Asyljan MAMYTBEKOV: «Et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵy – agrarlyq sektordyń serpindi jobasy»

El táýelsizdiginiń jı­yr­ma jyldyǵy qarsa­ńyn­da elimiz­diń mal sha­rýa­shylyǵy da jańa ty­nyspen tynystap, zaman ta­labyna saı júıeli damý joly­na túse bastaǵandaı. Buǵan osy­dan bir jyl bu­ryn Úkimettiń «Qazaq­stan­da et eksportyn da­my­­tý» jóninde qabyl­dan­ǵan baǵdarlamasy oń áser etti. Sóıtip, halyqymyzdyń ata­kásibi bolyp kelgen, onyń ús­tine aýyl turǵyndarynyń ba­sym bóligi eńbek etip, óz kásipterin ashýǵa yqylas tanytyp otyr­ǵan osy salany qoldaýǵa memleketten qyrýar qarjy bó­liný ústinde. Desek te bul baǵytta ózindik qıyndyqtar men kedergiler de jetkilikti. Etti mal sharýashylyǵynyń damýyna qa­tysty qoǵamdyq qyzyǵýshylyqty jáne ártúrli pikirlerdi eskere otyryp, biz oqyrmandardyń kókeıinde júrgen suraq­tardy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovke qoıýdy jón kórdik. – Asyljan Sarybaıuly, Qa­zaq­standa et eksportynyń áleý­e­­tin damytý jobasynyń iske asy­­ryla bastaǵanyna bir jyl­daı ýa­qyt ótti. Qazirgi kúni osy istiń barysy qalaı? Qol jetken ná­tı­jeler týraly aıtýdyń reti bar ma? – Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bul baǵytta Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine, jergilikti memlekettik or­gan­darǵa naqty tapsyrmalar bergenin ózińiz de bilesiz. Soǵan sáıkes mal sha­rýashylyǵy salasy ártarap­tan­dy­r­ýdy qajet etip otyr. Jalpy, bul salaǵa jasa­ly­na­tyn qoldaý mal sharýashyly­ǵy­nyń damýyna ǵana emes, sonymen qatar qazirdiń ózinde oń nátı­je­ler­ge qol jetkizgen ósimdik sha­rýa­shylyǵy­nyń órkendeýine de óz paıdasyn tıgizetini túsinikti. Bir esepten bul jaǵdaı ósimdik sha­rýa­shylyǵy da ártaraptandyra tú­sýdi mindetteıdi. О́ıtkeni mal sharýashylyǵyn da­mytý úshin onyń jemshóp bazasyn da qatar damytý qajet. Onsyz má­seleni túbegeıli sheshe almaımyz. Dándi daqyldardyń egistik al­qap­taryn sebepsiz keńeıte berýdiń de durys bolmaıtyndyǵyn ómir­diń ózi aqıqatqa aınaldyrýda. «Ár­bir qazaqstandyqqa 2 tonna astyq ón­di­rý úshin Qazaqstanǵa egis alqa­by­nyń 32 mln. gektaryn qaıtadan qal­pyna keltirý kerek», degen urandar bolǵandyǵyn halyq áli umyta qoımaǵan bolar. Shyn­dy­ǵyn­da, bizdiń mundaı shamada astyq óndire alatynymyz aıqyn. Biraq, eń aldymen bul kólemdegi astyqty qaıda jáne qandaı ba­ǵa­men ótkizetinimizdi oılaýymyz kerek. Demek, qosymsha kúsh-jigerdi endigi kezekte mal sharýashy­ly­ǵy­nyń damýyna baǵyttaǵanymyz jón emes pe?! Eger durys damyta alsaq, sonyń ishinde ásirese, et eks­portyn júıeli jolǵa qoıa bilsek, onyń berer paıdasy astyq sat­­qannan artyq bolmasa, osal emes­tigi eseptep shyǵarylyp otyr. Degenmen ósimdik sharýashy­ly­ǵynda ónimniń alynýy men soǵan sáıkes tabystyń kelýi neǵurlym qysqa kezeńde ótetindigi shyndyq. Al mal sharýashylyǵynda bul úr­dis shydamdylyq pen ýaqytty, ári kúsh-jigerdi qajet etedi. Nege? Se­bebi, basqalaryn bylaı qoı­ǵanda bizde naq osy salada kóp­te­gen má­se­leler qordalanyp qalyp otyr. Veterınarııalyq qaýipsiz­dik­ti qam­ta­masyz etý, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn senimdi negizde qurý, tıisti ınfraqury­lym­dar­dy