Ǵylym doktory Baqyt Ospanov jaıly bir úzik syr

– Bul bizdiń tarıhymyz­dyń eń kúr­deli tusy, – dedi Bákeń son­da, – Nuraǵam, Nursultan Ábishuly «Urpaqtar biriniń jolyn biri jalǵaıdy. Ol jol – sara jol, Máń­­gilik Eldiń joly» demep pe edi. Endi bizdiń tarıhy­myzdy ózimiz ǵana emes, sheteldikter de bilýge tıis. Qazaq tarıhy týraly kitapty sheteldik dıplomattarǵa syılaımyz. Olar ózderiniń saıa-sı jazbalarynda Qazaq eliniń búgini ǵana emes, ótkeni, bolashaǵy jóninde saraptama dúnıeler jazatyn bolady».

Osylaısha Baqyt Saǵyndyq­ulynyń ıdeıasymen «Qazaq han­­­dy­­ǵy­nan – Máńgilik Elge» at­­ty qazaq, orys, aǵylshyn ti­lin­­­­­de kitap shyǵardyq. Oǵan Karl Baıpaqovtyń, Ábsattar Der­­bi­sáliniń, Hangeldi Ábja­nov­­tyń, Erlan Sydyqtyń já­ne óz materıaldarym en­di. As­ta­­nada L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eý­ra­zııa ulttyq ýnıversı­tetin­de shet­eldik mıssııalar men kon­sýl­­dyqtardyń, elshi­lik­terdiń qyz­metkerleri qatysqan kitap­tyń tusaýkeser rásimi joǵary deń­geıde ótti. Keıin Tarazdaǵy uly toıǵa da baryp qaıttyq.

Bákeńmen ekeýara áńgimemiz keı­de san alýan tarıhı derekter­ge aýysady. I.Esenberlınniń «Kósh­­pen­diler» trılogııasy týraly áń­­gi­memiz uzaqqa sozylǵany bar. Bá­keń Muhamed Haıdar Dýlatıdiń «Ta­rıhı Rashıdı» kitabyn aıdaý­da júrip Ilekeńniń qalaı oqyǵanyna tańdanys bildirdi.

– Ilııas Esenberlınniń trı­log­ııasyndaǵy derekterdiń bar­lyǵynda «Tarıhı Rashıdı» shy­­­ǵar­­masynyń taby jatyr. Qa­lamger sony qalaı ek­shep, zamanmen qalaı úılestirip jibergen deseńshi shirkin. Ol ki­tapty biz kúni keshe ǵana qolǵa tú­sirdik qoı. Talant qoı shirkin, ta­lant, – dep Bákeń tamsana áń­gimeleıdi.

Mine, sol Baqyt Ospanovtyń sovhoz dırektory, aýdandyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty kezindegi qyzmeti emes, meni ta­bystyrǵan da, tanystyrǵan da Jer qatynastary jáne jerge ornalastyrý jónindegi memlekettik komıtettiń tóraǵasy bolyp qyz­­met istegen kezi boldy. Ol táýel­siz Qazaqstannyń shekarasyna delı­mıtasııa men demarkasııa jasaý tusyndaǵy kezdesý­ler edi. Ol kez el taǵdyry, jer taǵ­dyry qyl ústinde tur­ǵan shaq bolatyn. Osyndaı kezeńde Ba­qyt Saǵyndyqulynyń ekin­shi jumys orny Parlament Má­ji­lisi boldy. Shekarany shegen­deý táýelsiz eldiń tuǵyryn bıik­­te­týdiń bir belgisi ǵoı. Sol se­bep­ti kórshilermen shekara má­se­lesin yntymaqtastyq deń­geıinde bekitip alý Elbasynyń Úki­mettiń aldyna qoıǵan negizgi tap­syrmasynyń biri bolatyn. Árı­ne, jer máselesi qashanda kúr­deli, onyń túıinin tarqatý dıp­lomatııalyq alǵyrlyqty ta­lap etedi. Minekı, osyndaı sha­rýanyń basy-qasynda Baqyt Sa­ǵyndyquly júrip, óziniń bilik­tiligi men alǵyrlyǵyn kórsete bildi.

Parlament Májilisindegi she­­­ka­raǵa qatysty zańdardy rá­sim­­degen Halyqaralyq ister, qor­ǵanys jáne qaýipsizdik jó­nindegi bas komıtet edi. Al komıtettiń atynan zańdy júrgizýdi maǵan tap­syrdy. Sondyqtan da sol bir mazasyz kúnder men túnder týraly jazý da, eske túsirý de ońaı emes. Memleket basshysynyń tap­syrmasy oıdaǵydaı oryndaldy. Al demarkasııa jasaý múldem qıyn­ǵa soqty. Osy sátte Baqyt Os­panovtyń janynda Tótenshe jáne ókiletti elshi, Syrtqy is­ter mınıstrliginiń ókili Murat Atanov júrdi. Mine, osy kezde Ba­qyt Ospanovpen jaqynyraq tanysýǵa týra keldi.

