapolıasııalaýǵa múm­kindigi bolady.

Ekinshi mańyzdy joba bul Ońtústik Qazaqstan oblysynyń kreatıvti kıno jo­balarynyń sıkli. Oblystyń mańyzdy qasıetti oryndary men arheologııalyq eskertkishteri týraly kınofılmderdi jasaý boıynsha derekti, kórkem jáne anımasııalyq úsh baǵytta jumys júrgizilip jatyr. 

Búginde Ońtústik Qazaqstan obly­sy­nyń 8 ortaǵasyrlyq eskertkishteri tý­raly derekti fılmder túsirilip jatyr. Olar Saýran, Túrkistan, Sıdak, Qaras­pan, Jýantóbe, Kúltóbe eski qa­la­shyqtary, Otyrar jazırasynyń es­ker­t­kishteri, Bórjar qorǵany.

Aǵymdaǵy jyldyń aıaǵynda Shym­kent­te «Ejelgi Jetigen qupııalary» at­t­y 13 serııalyq tarıhı-tanymdyq fı­lmniń jáne «Qajymukan», «Otyrar qor­ǵanysy», «Kıeli Qazyǵurt» anı­masııalyq fılmderdiń tusaýkeseri ót­kiziledi. Túsirilimder men ónimder Qa­­zaqstanda ǵana emes, shet elderde de ulttyq mádenıetti nasıhattaı­tyn, so­nymen qatar halyqaralyq syı­lyq­tar­men marapattalǵan «SAQ» jáne «Oń­tús­tikfılm» kınostýdııalary aınalysyp jatqanyn atap ótkimiz keledi. Keń ha­lyqaralyq tanym alǵan «Qazaq eli» fı­lmin dál osy «SAQ» kınostýdııasy túsirgen bolatyn. Ońtústikte 800-den asa tarıhı-má­de­nı eskertkish bar. Oblystyń bar­lyq aýdandary men qalalarynda 1, 2 jáne 3 kúndik týrıstik baǵyttar qu­ryl­dy. Olarǵa 84 tarıhı-mádenı jáne ta­bıǵı ny­sandar qosylǵan. Atap aıtsaq, tý­rıs­tik baǵyttardyń negizgi nysandary bol­yp Arystan bab kesenesi, Qoja Ahmet Iаsaýı já­ne Áziret Sultan kesheni, Báıdibek ata jáne Domalaq ana keseneleri, «Otyrar», «Saýran» qalashyqtary, «Saıram - О́gem» Memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵy, «Aq meshit» úńgiri jáne basqalary belgilengen. 

Oblystyń týrıstik salasyn damytýdy yntalandyrý maqsatynda «Shyraıly Shymkent – 2017» jármeńkesi, «Etno­aýyl» kórmesi ótkizildi. О́ńirimizdiń qa­sıetti oryndaryna 16 myń oqý­shy­lar men stýdentterdiń saıahaty uıym­das­tyryldy. «Kóne Túrkistan» jobasy ázir­lendi. Onyń negizgi maqsaty qazaq ult­tyq mádenıetin kópshilikke taratý já­ne álemdik mádenı murany saqtaý bo­lyp keledi. 

Bul búginge deıingi qol jetkizgen jobalar. Elbasynyń barlyq qazaqstandyqtar úshin ózekti maqalasyndaǵy kóterilgen máselelerdiń kelesi kezeńde qandaı ju­mys­tary qolǵa alynady?

Biz osy saýaldy oblys ákimine qoı­ǵan edik.

– Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Nursultan Ábishuly Nazarbaev mem­leketimizdiń aldyna álemdegi ozyq damyǵan 30 eldiń qataryna kirý máselesin qoıyp otyr. Ol oryndalmaıtyn maqsat emes. Qazir dıqannyń ketpenine qaraǵan kún qalǵan. Elimizge ozyq tehnologııa­lar kelip, eńbek ónimdiligi eselenip ja­tyr, – dedi Janseıit Qanseıituly. – Bi­raq, ekonomıkalyq damýdyń jeteginde qa­lyp ketýge bolmaıdy. Elbasynyń «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy barlyq azamattarymyzdyń kókeıinde júrgen oıdy dóp basty. Memleket basshysy tapsyrma berdi me, ol oryndalý kerek. Rýhanı jańǵyrý aıasynda aldaǵy ýaqyttarda atqarylatyn jumystardy saralar bolsaq, jumys kóp. Ǵalymdar kóne Shymkent shaharyna eki myń jyl degen derek aıtýda. Ár túrli kezeńderde sol eski shahar mańaıy jeke adam­darǵa berilip, qurylys alańyna aınalyp ketken eken. Osy máselege toqtaý salyp, bazar basshylaryna basqa jer usyndyq. 

Mańyzdy jobalar josparlanyp otyr. Anyqtap aıtar bolsaq: 

– Shymkent eski qalashyǵynyń aýma­ǵyn­da Ashyqaspan astyndaǵy murajaı sa­lynady. 

– Ábý Nasyr ál-Farabı týylǵan Oqsyz eski qalashyǵyn, sonymen qatar Abylaı han ordasy bolǵan Hanqorǵan eski qalashyǵyn halyq jadynda qaıta eske túsýine erekshe kóńil bólinip jatyr.

– Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine otandyq jáne shetel týrısteriniń úlken aǵymyna baılanysty jáne ejelgi tarıhty vızýalızasııalaý úshin kesenede kómbelengen tarıhı tulǵalardyń bıýsterin qoıýdy josparlap otyrmyz.

– Sonymen qatar ejelgi Otyrar men Arystan bab kesenesin baılanystyratyn joldyń qurylysy josparlanýda. Ony biz ulttyq qolónershilerimizdiń tu­­raqty qoldanystaǵy sheberhanasy re­tin­de bezendirýdi mejeleýdemiz.

– Ǵalym-shyǵystanýshy Ábsattar Der­bisáli tarapynan Túrkııa jáne Ta­ıaý Shyǵystyń basqa elderiniń kitap­ha­nalarynda eńbekteri bar, bizdiń uly babalarymyzdyń – ál-Farabıdiń – 30, Saı­ramıdiń – 3, Iаsaýıdiń 5 eńbekteriniń bıblıografııasy daıyndaldy.

– О́tkende Shardaradaǵy is-sapar barysyndaǵy kezdesýde barlyq qazaq birigip jońǵardyń belin syndyrǵan Ordabasy bıigi týraly jaqsy oı aıtqan edińiz?

– Qazaqtyń barlyq jeri qasıetti. О́zi­ńiz de olımpııa oıyndary jáne ha­lyq­aralyq jarystarǵa barǵanda ár mem­le­kettegi erekshe eskertkishterdi kórgen bo­larsyz. Meniń uǵymymda Ordabasy bı­igi tek Ońtústik jurty úshin ǵana emes barsha qazaqstandyqtar úshin erekshe mańyzǵa ıe. Jerimizge tutqıyldan tap qoıyp, azdaǵan jyldarda qamsyz otyr­ǵan qazaqty «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamaǵa» ushyratqan jońǵar qoly qazaqtyń sol kezdegi astanasy Túrkistanǵa deıin jaýlap alyp qoı­dy. Alashtyń mańdaıyna bitken uly tulǵalar jatqan Túrkistandy jaý­ǵa berip qoıý qazaq úshin úlken qa­siret bolǵany anyq. Sol kezde qa­zaq­t­yń ataq­ty úsh bıi Tóle bı, Qazda­ý­ysty Qa­­z­ybek jáne Áıteke bıdiń uı­ym­das­ty­rýymen úsh júzdiń basy osy Or­dabasy bıiginde qo­syldy.

Munyń aıaǵy qazaqty kem jurtqa sanaǵan, aıbyny asyp, oıyndaǵysyn jasaǵan qalmaqtardyń qan-josa bolyp qyrylyp, ańyrap qashqan «Ańyraqaı», «Qalmaq qyrylǵan» shaıqasyna ulasty. Uly qazaq saharasyn jońǵardan tazartý Ordabasy bıiginen bastaldy. Táý­el­sizdiktiń alǵashqy jyldary osy bı­i­kte týysqan úsh memlekettiń pre­zı­dentteri bas qosyp, eldiń erteńi nur­ly bolýy jaǵdaıynda keleli basqosý ótkizdi.

Sondyqtan, Ordabasy bıigi – qazaq úshin ulyq, erekshe oryn. Ordabasy bıiginde barlyq qazaqstandyqtarǵa or­taq tarıhı eskertkish boı kóteredi. Ony aldaǵy ýaqytta kórersizder.

«Memleket pen ult quryshtan quı­ylyp, qatyp qalǵan dúnıe emes, únemi da­myp otyratyn tiri aǵza ispetti. Ol ómir sú­rý úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beıi­mdelýge qabiletti bolýy kerek. Jańa jahandyq úrdister eshkimnen suramaı, esik qaqpastan birden tórge ozdy. Son­dyq­tan, zamanǵa sáıkes jańǵyrý mindeti bar­lyq memleketterdiń aldynda tur. Sy­naptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kú­tip turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess. Eki dáýir túıisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeıli jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar arqyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teńdessiz tarıhı múmkindigi berilip otyr. Men barsha qazaqstandyqtar, ásirese, jas urpaq jańǵyrý jónindegi osynaý usynystardyń mańyzyn tereń túsinedi dep senemin. Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy. О́mir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kón­be­gender tarıhtyń shańyna kómilip qa­la beredi», dedi Memleket basshysy óz maqalasynda.

Elbasy maqalasy – rýhanı jań­ǵy­rýdyń jarqyn joly. Osy ma­ńyz­dy maqalada zamanǵa sáıkes jańǵyrý, onyń ishinde rýhanı jańǵyrý máselesi jan-jaqty taldanyp, taıaý jyldarǵa aý­qymdy mindetter qoıylyp otyr. Osy oraıda oblysymyzda maqalanyń ba­­sym baǵyttaryn ilgeriletý, nasıhat­taý maqsatynda arnaıy spıkerler top­t­ary jasaqtalyp, BAQ arqyly qyz­ý qoldaý sharalary atqarylýda, áleý­mettik jelilerde pikirler ja­rııalanýda. Halyqty birlikke, yn­tymaqqa, tatý­lyq­qa shaqyratyn jáne ulttyq qun­dy­lyqtardy, salt-dástúrdi dáripteý maq­satynda júıeli jumystar jalǵasa beredi.

Kez kelgen baǵdarlamanyń tıim­di­li­giniń baǵalanýy júrgizilgen is-sharalar sa­ny men esepter boıynsha ǵana emes, son­daı-aq, júzege asyrylyp jatqan ju­mystarǵa jergilikti turǵyndardyń qol­daýy men oń kózqarasy arqyly kórinedi. 

Bizdiń sosıologııalyq saýal­na­ma­myz­­dyń nátıjeleri «Rýhanı jań­ǵy­rý» baǵ­darlamasynyń maqsattary men min­det­terin halyqtyń oń qabyldaıtynyn kór­setedi. Oblysymyzdyń turǵyndary jergilikti qoǵamdastyqtar deńgeıinde baǵ­darlama jobalaryn júzege asyrýǵa bel­­sendi jáne eń basty - qy­zy­ǵý­shy­lyq­pen qatysýda.

Jaqynda Sozaq aýdanynyń tur­ǵyn­dary XII ǵasyrdaǵy eki tas músinin taý­yp, mýzeıge tapsyrdy. Otyrar aý­da­­nynda jeke kásipker óz qarjysy esebinen «Alash» etnoaýylyn saldy. Oǵan qazaqstandyqtar ǵana emes, AQSh, Polsha, Fransııa, Germanııa, Túrkııa tý­rısteri de kelip jatyr. Osyndaı etno aýyl jobasy Shymkent qalasynda da je­ke kásipker tarapynan júzege asyry­lady. Elbasy Ońtústikke kelgen saparynda zı­ıaly qaýymmen kezdeskende:

«Ońtústik Qazaqstan – qazaqylyqtyń qaımaǵy buzylmaǵan ólke. Bul – abyzdar men áýlıelerdiń qasıeti daryǵan, Qoja Ahmet Iаssaýı men ál-Farabıdiń izi qalǵan, kóne mádenı muraǵa baı kıeli jer. Qazir bul óńirde búkil el halqynyń 16 paıyzy turady», – dedi. Qazaqstan Prezıdenti ońtústik óńir­diń tarıhyn tutas Qazaqstannyń tarıhy deý­ge bolatynyn atap ótti.

– Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ózin­­d­e 800-den astam tarıhı-máde­nı es­kertkish bar. Álemge áıgili já­di­­ger­le­rimizdiń kópshiligi osynda. Túr­kis­tan, Otyrar, Saıram, Saýran qala­la­ry, Qoja Ahmet Iаsaýı, Arystan bab keseneleri – bizdiń maqtanyshymyz. Osyndaǵy árbir tóbe men qyrqanyń, ózen men kóldiń attary – tunyp turǵan tarıh. Mártóbe, Kúltóbe jáne Ordabasy – halqymyzdyń saqtalýyna áser etken qazaqtyń birligi men tutastyǵynyń qasıetti sımvoly. Biz osynyń bárin urpaqtyń sanasyna sińirýimiz kerek. Jastardy patrıotızmge, otanshyldyqqa, týǵan jerdi súıýge baýlý qajet, – dedi Memleket basshysy. О́ńirde Elbasynyń tapsyrmasy kezeń-kezeńimen oryndalyp jatyr.

Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy boıynsha Ońtústikte atqarylyp jatqan jumystardyń birparasy osy.

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»

Ońtústik Qazaqstan oblysy