qalyptastyryp damytý, mal azy­ǵyn daıyndaý, basqa da kóp­tegen jáıtter... Mine osy máse­le­lerdiń bar­lyǵynda biz áli joldyń ba­syn­da ǵana turmyz. Olar rettelgen kez­de ǵana baryp mal sha­rýa­shy­lyǵyn naǵyz tıimdi sala retinde damytýdyń joly ashylady. – Mal sharýashylyǵynyń ke­ńestik kezeńde birshama jaqsy damyǵany belgili. Sol kezben salystyrǵanda qazirgi jaǵ­daıy­myz­da qandaı aıyrmashy­lyq­­tar bar? – Iá, Qazaqstan buryn etti kóp óndirgen edi. Biraq, biz bilýge tıisti bir jáıt bar. Shyndyǵynda biz taza et óndiretin salany sol kezde de damyta alǵanymyz joq. Negizinen etti-sútti nemese sútti mal ósirdik. О́kinishke qaraı osy salada joǵarǵy jetistikterge jetken memleketter sııaqty bizdegi mal etiniń óndirisi búkilálemdik júıedegideı maqsatty túrde damyp kete almady. Bir esepten Keńes ókimeti tusynda oǵan qajettilik te bolmaǵanǵa uqsaıdy. Sebebi, ettiń qaı túrin almańyz, olardy tańda­maı-aq, talǵamaı-aq 350 mıllıon adamdyq keńestik úlken rynok jutyp jatty ǵoı. Al qazir jaǵdaı basqasha. Damyǵan naryq ekonomıkasy, soǵan beıimdelgen halyq­ara­lyq rynoktar ettiń standartqa sáıkes bolýyn, sapasynyń joǵary, baǵasynyń arzan bolýyn qajet etedi. Onyń ústine, et­ti-sútti jáne sútti maldarǵa qaraǵanda taza et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy maldan et óndirý bir bólek. Olardyń shy­ǵyn­dary men tehnologııalary da ózgeshe. Negizinde etti mal sharýashylyǵy az shyǵyndy qajet etedi. Sebebi oǵan talap­qa saı jemdeýmen qatar tabıǵı jaıy­lym­dyqtardy paıdalanýǵa bolady. Biraq sa­pa­ly et bere alatyn osyndaı mal sharýa­shylyǵy qalyptasyp, aıaǵynan nyq turyp ketýge de talaı ýaqyt kerek. Sondyqtan da biz isti neǵurlym jedelirek júrgizý úshin shetelderden asyl tuqymdy mal ákelýdi qolǵa aldyq. О́ıtpesek, bul úrdis tym uzaqqa sozylyp ketetindigi anyq. Osyǵan baılanysty aıtarym, aqshaǵa alynǵan asyl tuqymdy maldar keıbir ma­man­dardyń aıtyp júrgenindeı, qandaı jaǵ­daıda bolsyn soıýǵa jiberilmeıdi. Olar bizge osy tuqym arqyly mal ósirip, jumysty jolǵa qoıý úshin qajet. Iаǵnı, qazirgi satyp alynyp jatqan asyl tu­qym­dy maldar – osy baǵyttaǵy óndiristi da­my­typ alýdyń tikeleı quralynyń biri bolyp otyr. – Nátıjege múmkindiginshe tez jetý úshin ne qajet? – Meniń oıymsha eń aldymen talapqa sáıkes keletin asyl tuqymdy mal, jem­shóp pen jaıylym, veterınarııalyq qo­laı­ly ahýal kerek. Etti mal sharýa­shy­lyǵy osy úsh negizge súıenedi. Son­dyq­tan, biz qazir barlyq baǵyttar boıynsha jumys istep jatyrmyz. Sonymen birge, mal sharýashylyǵy salasyndaǵy zańna­many jetildirý ústindemiz. – Asyl tuqymdy sharýashylyqtar­dyń osy úderistegi orny qandaı bol­maq? Bul júıe qalaı jumys istemek? – Búgingi kúnge deıin bizdegi asyl tuqymdy sharýashylyqtar asyl tuqymdy mal basynyń satylymyn ulǵaıtyp, jaq­sar­týdyń ornyna, tek sýbsıdııa alý úshin qyzmet etip kelgen edi. Mundaı sharýa­shy­lyqtar jumystarynyń nátıjelerine qa­ra­mastan kez kelgen ýaqytta kepildik sýb­sı­dııa alyp turdy. Qazir jaǵdaı ózgerdi. Sýbsıdııany mal satyp alatyndar ǵana alady. Osynyń barlyǵy olardy naryq­tyq jaǵdaıǵa ákeledi. Maldy satýshylar endi satyp alýshylardyń talabynan shy­ǵý úshin maldarynyń tuqymyn jáne sapa­syn jaqsartýǵa tyrysady. Bul jaǵdaı óz kezeginde asyl tuqymdy mal óndirisindegi básekeni týyndatyp, ony ósirýdiń barlyq tehnologııalaryn saqtap otyrýǵa ákeledi. Osy jaǵdaıǵa jedeldetip qol jetkizý úshin qazirgi kúni memlekettiń qoldaýymen et óndirisiniń ınfraqurylymdary, maldy jemdeý alańdary jáne asyl tuqymdy reprodýktorlyq sharýashylyqtar qury­lyp jatyr. Fermerlik sharýashylyqtar da qarjylandyrylýda. Mundaı tehnologııalyq býyndardy qalyptastyrý isi oblystar boıynsha ke­zeń-kezeńimen ár jylǵa bólingen. Belgi­len­gen josparǵa sáıkes bıyl qosymsha 40 myń basty jaıǵastyratyndaı kóptegen fermerlik sharýashylyqtardy qurýymyz kerek. Tek ústimizdegi jyldyń ózinde syrt­tan 10 myń bas mal satyp alý jos­parlanyp otyr. Jıyny 17 myń basqa ar­nal­ǵan birneshe jemdeý alańynyń qu­rylysy bastalmaq. Sóıtip, bas-aıaǵy bes jyldyń ishinde jańa 2500 fermerlik sharýashylyq qury­la­dy. Sharýashylyqtar jergilikti sıyr­lardy satyp alyp, olardy asyl tuqymdy reprodýktorlar usynǵan buqalarǵa kúı­le­tedi. Osy rette asyl tuqymdy mal basy bar otandyq seleksııanyń asyl tuqymdy sharýashylyqtary birinshi kezekte ju­mys­qa tartylatyn bolady. – Sizderdiń tyń jobalaryńyz sha­rýa­shylyqtar basshylarynyń oılaný­la­ryna áser ete aldy ma? Olardyń ta­ra­pynan kelispeýshilikter kezdesken joq pa? – Áý basta túsinbeýshilikter boldy. Sebe­bi biz osy ýaqytqa deıin qalyptasyp, ábden sińisti bolyp qalǵan jáne óziniń bererin berip bolǵan tájirıbege qarsy shyqtyq qoı. Ol boıynsha asyl tuqym sharýashylyq kepildengen sýbsıdııany alyp júrdi, al sol sýbsııalardy bergen mem­leket olardan óz maldaryn belgi­len­gen baǵa boıynsha satýdy ǵana talap etti. Bul sala úshin azdap ta bolsyn ıgilikti is bolý kerek edi. Biraq, eshkim is júzinde asyl tuqymdy maldy belgilengen baǵamen satpady. Osy turǵyda tek analyq mal basy ǵana suranysqa ıe boldy, al buqalar etke jiberildi. Sóıtip, bıznestiń maqsaty asyl tuqymdy mal óndirisin damytý emes, jańa asyl tuqymdy sharýashylyqty ashý arqyly sýbsıdııa alý múmkindigine ıe bolý ǵana boldy. Jeke qosalqy sha­rýashylyq­ta­ǵy­lar olardyń asyl tuqym­dy maldaryn, buqalaryn sa­typ ta alǵan joq. Osy­laı­sha asyl tuqymdy sharýa­shy­lyqtardaǵy barlyq shy­ǵyndar, buqa­lardy asyrap-baǵý shyǵyn­daryn esepte­gen­de, keıin sýbsıdııa­la­na­tyn quna­jyn­dardyń ózin­dik qunyna kal­kýlıasııa­lan­dy. Mine osyndaı tuı­yq sheńber qa­lyptasty. Shyn mánine kel­gende, jaǵ­daı múldem jaqsarmady. Osy júıeni aýystyr­ǵan­nan keıin narazylyqtar paıda boldy. Biraq jańa­lyq júzege asa bastaǵaly asyl tuqymdy ónimge sura­nys artty. Túsinispeýshi­lik­­pen qarap júrgender jańa júıeniń paıdaly eken­digine kózderin jet­kizdi. Eger buryn asyl tu­qymdy buqany et ba­ǵa­symen satyp kelse, búginde onyń etke qaraǵanda baǵasy eki ese ósti. Máselen et úshin 1 kılo taza salmaqty 800-900 teń­geden satsa, asyl tuqymdy satylym 1800-2000 teńgege deıin barady. Sóıtip, asyl tuqymdy buqany satyp alyp, ony etke ótkizý úshin soıyp tastaý sekildi keleńsiz qubylystyń aldy alyn­dy. Ol óz maqsatynda qyzmet etetin bol­dy. Jaqynda ótken Qaraótkel jármeń­ke­sin­degi aýksıonda asyl tuqymdy buqa sha­mamen 1 mln. teńgege satyldy. Bul olar­dyń suranysqa ıe bola bastaǵandyǵyn kórsetedi. – Salany damytýdyń jańa maqsat­ta­ryna baılanysty jalpy mal sha­rýa­shylyǵy jáne AО́K-tiń memleket­tik qoldaýy qalaı ózgeredi? – Biz memlekettik qoldaý sharalaryn osy jobaǵa sáıkestendirý ústindemiz. Ar­naıy nesıeler berilip, lızıngtik baǵdar­la­malar iske qosyldy. Sharýalar asyl tuqymdy buqany satyp alǵandyǵy úshin sýbsıdııa alatyn boldy. Soǵan qosa, fermerlerge jeke maqsatyna sıyr satyp alýǵa da nesıe beriledi. Basty shart – berilgen nesıeni 5-7 jyl ishinde qaıtarsa bolǵany. Nátıjesinde sharýa judyryqtaı jumylǵan sharýashylyqtyń ıesi bolyp shyǵa keledi. Memleket sharýaǵa 1 bas maldy ustaý úshin 8 myń teńge, osyǵan qosymsha jemge ketken shyǵynyn óteý úshin 4,5 myń teńge sýbsıdııa beredi. Sóıtip sharýanyń ár bas maldy baqqan shyǵynynyń teń jartysyn memleket óteıdi. Biraq, osy sýbsıdııany alý úshin fermer eki shartty saqtaý kerek. Birinshiden, ol asyl tuqymdy buqany óz tabynynda ustaýy qajet, ekinshiden ony daıyndalǵan jemdeý alańdaryna jiberip turýǵa mindetti. – Osy júıe qalaı jumys isteıtin bolady? – Biz keleshekte qoldarynda 50 bastan 300 basqa deıin maly bar fermerlik sha­rýa­shylyqtardy jappaı ashpaqpyz. AQSh-ta mundaı sharýashylyqtardyń sany – 1 mıllıon 800 myń. Bul álemdik tájirıbe. Osy boıynsha 50 bas ustaıtyn bir sharýashylyqqa 2 asyl tuqymdy buqadan keledi. Osyndaı sharýashylyqtar jylyna jaıylymdyq jerlerde 40–45 buzaý alady. Maýsym, shilde aılarynda uryq­tan­dyrý júrgiziledi. Kelesi jyldyń naý­ryz, sáýir aılarynda jappaı tóldeıdi. Sóıtip kóktem kelisimen-aq sıyr bu­zaýy­men birge jaıylymǵa shyǵady. Iаǵnı qo­sym­sha shyǵyn shyqpaıdy. Kúzde, ıaǵnı 8-9 aılyq kezderinde asyl tuqymdy bul bu­zaý­lardyń salmaǵy jaqsy jaıylymnyń arqasynda 300 kıloǵa deıin jetedi. Árı­ne, 50 bas sıyry bar fermerge eki esege kóbeıgen tabyndy asyraý qıynǵa túsedi. Sondyqtan artyq basty satý qajet. Nemese mal turatyn oryndar keńeıtilip, jem­shóp eki ese kóp bolý kerek. Fermer­ler­den kemshiligi baıqalǵan buqalar men qunajyndardy satyp alatyn jáne jem­deı­tin bizdegi oryndar osy maqsatqa qu­ry­lyp jatyr. Al qalǵan tól analyq bas­ty kóbeıtýge arnalǵan oryndarǵa ji­beriledi. Árbir bas mal genetıkalyq jetilýine qaraı 3-6 aı aralyǵynda jeke dara qar­qyn­dy jemdeledi. Sharýashylyqtaǵy mal­dar­dyń gendik qasıeti jaqsarǵan saıyn jemdeý ýaqyty men jumsalatyn shyǵyn­dar da azaıa beretin bolady. Al jemdeý alańdaryndaǵy mal jaıylymǵa shyǵa­ryl­maıdy, osyǵan baılanysty salmaqty jyldam qosyp otyrady. Kúnine kem de­gende 1 kılo salmaq qosady. Maıly qa­bat­tardyń paıda bolýymen qatar et sa­pa­sy da jaqsaryp, bulshyq ettiń arasynda maı qalyptasqan saıyn ol mramorly bola túsedi. Gereford, angýs jáne qazaq­tyń aq bas sıyry ózderiniń tuqymdyq qasıetine sáıkes osy jaǵdaıǵa beıim­del­gish keledi. Jemdeý merzimi aıaqtalǵan soń jemdeý alańdary ol maldardy et kombınattaryna soıýǵa jiberedi. – Jemdeý alańdary turaqty túrde ju­mys isteý úshin qansha bas ustaý qajet? – Muny mal ustap otyrǵan fermer anyqtaıdy. Jalpy 200-300 basty qolda­ryn­da qajetti tehnıkalary bar 4 adam (1 mehanızator, operator, esepshi, dırektor) asyraı alady. Tipti jemdeý alańynda 5 myń bas bolsa da osynsha shtatpen jáne teh­nıkamen jumys isteı berýge, óndiris shyǵynyn osy arqyly tómendetýge bola­dy. Basty másele eńbek tıimdiligin utym­dylyqpen uıymdastyra bilýde. Máselen, Avstralııadaǵy 30 myń bas mal ustalatyn jem­deý alańynda kúzetshimen esepshini qosa sanaǵanda bar-joǵy 12 adam qyzmet etedi. – Fermer asyl tuqymdy buqany jal­ǵa aldy delik. Jergilikti tuqym­nan turatyn tabyn qanshalyqty tez asyl­dana alady? – Malshylar qoldaǵy qoltýma sıyr­lar­dy asyl tuqymdy buqalarmen shaǵy­lys­tyrý arqyly óz kórsetkishterin jaq­sar­tady. Ǵylymda muny jappaı jaı­ǵas­tyrý dep ataıdy. Jyl saıyn alynǵan tólderdiń tuqymdyq qasıeti jaqsara tú­se­tin bolady. Al qoltýma qunajyndar men asyl tuqymdyq belgi tanyta almaǵan tólder, tuqymdyq qasıetin asha almaǵan buqalar, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, jem­deý alańdaryna jiberiledi. Nátıje­sin­de jemdi az mólsherde berip, etti kóbi­rek alýǵa bolady. Buǵan bir mysal kel­tireıin. Osydan biraz jyl buryn Almaty oblysyndaǵy gereford asyl tuqymdy maly men qazaqtyń aqbasy Dınara Ranch kompanııasynda birdeı jaǵdaıda ustalǵan. 18 aı ishinde gereford tuqymynyń sal­ma­ǵy 10 kıloǵa artqany anyqtalǵan. Eger osy kórsetkishti qoltýma malmen salys­tyr­sa, aıyrmashylyq budan da zor bo­latyndyǵy anyq. – Árıne, asyl tuqymdy maldyń jóni bólek qoı. Biraq ony jemdep, kúte bilýdiń de mańyzdy ekeni anyq. – Sondyqtan da jańa jobanyń basty ba­ǵyttarynyń biri jem óndirý jáne jaıy­lymdyq jerlerdi jaqsartý bo­lyp otyr. Ǵylymı esepteýler boıynsha, tuqymdy asyldandyrý arqyly tabyn ónim­diligin kem degende 25 paıyzǵa ósir­gende, endi osyǵan qosymsha joǵaryda aıtylǵan eki faktor arqyly ol ónim­di­likti taǵy da 50 paıyzǵa kóterýge bolady. Árıne, jaıylymdyq jerlerdiń kóbi ázirge tıimsiz paıdalanylyp keledi. Bul rette Úkimet qabyldaý ústindegi osy más­e­leni retteý jónindegi sharalardy júzege asyrýdan úlken úmit kútemiz. Jalpy, fermer sharýashylyǵy, jaıylym alańy, jemdeý sharýashylyǵy, et kombınaty se­kil­di tehnologııalyq tizbek qalyptasqan kezde baryp et óndirisiniń tıimdi jolǵa túsip, sýbsıdııasyz damı alatyndyǵy anyq. Al ázirge elimizde etti mal ósirýge ba­ǵyt­talǵan sharýashylyqtar joqtyń qa­syn­da. Bizdegi sharýashylyqtardyń bar­lyǵy et pen sútti qatar alǵylary keledi. Biraq qazir damyǵan zaman talabyna baılanysty eger sharýashylyqtar sút alýǵa baǵyttalatyn bolsa, olarǵa basqa ádisti qoldanýlary kerek. Sebebi etti mal sharýashylyǵynda buzaý sıyrdy emip ósip, jaıylymda birge júrýge tıis. Sóıtip bizdiń qoldanyp kelgen burynǵy ádisimiz qazirgi zamanda eki kemeniń quıryǵyn birdeı ustaǵanmen teń bolyp otyr. Odan durys eshteme shyqpaıdy. Osyǵan baılanysty jaıylymdyq alań­darda qoldanylatyn tehnologııa men jemdelip jatqan mal basyna baılanysty beriletin sýbsıdııanyń úsh túri ázirlenip otyr. Onyń eń joǵarǵysynyń talabynan shyqqan kezde 1 kılo qosymsha salmaq úshin 200 teńgeniń sýbsıdııasyn alýǵa bolady. Sonymen birge, biz bir-birine táýeldi tehnologııalyq tizbek júıesin qurýdy yntalandyrý ústindemiz. Sońǵy ýaqyttar et baǵasy jyldan jylǵa óse túsýde. Osy­ǵan qarap, et óndirý odan paıda tabý isi birte-birte