– Báke, siz bosqa agronom, eko­­­no­­­mıst bolyp ketkensiz ǵoı. Sóz­diń maıyn tamyzasyz, poezııa­ny taldaǵanda talaı ádebıetshini jolda qaldyrasyz, – deımin sóz arasynda.

– Siz ekeýmiz poezııa rýhy qon­ǵan jerde dúnıege kelgen joq­pyz ba? Besigimizdi analarymyz «ál­dımen» ǵana emes, uly aqyn­dar­dyń óleńimen terbetken joq pa? Bala kúnińde qulaqta qalǵan án ómirbaqı esińnen ketpeıdi. Onyń ústine Abaıdy, jata-jas­ta­na oqydym. Ájem marqum ómir sú­rý erejesi týraly qulaǵyma quı­dy ǵoı...

– О́mir súrý erejesi deısiz be? Ol ne?

 Bákeńniń menen bir jasqa jeter-jetpes úlkendigi bar. Soǵan qa­ramastan, siz dep sóıleıdi. Sy­­paıylyq, bııazylyq, júris-tu­rysy onyń tektiligin kórsetedi. Sol ómir súrý erejesi meni qatty qy­­zyqtyrdy. Bılıard oınaı jú­rip, jýrnalıstik eski ádiske salyp oraı­lap, abaılap suraq qoıamyn.

– Siz, kommýnızm qurý­shy jas­tardyń Moraldyq kodek­simen tárbıelengen joq pa edińiz?!

– Sol Moraldyq kodekste aı­­­tyl­­­­ǵannyń bári durys. Biraq sóz ben isi úılespegen soń quny ket­­ti ǵoı. Al onyń arjaǵynda Qu­ran, Injil, Talmut turǵanyna esh­kim oılana bermeıdi. Al men úshin ájem úıretken ómir súrý sabaqtary basqasha edi. Zlıman ájem:

Ǵylym tappaı maqtanba,

Oryn tappaı baptanba...

Bes nárseden qashyq bol,

bes nársege asyq bol,

Adam bolam deseńiz, – dep Abaı óleńderin qulaǵyma quıa ber­di.

– Sol bes nárse sizdiń ómi­rińiz­ben qandaı baılanysta boldy? Osyny sanamalap aıtyp bere alasyz ba?

– Esep kestesin qalaı jattasam, uly Abaıdyń bes asyly men bes nárseden qashyp júretin qasıetin boıtumardaı jattap aldym. О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq – Abaı baba aıtqan kes­apat bes nárseler. Men osylardan qashyq boldym-aý dep oılaımyn.

Iá, Baqyt Ospanovty Qazaq­stan shekarasyna qatysty zań jobasyn talqylaý barysynda tereńirek tanı tústim.

Elimiz tarapynan memlekettik shekarany delımıtasııalaý bo­ıynsha jumystar Úkimettiń Qa­zaq­­stannyń Qyrǵyzstanmen, Re­seımen, Túrikmenstanmen já­ne О́zbekstanmen memlekettik she­­­ka­rasyn delımıtasııalaý jó­nin­degi Úkimettik komıssııa týraly qaýlysyna sáıkes júr­gizildi. Komıssııanyń quramyna múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń, ob­lys­tyq, aýdan­dyq jáne aýyl­dyq ákim­dikterdiń, túrli meke­me­lerdiń ma­mandary geodezıs­ter, kartograftar, gıdrologtar men jer­ge ornalastyrýshylar sarap­shy re­tinde tartylǵan ju­mys to­­by jasaqtaldy. Orta­lyq Mem­­lekettik muraǵat ba­za­­­syn­daǵy mınıstrlikter men vedomstvolardyń Qazaq­stan Respýblıkasynyń arna­ıy ma­mandandyrylǵan meke­me­leriniń barlyq quqyqtyq mate­rıaldary jınaqtalyp, zert­telip árbir memleketpen júr­giziletin kelissózderdiń tásili men prın­sıpteri ázirlendi.

Sonyń arqasynda Qazaqstan qysqa merzimdi 1992-2005 jyldar ishinde qazirgi zamanǵy qurlyqtyq shekarasyn barlyq perımetri boıynsha belgileı aldy. Osy máseleler boıynsha Qytaımen jáne KSRO quramyndaǵy bu­rynǵy odaqtas respýblıkalar­men aradaǵy eki kezeńnen turatyn kelissózder de nátıjeli jalǵasyn taýyp, memleketimiz táýelsizdigin jarııalaǵan jıyrma jylda qaýip­sizdik kepili shekarasyn nyǵaıta aldy.

