Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda básekelestikti damytý, sapaly eńbek resýrstaryn qalyptastyrý, ulttyq biregeılikti saqtaı otyryp, jańa jaǵdaıǵa qaraı beıimdelýge baılanysty birqatar mańyzdy tapsyrmalar júktelgeni belgili. Osy oraıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi de birtalaı isti qolǵa alypty. Vıse-mınıstr Svetlana JAQYPOVA tómende osy jóninde áńgimeleıdi.
– Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdy murat etken Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy iske asyrylyp jatqany belgili. Bul mindetterdiń qatarynda áleýmettik salany jańǵyrtý máselesi de bar. Áńgimemizdi osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystardan bastasaq...
– Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy kezeńindegi basty maqsat – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna enýi. Bul mańyzdy qadam áleýmettik-eńbek salasyna da birqatar mindetter júktedi. Munyń bári halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýdy kózdeıdi. Baǵyttardyń birinshisi – eńbek naryǵyn jańǵyrtý. Osy maqsatta halyqtyń jumysqa ornalasýyna járdemdesip, otandastarymyzdy eńbek naryǵyndaǵy suranysy joǵary kásipterge qaıta oqytý, kásipkerlik negizderine úıretý sekildi jumystarǵa aıryqsha mańyz berilip otyr. Azamattarǵa kásiptik-tehnıkalyq bilim berý oryndarynda tegin oqýyna jaǵdaı jasalyp, kásipti ıgerýde qysqa merzimdi kýrstar uıymdastyrylýda. Osy oraıda memleket oqýǵa ketetin shyǵyndardy ótep, shákirtaqy tóleıtin bolady. Jol kiresi de tólenip, oqyp jatqan azamattarǵa bir rettik ystyq tamaq beriledi. Al shalǵaı óńirlerde turatyn azamattarǵa oqý qoljetimdi bolýy úshin mobıldi oqý ortalyqtary uıymdastyrylmaq.
Bul tusta mınıstrlik qolǵa alǵan nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy sheńberinde birtalaı sharýa eńserilgenin atap ótken jón. Mysaly, osy jyldyń 7 aıynda jumysqa ornalastyrý sharalarynyń arqasynda 213 myńnan astam adam eńbekpen qamtylyp, áleýmettik jumys oryndaryna 18 myń adam, qoǵamdyq jumystarǵa 61 myńǵa jýyq azamat jiberildi. Al 15 myń maman jastar tájirıbesine joldansa, 120 myńdaı azamat jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly turaqty jumys tapty.
Eńbek naryǵyn jańǵyrtýdyń kelesi baǵyty jumys kúshiniń bir saladan ekinshisine aýysýyn basqarý bolsa, úshinshisi – úılesimdi kóshi-qon saıasatyn uıymdastyrý.
Mınıstrlik áleýmettik qyzmet kórsetýdi jańǵyrtý aıasynda ásirese, ómirdiń qıyndyǵyna tap bolǵan, taǵdyrly azamattarǵa erekshe kóńil bólip otyr. Aıtalyq, mundaı topqa jatatyn azamattar qyzmet kórsetý uıymyn tańdaý múmkindigine ıe boldy, al áleýmettik qyzmetterdiń tegin kólemin alýǵa quqy joq tulǵalar úshin qosa qarjylandyrý tásilderi paıda boldy. Mysaly, buryn ózin-ózi kúte almaıtyn jandar, adam saýdasy men zorlyq-zombylyq qurbandary, belgili bir turaǵy joq adamdar, arnaýly ınternat-úılerge jiberiletin edi. Endi olardyń kútimimen úkimettik emes uıymdar aınalysady. Búginde 106 úkimettik emes uıym 6 myńnan astam adamdy qamqorlyǵyna aldy. Eger mundaı áleýmettik kómek túri bolmasa, memleket qoldanystaǵydan bólek, taǵy 60 ınternat úıin salýǵa májbúr bolar edi.
Endigi bir másele, azamattyq qoǵam uıymdary kóbine qalalarda jumys isteıdi. Olardyń qyzmetin keńeıte túsý maqsatynda jeke sektordy osy salaǵa tartyp, qyzmetter tarıfi men standarttar qaıta qarastyrylmaq. Osylaısha, naryqtaǵy básekelestikti kúsheıtip, jurtshylyqqa kórsetiletin áleýmettik qyzmetter sapasyn arttyrýdy kózdep otyrmyz.
– Rýhanı jańǵyrý aıasynda Elbasy «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyn júzege asyryp, táýelsizdik jyldarynda tabysqa jetken, eren eńbegimen kózge túsken tulǵalardyń ómirbaıandaryn ózgelerge úlgi etý jóninde tapsyrma berdi. Osyǵan baılanysty sizderdiń de qolǵa alǵan tyń bastamalaryńyz bar dep estidik...
– Álbette, buǵan deıin qaltarysta qalyp kelgen 100 jańa esimdi anyqtaý – barlyǵymyzǵa ortaq joba. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ómirge qushtar, erekshe erik-jigerimen eldiń súıispenshiligine bólengen 5 úmitkerdi tańdap, arnaıy qurylǵan komıssııanyń qaraýyna jiberdi. Mysaly, sondaı keıipkerimizdiń biri – mınıstrlik uıymdastyrǵan úzdik áleýmettik jobalar baıqaýynyń júldegeri Eldos Baıalyshbaev. Onyń taǵdyry ózgege ónege bolarlyq. Eldos jol apatyna túsip, moıyn omyrtqasyn zaqymdap, arbaǵa tańylyp qalǵan edi. Biraq aıaq astynan bolǵan aýyr apat Eldostyń dene bitimine zııan keltirse de ór rýhy men jigerin jasyta alǵan joq. Ol qıyndyqqa qasqaıa qarsy turyp, kúndiz-túni eńbektengenniń arqasynda aıaǵynan tik turdy. Qazir ol osy qajyr-qaıratyn ózgelerge de úıretip, tósekke, arbaǵa tańylǵan jandardyń jigerin janyp, ortaǵa oralýyna baryn salyp júr. Eldos 2014 jyly «Múgedekterdi sporttyq ońaltý ortalyǵy» qoǵamdyq birlestigin ashyp, ony jemisti basqaryp keledi. Sol jyly alǵan 3 mln teńge somasyndaǵy grant qarjysyn arnaıy jattyǵý quraldaryn jasaýǵa jumsady. Eki jyldyń ishinde osy ortalyqtan 260-tan asa adam ońaltý sharalarynan ótti. Endi ol Alakól jaǵalaýynda múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan alǵashqy shıpajaıdyń irgetasyn qalap jatyr.
Sondaı-aq, «Arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetýdiń О́skemen balalar ortalyǵy» KMM dırektory Olga Batýeva men «Shyraq» múgedek áıelder qaýymdastyǵynyń tóraıymy Lázzat Qaltaeva, Astana qalasy ákimdigi janyndaǵy «Nurly júrek» áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵynyń jetekshisi Serik Bópejanov pen Taraz qalasyndaǵy orta mektep oqýshysy, 8 aılyq kezinen aýyr syrqatqa shaldyqqan, biraq ómirge degen qushtarlyǵymen talaıǵa úlgi bolǵan Isaak Mýstopýlo syndy azamattar da «100 jańa esim» jobasyna laıyqty jandar. Mundaı tamasha azamattar týraly da uzaq áńgimeleýge bolady.
– Múmkindigi shekteýli jandar demekshi, elimizde múgedekterdiń erkin júrip-turýyna jaǵdaı jasaý, arnaıy pandýstar men avtoturaqtar jasaqtaý sekildi máseleler qanshalyqty ońtaıly sheshilip jatyr?
– Qazir Qazaqstanda 655 myńǵa jýyq múgedek adam bar. Bul – halyqtyń 3,6 paıyzy. Solardyń 62, 2 paıyzy – eńbekke jaramdy jastaǵy azamattar bolsa, 12,5 paıyzy – 18 jasqa deıingi balalar. Olarǵa jaǵdaı jasaý, quqyn qorǵaý úshin Qazaqstan BUU-nyń Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııasyn ratıfıkasııalaǵan. Osy qujatta aıtylǵan jumystardy tıimdi uıymdastyrý maqsatynda elimizde Múgedekterdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý jónindegi 2012-2018 jyldarǵa arnalǵan sharalar jospary kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi.
Sonymen qatar, múmkindigi shekteýli jandardyń kedergisiz júrip-turýy úshin áleýmettik jáne kólik ınfraqurylymy nysandaryn olardyń yńǵaıyna qaraı beıimdeý jumystary da nazardan tys qalǵan emes. Mınıstrlik jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, jyl saıyn kólik jáne qoǵamdyq oryndardy beıimdeýdiń óńirlik kartalaryn jasaıdy. 2017 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha, barlyǵy 30,3 myń nysan pasporttaldy, sonyń ishinde 19 myń nysanda múgedekterdiń júrip-turýyna qolaıly jaǵdaı burynnan jasalǵan bolsa, 12,7 myń nysanǵa beıimdeý júrgizildi. Jalpy, múmkindigi shekteýli jandarǵa kedergisiz orta qalyptastyrý maqsatynda árbir oblysta óńirlik jospar bekitiledi. Onda múgedekterdiń qajettiligine qaraı beıimdeýdi qajet etetin naqty ǵımarattar men nysandardyń tizbesi de kórsetilgen.
«Múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańynda jergilikti atqarýshy organdar, kásipkerlik qyzmetti júzege asyratyn jeke jáne zańdy tulǵalar ortaq paıdalanylatyn kólik quraldaryna, turǵyn úılerge, qoǵamdyq jáne óndiristik mekemelerge, ǵımarattar men úı-jaılarǵa, áýejaılar men temir jol vokzaldaryna, taǵy basqa da ǵımarattarǵa múgedekter erkin kirip-shyǵýy úshin jaǵdaı jasaýy mindetti dep atap kórsetilgen. Sondyqtan bul zań talabyn eshkim buzýǵa quqy joq. Buǵan qosa, belgili bir nysannyń qurylysy bastalǵannan paıdalanýǵa berilgenge deıin halyqtyń júrip-turýy shekteýli toptary úshin qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. Bul másele de erekshe baqylaýǵa alynǵan.
Mınıstrlik BUU-men birlesken jobasy sheńberinde «Qoljetimdiliktiń ınteraktıvtik belsendi kartasy» portalyn ázirlep shyǵardy. Bul friendlybuilding.kz portalynyń ereksheligi sol, múgedekterdiń yńǵaıyna qaraı beıimdelgen nysandar týraly aqparatty onlaın rejimde engizýge, nysannyń qanshalyqty beıimdelgenin kórýge, berilgen málimettiń durystyǵy men dáldigin tekserýge múmkindik beredi. Portal qoldanýshylary árbir nysanda júrgizilgen beıimdeýdiń sapasyn baǵalap, usynys-pikirin qaldyra alady.
– Jańa ózińiz aıtyp ketkendeı, elimizdegi múgedek jandardyń 12,5 paıyzy – 18 jasqa deıingi balalar. Qazaqstanda mundaı jetkinshekterdiń kútýshisine de járdemaqy taǵaıyndalady. Biraq bala 18 jasqa tolǵannan keıin bul qarajat alynyp tastalady. Alaıda, múmkindigi shekteýli balalardyń ishinde ózdiginen júrip-tura almaıtyn aýyr jaǵdaıdaǵy jandar da bar. Olar úlkeıgen saıyn ata-anasyna qıyn. Osyny eskere kelgende, múgedek bala kútýshisinen járdemaqyny alyp tastaý qanshalyqty ádiletti?
– Iá, qazirgi tańda 18 jastan asqan múgedek janǵa qaraýshy otbasyny (adamdy) áleýmettik qoldaý máselesi ótkir tur. Bul máseleni kámelet jasqa tolǵan múgedek balasy bar ata-analar da belsendi kóterip jatyr. Árıne, múgedek balalar «eresekter sanatyna» ótýine baılanysty olardyń jaǵdaıy ońalyp, túzelip ketpeıtinin biz de jaqsy túsinemiz. I toptaǵy múgedekterdiń ózine qaraýǵa qaýqarsyzdyǵyn, jumysqa jaramsyzdyǵyn eskere otyryp, mınıstrlik 18 jastan asqan I top múgedeginiń kútimimen otyrǵan tulǵaǵa aı saıyn beriletin memlekettik járdemaqyny eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń mólsherinde taǵaıyndaý jónindegi máseleni qarady. Osyǵan baılanysty qajetti esepteý jumystaryn júrgizip, Respýblıkalyq bıýdjettik komıssııanyń qaraýyna jiberdik. Buıyrtsa, 2018-2020 jyldary josparlanǵan járdemaqyny memlekettik medısınalyq-áleýmettik mekemelerde (uıymdarda) turǵan adamdardy qospaǵanda, 13 980 adam alady dep boljanýda.
Respýblıkalyq bıýdjettik komıssııanyń oń sheshiminen keıin 18 jastan asqan, bala kezinen I top múgedegine jatatyn azamatqa taǵaıyndalatyn jáne tólenetin aı saıynǵy memlekettik járdemaqyny engizý zańnamalyq negizde bekitiletin bolady.
Áńgimelesken Qymbat TOQTAMURAT, «Egemen Qazaqstan»