sýbsıdııasyz-aq jaqsy jolǵa túsetindigin baıqaýǵa bolady. – Asyl tuqymdy buqalardy asy­rap, baqqansha maldy jasandy jolmen uryqtandyrý tıimdi emes pe? – Sútti mal sharýashylyǵynda jasan­dy uryqtandyrý tıimdi tásil ekendigi ras. Al etti mal sharýashylyǵynda asyl tu­qym­dy mal sanyn kóbeıtýde jasandy uryqtandyrýdy qoldaný oń nátıje bermeıdi. Sebebi, maldar ádette tabyn jem­deý alańdarynan júzdegen shaqyrym qashyqtyqta jaıylady. Uryqtan­dyrý­shy mamanǵa sıyrdyń jaıylyp júrgen je­rin­de jumys isteý qıynǵa soǵady. Ekin­shiden bul tásil óte qymbat jáne kóp eń­bek­ti qajet etedi. Sonymen qatar, mal­dy qoldan uryqtandyrýshy mamannyń jumy­sy kúıek alýdyń tabıǵı ádisimen salys­tyrǵanda tıimsiz ekeni anyq Munyń bárin men oıdan shyǵaryp otyrǵanym joq. Búkil álemdik tájirıbede etti mal sharýashylyǵynyń 90 paıyzynda ta­bıǵı uryqtaný tásili qoldanylatyn­dy­ǵyn aıtsam, osynyń ózi jetkilikti bolar. – Qazaqstan 5 jyldan keıin 60 myń tonna etti eksportqa shyǵarmaq. Mundaı boljamdy qandaı negizderge súıenip jasadyńyzdar? – Bul sandar naqty esepteý arqyly alyndy. 60 myń tonna degenimiz, ol – 60 mıllıon kılo et. Bir bas múıizdi iri qara bizde ortasha soıylym salmaǵynda 200-220 kılo tartady. Demek 60 myń tonna etti 300 myń bas qara maldan alýǵa bolady. Al endi 300 myń basty jyl saıyn etke ót­kizip otyrý úshin elimizdiń sharýashy­lyq­tarynda 500 myń analyq mal sharýa­shylyqtarda turaqty aınalymda júrýi qajet. Olardan jyl saıyn shamamen 425 myń bas tól alynady. Bul tólderdiń jar­tysyna jýyǵyn jemdeýge jiberiletin ógizsheler quraıdy. Olarǵa endi analyq maldyń ishinde tóldemeı qalǵan 15 paı­yz­dy qosyńyz. Sonda jyldyq soıylym úshin 300 000 bas maldy artyǵymen alýǵa bolady. – Gerefordtyń jaǵdaıy birshama túsinikti. Al qazaqtyń aqbas jáne áý­lıe­kól syndy otandyq asyl tuqymdy maldaryn damytýda ne istelip jatyr? – Bular óte mańyzdy. Biraq búgingi biz­diń otandyq mal tuqymdary sońǵy on­jyl­dyqtarda kóp ózgeriske ushyrady. Olardyń 50-jyldary ósirip shyǵaryl­ǵan­nan keıingi ýaqyttary sapalyq quny qul­dyrap, qujattyq málimetteriniń de ózge­riske ushyraǵanyn baıqaımyz. Bú­ginde qazaqtyń aqbas sıyrynyń ortasha 44 paıyzy ǵana tupnusqasyna sáıkes keledi. Jalpy asyl tuqymdy aqbas sıyr te­gi­niń 80 paıyzy gerefordtan turady. Demek jańartý úshin oǵan gereford qanyn quıý qajet. Eksporttyq et ónimi áleýetiniń qajet­ti sanyna jetkennen keıin biz shet elden mal ákelýdi toqtatamyz. Jersindirilgen asyl tuqymdy maldarmen jumys isteımiz. Al qazirgi ýaqytta bul ómir talaby bolyp otyr. – Jýyqta Elbasymyzdyń Amerıkadan iri qara mal ákelingen birinshi asyl tuqymdy reprodýktorlyq sharýashy­lyq­ta bolyp, atqarylǵan jumysqa jaǵymdy baǵa bergenin bilemiz. Osy jobanyń negizin salýshy retinde onyń tarıhyna toqtala ketseńiz? – Bizdiń qolǵa alǵan tyń bastamala­ry­myz, tehnologııalyq sheshimderimiz maqul­dandy. Elbasymyz munda sońǵy tehnolo­gııa­lardyń qoldanylyp jatqanyn kórdi. Isten nátıje shyǵaryna senimim zor. Áıtpese, ony qolǵa almaǵan da bolar edik. Qazir salany kóterýge baılanysty jum­salǵan negizgi shyǵyndardan alshaqtaı bastadyq. Ol shyǵyndar elde daıyn­dal­ǵan ettiń básekege qabiletti bolýy úshin