– 2006 jyldyń qańtar aıyn­daǵy Prezıdentti ulyqtaý saltanaty kezinde sóılegen sózin­de Elbasymyz Nursultan Nazarbaev memlekettik saıasat týraly «Qa­zaq­­­­stan ózi shektesetin Re­seı, Qy­­taı, О́zbekstan, Túri­k­men­stan jáne Qyrǵyzstan Res­pýblıkasymen shekara máselesin bir­jolata sheship, halyqaralyq qujattarmen bekitti. Bul – qur­lyq­taǵy shekarasynyń ózi 14 myń shaqyrymǵa jýyq elimizdiń syrtqy saıasattaǵy úlken tabysy. Biz barlyq kórshilerimizben ornyqqan ózara yntymaqtastyq pen adal áriptestikti qasterleımiz jáne aldaǵy ýaqytta da eseleı beretin bolamyz» degen bolatyn. Jasyratyny joq, toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy aýmaly-tókpeli zamanda eń bir názik ári tereń dıplomatııalyq she­ber­likti qajet etetin shekara máselesinen shý shyǵarmaı, mem­leketimizdiń múddesine esh­bir nuqsan keltirmeıtindeı etip, ti­gisin jatqyzyp, ońtaıly sheshý – aıtýǵa ǵana ońaı sharýa edi. Osynaý tarıhı mıssııany El­basymyz Nursultan Ábishuly ózi­niń syndarly saıasaty arqyly túpkilikti sheship berdi. Reseı ǵylym akademııasy Geografııa ınstıtýtynyń esepteýi boıynsha, postkeńestik elderdiń aýmaǵynda terrıtorııalyq-etnıkalyq daýǵa ulasýy múmkin 180 núkte bar eken. «Barlyq kórshilerimizben shekara máselesin birjolata sheship, halyqaralyq qujattarmen bekittik» degen Prezıdenttiń dáıekti pikirinen keıin ǵana erkin tynystadyq, – deıdi Baqyt Ospanov sol jyldardy eske alyp.

Rasynda da, shekara máselesi tereńnen oılastyrylyp, baıyp­pen sheshilýdi qajet etetin kúr­deli saıası másele. Álemniń kópte­gen memleketteriniń shekara daýy­­na baılanysty irili-usaqty qaqtyǵystarǵa ushyrap jatqanyn kórgende, nemistiń belgili geosaıa­sattanýshysy K.Haýshoferdiń «Granısa – eto skoree pole branı, nejelı ıýrıdıcheskı zakreplennaıa norma» degen pikiri eske túsedi. Mine, Baqyt Ospanov ulttyń eń kúrdeli máselesin sheshý barysynda jumysshy tobynyń beldi múshesi retinde osyndaı syndarly synnyń ishinde júrdi.

Baqyt Ospanov sheshen ji­git, jurtty aýzyna qaratyp sóı­leıdi. Al sóz jandy jadyratatyn da, jandy jaralaıtyn da qudiret. Mine, osy sátterde Bákeń sózdi «Abaıdan, Súıinbaıdan, Jambyldan, Muqa­ǵalı men Tumanbaıdan, Qadyr men Saǵıdan» aldym dep aǵynan jary­lar edi. «Paıda oılama, ar oıla» degen Abaı. Baqyt Ospanovtyń ómir kredosynyń biri osy ulaǵattan órbigen. Sondyqtan da kúlsheli Jer komıtetinde júrgende Bákeń­niń jaman aty shyqqan joq. Búginde de Syrtqy ister mınıstrligi júıesinde jumys istep júr. Jetpis degen abyroıly jasqa jetti.

Jetpis degen aq berenniń  oǵyndaı,

Qaryp túser tas kómirdiń sho­ǵyn­daı.

Jetpis degen esińdi alar qy­zyq jas,

Jigittiktiń taýsylmaıtyn sha­ǵyndaı,

– deımin Bákeńe.

– Ýákem-aý, bul sózge senip qal­­maı­myn ba?, – deıdi ol.

– Rasy sol...

Uzaq jyldardan beri syıla­sý men syrlasýdan turatyn aǵaly-inili dostyq kóńilimiz ar­qasynda Baqyt Ospanovtyń rý­hanı jan dúnıesi tanyla tús­kendeı boldy. О́ıtkeni, Baqyt Sa­ǵyndyqulymen kez kelgen zamanaýı taqyryptarda pikir alysa alasyń. Sabyr saqtaıtyn tamasha qasıeti bar. Osy qasıet Baqyt Ospanovty Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetine kóterdi. О́ıtkeni, elshi el tarıhy men ekonomıkasyn ǵana emes, san salaly áńgimelerden qorytyndy jasaı alatyn sarapshy bolýǵa da tıis. Sondyqtan da babalarymyz «Eldestirmek elshiden, jaýlastyrmaq jaýshydan» dep beker aıtpaǵan ǵoı.

О́mirde talaı adammen tanysyp, júzdesesiń. Biraq olardyń bárin syrlasar dos ete almaısyń. Ol múmkin de emes. Al Baqyt Ospanovtyń jóni bir basqa. Ol syılasa da, syrlasa da, aqyldasa da, oılasa da alady. О́mir súrý erejelerin jan men ar bıigimen ushtastyrǵan Baqyt Ospanov osyndaı azamat!

Ýálıhan QALIJANOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi