Masyldyq

Shirkin, aýyl qarttarynyń ár sózi sanaǵa myqshegedeı qaǵy­la­dy emes pe? Árqalaı alys saparǵa nemese áldebir oqýǵa attanar aldyndaǵy balasyna degen qımastyq sezimin temirdeı qatty talabymen qıyp jiberýden taıynbaıtyn ardaqtylardy kórdik. Sózderin qulaǵymyz sha­lyp qalatyn: «Jaqsy bilim al, masyl bolma, balam!» Keıbiri osyndaı salmaqty sózinen soń balasyn betinen súıýden de irkilip, salǵan salmaǵyn bosań­sy­typ, selkeýlep alam ba degendeı, tartynyp ta qalatyn. Qaı­ran, aldymen ardy, abyroıdy oılaǵan abzaldarym-aı! Perzentine degen súıispenshiligin, iń­kárligin, qoshtasar sáttegi tát­ti muńyn tejeýden asqan qııa­met-qaıym bola qoıar ma eken?! Biraq bizdiń shaldardyń qolynan keledi eken! Masyl bolmasań ǵana keıin mańdaıyńnan sıpaı­myn degendeı ısharatpen kóziniń jasyn sezdirmeı sylyp, teris aınalyp ketedi... Ulynyń al­dyn­da ulan­ǵaıyr uzaq jol, um­ty­lysty da, utylysty da ómir synaǵy jatyr edi...Almaǵaıyp kezeń ǵoı. Qaýqarsyzdyq apshyny qýy­ryp ala jónelgende, keń dú­nıe­niń tarylyp ketýi aıaq astynan eken. Taǵdyrdyń salǵany dep, sál qıyndyqqa moıyp, moınyn tómen salyp, saǵy synyp sal­by­rap, dármensiz kúı keshýge kóndigip alǵandary qansha ma? Kerisinshe, ne bir tosyn kedergilerdi kerdeńdeı attap, esesin jibermeıtin, eńsesin ámanda bıik ustaıtyn, «eńbek – bárin de jeń­bek» dep, óziniń talpy­ny­syna taǵattana boıusyna biletin talǵampaz, tegeýrindi jandar­dyń aldynan aq jol jatady eken taramdanyp. Mundaı jan­dar­dyń abyroıy asqaq, bedeli zor, kóńili kóterińki. Keýdemsoq emes, kishipeıil. Oı-qadamyn tek eńbekpen baǵalaıdy. Túsinde de eńbekpen boı túzeıdi. Izgi jú­rek­pen peshenesine buıyrǵan jumysyn dóńgelentken jannyń basqadan joǵary turatynyna ımandaı sengen. Baqytqa jetkizetin erkin áreket – tamasha áre­ket ekendigin is júzinde sezingen. Tirshiliktiń ishki-syrtqy jaǵ­daı­laryn jaqsartýǵa talpyný adam balasyna tán nárse desek, sonyń baıybyna salmaqpen bara alǵanda ǵana ómir údesinen shyǵatynyn tereń paıymdaýy da – ony tabys baspaldaqtarymen nyq adymdatady eken. Ony aı­ta­syz, eńbekpen tabylǵan bir túıir tamaqtyń tátti ári sińimdi bolatyny taǵy bar ǵoı. Jumys­ty opyryp istep kelip, tábeti ashylǵan shaly qazannan sorpa quıǵyshtap otyrǵan kempirine: «Tamaqty Júnis ishpeıdi, ju­mys ishedi», dep aqtalǵan eken otaǵasy. Eńbek buıyrtqan dám! Já, áńgime basy jaqsy bas­talǵanymen, alǵan taqy­ry­by­myz­dy tuzdyqtaýǵa amalsyz beıildimiz. Abaı atamyz bilip, jerine jetkizip aıtqan ǵoı: «Eńbek – qýanysh, jalqaýlyq – aıy­ryl­mas azap». Nemese: «Eńbeksiz mal dámetken – qaıyrshylyq»,– degen. Qandaı aýyr mazmun! Aıy­rylmas azap jáne qaıyr­shylyq! Osylardyń jıirkenishti ıiriminde masyldyq degen masqara sóz basyn qyltıtady. Masyldyq! Te­reńinen túńilsek – jatyp isher, aram tamaq! Indete tússek – erketotaı, sholjyń, dáneńege ıkemi joq, tirshilikke beıimsiz, aqsaý­saq! Masyldyq – qoǵamǵa zııan! Masyldyqtyń masqara ny­shan­dary bizdiń qoǵamda da kezdesip qalady. Ásirese Táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldary tamyr­la­nyp, «órken» jaıyp, bertinge ilesip jetipti. Jekeshe­len­dirý­diń apaq-sapaǵynda aýyl men qalany qosarlaı qamtyǵan jappaı jumyssyzdyq beleń alǵan tusta tepse temir úzetin jastar qol qýsyryp otyryp qaldy. Áke-sheshesiniń mardymsyz zeı­net­aqy­syn talasyp-tyrmysyp talǵajý etkenderdiń qatary bi­raz­ǵa deıin seıilmeı qoıdy. О́kinishtisi, sol úlken «armııa» búginge shekti birde jumysqa jegilip, birde eńbek qareketinsiz qa­lyp, jasyratyny joq, masyl­dyqtyń bultyn qoıýlatyp júr­ge­ni qatty alańdatady. Aýylda tu­ryp, óz aýylyn túnde toraýy­l­­daıtyn basbuzarlar bar. Eńbe­k­siz qaryn toıǵyzǵysy keledi. Ár nárseniń suraýy baryn eskersek, keshegi urlyq-qarlyqpen to­ıy­nyp taırańdaǵan masyldar búginderi temir tordyń arǵy ja­ǵyna toǵytylypty... «Sazaıyn tartpaıtyn masyl joq»,– deýshi edi el qadirmendisi. Sonyń kebi kelip júr. Qolmen istegendi moıynmen kóterýdiń mysaly da. Túpki aýyldaǵy bir keleńs­iz­dikti aıtaıyq. Áńgimeni bastamaı jatyp-aq tóbe shash tik tu­ra­dy. Quıqa shymyrlaıdy. Asy­raý­shy áke-sheshe baqılyq boly­symen jumyssyz, tikesin aıtsaq naq masyldyń ózi D. otbasymen kúnkórissiz qalyp, azyn-aýlaq mal­dy satyp, odan qaldy mu­raǵa tıgen úıdi qora-qopsy­sy­men ar­zan­ǵa buldap jiberip, tús­ken qar­jyny birer aıda úptep qo­ıyp, aq taqyrǵa oty­ryp qal­d­y. Qolǵa kúrek ustap, kún­del­ik­ti nápaqasyn tappaǵa­syn is ońa ma? Tirshilik kózi túgesilip bitkesin, masyldardan qylmys týyn­dap, birin-biri pyshaqtap, tórt ja­sar sábı jetim qaldy. Masyl­dar osylaısha masqara bop oı­randaldy. Aýyldan qalaǵa kelip, mal tabýǵa beıimdelgenderdiń keı­bi­riniń de joly bola qoıǵan joq. Qurylysqa kiredi. Ýaqytsha ǵa­na. Alysta otbasy aýzyn ashyp otyr. Tapqanyn qolyna ýaqy­ty­ly bermeı, zaryqtyrady. Tipti sottassa da jalaqysy ýysyna túspeıdi. Jigit jemiriledi. Jigeri qum bolady. Ádildikke jetem dep, jumysynan ajyrap qal­ǵany taǵy bar. Barlyq zaýal osy­laısha tıtyqtatady. Araq­pen aýyz­­danady... Masyldyq mań­da­ıy­­­nan áli toqpaqtap jatyr eken... ... Tek qana kúni-túni kitap oqyp, kóz maıyn taýysyp, aqy­ryn­da «aqylgóıge» aınalyp, bir tal shóptiń basyn syndyrmaı, masyldyqqa qalaı boı umsynyp ketkenin ańdamaı qalǵan adamdy da kórgenbiz. ... Tehnıkalyq gazet-jornal­dar­dy basyna jastap oqyp, «ja­ńa­lyq ashqysh» atanyp, «osy aýy­lymyzdyń astynda atamzamannan jarylmaı jatqan bomba bar» dep, respýblıkalyq gazet­tiń menshikti tilshisin shaqyryp alyp, álgi «zertteýiniń» mańy­zy­na ılan­dyrmaq bolǵan jigitimiz de naq masyldyń ózi bolyp shyqqan. ... Arqyraǵan azamat áıel al­ǵysh bop qalyptasypty. Anda bar­sa bir áıeli, mynda barsa ekin­­shisi, úshinshisi, tórtinshisi... bop botalap kete beredi. Báı­bi­shesiniń laýazymy joǵary bolsa kerek, sony ońdy-soldy shashyp júrip, álalaýdy salǵan ǵoı ar­man­syz. Masyldyq emeı nemene? Árıne, memleketimizde ju­mys­syzdyqqa qarsy kúres birshama ekpinmen júrgizilip te jatyr. Nátı­jesi de baıqalady. Qanshama ón­di­ris oryndary ashylyp, adam­dardy baqýatty turmysqa beıimdeýde. Ba­qytyn eńbekten tapqan­dar­dyń erteńi nurly ǵoı. Halqy­myz­dyń deni osylaısha eńbek láz­zatyna bólenip jatqany, árıne, marqaıta túsedi. Biraq... nege osy ma­syldyq kórinisteri júrek aýyr­­ta beredi?! Qytaı oıshyly Kuń­fýdzynyń: «Eliń asyp-tasyp otyr­ǵanda, kedeı ári kemshin bol­ǵanyń uıat. Eliń aryp-arshyp otyr­ǵanda, baı ári baǵlan bolǵa­nyń uıat»,– degen sózi bar. Osy eki uǵym da jadta jú­re­tin jaǵdaıat­tar bolsa eken dep, tileısiń. Biraq bárin pendeshilikke salyp jiberetinimiz, jaman-aq! Kim masyl bolǵysy keledi deısiz? Oǵan nendeı sebep ıtermeleıdi? Osy jaǵyn zertteý, zer­deleý jaǵyn bir izge salǵan abzal sııaqty. Sebepsiz saldar bolmaı­dy ǵoı. Bárin damý, órkenıettený, órge basý, zaıyrlaný qoǵamynyń táı-táı qadamynan maıdan jip sýyrǵandaı izdep, tabýǵa yqy­las­taný qajet shyǵar. «Ágárkı, qoǵamnyń árbir múshesiniń eń­bek­ke degen júrek lúpilin dóp basyp aıqyndaıtyn bir apparat bolsa, shirkin, tónip kele jatqan masyl­dyq bultyn áp-sátte ydyra­typ jibererlik amal-aıla oılap tabý­ǵa bolar edi-aý», dep armandǵan eken, aýyl qarııasy. Armandadyń eken dep, ǵaıbattaý retsiz bolar. Bári armandaýdan shoqtana túsedi emes pe? ... Masyldyqpen bitispes maı­dan ashqan abzal bolar! Baıa­ǵy aýyl qarııasynyń: «Jaqsy bilim al, masyl bolma, balam!» degen atalyq sózin búginde kim ómir mánine jaratyp júr eken? Soǵan úńileıikshi, bir sát... Asyly, bilimdi, zeıindi, eńbekke úıir adamnan jat áreket úrkip turatyn shyǵar-aý! Bul da birjaqty ba­ǵalaý ma? Oılanaıyqshy! Qaısar ÁLIM.