jumsaldy. Endi bul isti álemdik táji­rı­bege súıenip, óz jerimizdiń erekshelikterin eskerip, ornyqty jolǵa túsirýimiz kerek. Sonymen qatar keńestik kezeńde be­ton­nan, kirpishten salynǵan qoralardan qutylyp, salmaǵy jeńil, qurastyryla­tyn quramalardy paıdalaný tıimdi. Bul sıyrdy jelden, jańbyrdan, jalpy qo­laı­syz tabıǵat qubylystarynan qor­ǵaıdy. Mine osyndaı tehnologııalyq tyń sheshimder arqyly salynǵan, maldyń tuqym­dyq qasıeti men jemdelý tártibine negizdelgen jańa nysan jaǵdaıymen Elba­sy­myz keńinen tanysty. Osyndaı asyl tuqymdy reprodýk­tor­lardyń biri byltyr qurylǵan «KazBıf» JShS bolyp tabylady. Bul seriktes­tik­tiń 15 paıyzy otbasylyq bızneste 130 jyldyq tarıhy men tájirıbesi bar ame­rıkalyq kompanııaǵa tıesili. Sebebi bul kompanııa elimizge tikeleı ınvestısııa quıyp, jańa tehnologııalyq sheshimderi men ozyq tájirıbesin eńgizip otyr. Ol tá­jirıbeni Qazaqstannyń barlyq óńirle­ri­ne tarata otyryp, kóp paıda taba alamyz. Árıne, jańalyqty engizý ońaı emes. Birneshe ret dáleldeýge týra keldi. Máse­len, sharýalardyń kóbisi bastapqyda maldy salqyn jerde ustaýǵa úrke qarady. Biraq, jobany júzege asyrý barysynda kóptegen jaǵdaılarǵa kózderi jetti. Máselen bizde «shet eldik sıyrlar sýyqqa tóze almaıdy», «sıyrdy jyly sýmen sýarý qajet», «sıyr buzaýlaǵannan keıin olardy jyly jumsaq tósemde ustaý kerek» degen sekildi qatyp qalǵan qaǵıdalar bar. Joq, et baǵytyndaǵy sıyrlarǵa munyń bári mindetti emes eken. Alǵash ret tóldep jatqanyna qaramastan búginde 100 bastan 93 buzaý alyndy. Keńes zamanynda alǵash ret tóldep jatqan 100 bastan 70 buzaý alynsa, munyń ózi qalypty jaǵdaı sanalatyn edi. Al qazir asyl tuqymdy maldar birinshi jyldyń ózinde osyndaı nátıje kórsetip otyr. Bul olardyń jergilikti jerge beıimdelip, ıkemdelgenin dáleldep otyr. – Fermerler jańa jaǵdaıda jumys isteýge qanshalyqty daıyn? Sizderdiń jańalyqtaryńyzdy qalaı qabyl­dady? – Fermerler etti mal sharýashyly­ǵy­nyń damý baǵdarlamasyna qatysý otba­sylyq bıznesti ashýǵa múmkindik beretinin túsinedi. Ákesi, uly jáne kómek­shilerimen birigip 500-600 mal basyn esh qıyndyqsyz ustaı alady. Árıne, bul – jańa kásip túri. Ol ósimdik sharýashy­ly­ǵyndaǵydaı, tehnıkaǵa, ınfraqury­lym­ǵa kóp shyǵyndalýdy qajet etpeıdi. Al mundaı jańa fermerlik sharýa­shylyqtar sany 5 jyl ishinde 2,5 myńǵa jýyqtap, úlken áleýmettik qurylymǵa aınalary daýsyz. Bul jańa fermerler – búgingi tańdaǵy tehnologııalyq tizbektiń jetekshi býyny. О́kinishke qaraı bizdi synap júrgender jobanyń negizi tek asyl tuqymdy sharýashylyqtar dep túsinedi. – Biraq, shet elden ákelinip jatqan mal basynyń quny qymbatqa túsip jatqany jasyryn emes. Tek bir sı­yrdy tasymaldaý úshin ǵana birneshe myń dollar jumsalady. Ár bastyń ba­ǵasyn tómendetip ákelý joly bar ma? – Árıne bar. Tasymaldaýǵa (maldy negizinen ushaqpen ákeledi) ketetin shy­ǵyndy tómendetý úshin asyl tuqymdy mal­dyń jastaýyn ákelý josparlanyp otyr. Eger 7-8 aılyq asyl tuqymdy mal ákelinse, soǵan oraı onyń quny da tómendeıdi. Búginde kásipkerler soıylym pýnktteriniń qurylysyna nesıeni zaýyq­syz alyp jatsa, asyl tuqymdy mal satyp alý úshin nesıe alýǵa umtylǵan úmitker­lerdiń sany barǵan saıyn molaıyp keledi. Nege? Sebebi adamdar osy bıznestiń bolashaǵy men paıdalylyǵyn baıqap otyr. – Mundaı aýqymdy jobany júzege asyrý úshin qoıylatyn veterınarııa­lyq talaptar máselesi qalaı sheshilýde? – Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi júıesinde Veterınarııa komıteti qurylady. Ol endi Úkimet qaýlysymen Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıtetinen jeke bólinip shyǵyp, derbes qurylym retinde ómir súretin bolady. Onyń ústine jergilikti ákimdikterdiń veterınarııalyq qyzmeti de kúsheıtilýde. Veterınarııa boıynsha memlekettik ká­sip­oryndar qurylýda. Olardyń materıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy jaq­sa­rady. Qazirgi tańda brýsellez tárizdi aýrýlarmen kúresý amaldaryn qaıta qaras­ty­ryp, elimizde buryn qoldanylǵan vaksınasııa júıesin qaıta jańǵyrtýǵa bet buryp otyrmyz. Áıtpese, asyl tuqymdy maldy qyryp alýymyz múmkin. Qazirgi osy túıindi túıtkil ǵylymı-tehnıkalyq keńeste keńinen talqylaný ústinde. – Sizdi opponentterińiz ne úshin synaıdy? – Opponentter ǵana emes, sizder de synap jatyrsyzdar ǵoı... Basylym bas­shy­syna osy taqyryp boıynsha tilshi ji­ber­seńiz mán-jaıdy egjeı-tegjeıli aı­typ berer edim, biraz jáıttiń beti ashylar edi dep ótinish aıtqanym sondyqtan. Jalpy jańa bastamalardyń qashanda bolsyn qarsylyqqa toly kúrdeli joldan ótetini bárimizge málim. Esimizge túsi­reıik­shi, zamanaýı qymbat kombaındar men egin egý keshenderine degen kózqaras áý basta qandaı bolyp edi? Barlyǵy bir aýyzdan: «Bul múmkin emes, olar erteń synyp qalsa kim jóndeıdi?» degen edi ǵoı. Sondaı-aq nóldik tehnologııany qol­daný kezinde de qanshama sóz boldy. Jerdi jyrtpaı óńdeý degendi túsine almady. Qazir endi osy tásilge báriniń eti úırenip qaldy. Shet elden sútti mal ákelgen kezde de qanshama kertartpashylyq týyndap edi, qazir endi ol da qalypty túrde qabyl­danady. Bizdiń et baǵytyndaǵy bul jańa jobamyz da osylaısha ómirden óz ornyn tabatyn bolar. Jalpy biz syndarly syn men dáıekti dálelderdi qabyldap, parasatty pikir almasýǵa daıynbyz. – Qazirgi kezde «shet elden ákelinip jatqan maldy olarǵa laıyq mal azy­ǵymen qamtamasyz ete almaımyz-aý, ol bizge qymbatqa túseri anyq» degendeı qaýiptený sózderdi de jıi estip júrmiz. – Bul máseleniń mánin shyrǵalańǵa salyp, ony qorqynyshty etip kórsetý úshin aıtylyp júrgen daqpyrt. Bıyl ákelingen 10 myń sıyr qansha jem jeıdi? Qazaqstan aýmaǵynda bul mardymsyz san. Sonyń bir dáleli «Kazbıf» JShS jumystary. Seriktestik óziniń mańaıdaǵy alqaptarynda ártaraptandyrǵan sharýa­shy­lyqtar qurdy. Olar dándi daqyl­dardan azyqtyq daqyldarǵa kóshti. Sóıtip «mal azyǵyn qaıdan alamyz» degen suraq óz jaýabyn tapty. Sóz basynda Elbasymyzdyń aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý mindetin alǵa qoıǵanyn aıttym ǵoı. Bul mindet sózsiz oryndalady. О́ıtkeni Qazaqstandaı keń jaılymdyqty elde agroónerkásip keshenin tek ósimdik sharýashylyǵyna negizdep damytý bir aıaqpen júrgenmen teń. Qazirgi mal sharýashylyǵyn, sonyń ishinde etti mal sharýashylyǵyn damytý isi osyndaı strategııalyq maqsat negizinde qolǵa alynýda.

– Áńgimeńizge rahmet. Isterińiz tabysty bolsyn.

Suhbattasqan Suńǵat ÁLIPBAI.