О́tken ǵasyrdyń sonaý sekseninshi jyldarynyń bas sheninde qalamgerlikke qatysy bar jurttyń kóbi bir jazylyp tastalǵan dúnıege qaıtyp aınalyp soqpaıtyn ádetti – Alla taǵalanyń erekshe syıy dep artyqshylyqqa balap jatatyn. Tap mundaı ólshem qaıdan shyǵyp, qalaı ornyqqanyn bir Qudaıdyń ózi biledi.
Shyǵarma poetıkasyn sýyrypsalma aqyndyqpen jalǵastyra uǵynýdyń ulttyq túısigi arqyly boılaýǵa bálkim jan-jaqty taldaýdyń parasaty kerek te shyǵar. Endiginiń ekpini áıtse de ózgeshe. Bir aınalyp soqpaq túgili oryndala salǵan boıda beldi de bedeldi syılyqtarǵa usynýdan taıynbaıtyn pıǵyl óktemdigi tus-tustan shań bere bastaǵaly qashan. Odan qazaq kórkem oıy qanshalyqty zııan shegip, qanshalyqty jutań tartqanyna alańdap, dabyl qaǵyp jatqan eshkimdi jáne kórmeısiń. Jalpaq jalǵandy tutas qamtyǵan qubylys dep ózimizdi qansha jaqaýratyp jubatsaq ta, aqyryna alańdamaı turmaıtyn qazaq urqynyń uly emespiz be.
Qazirgi ádebıet estetıkasy bútindeı ózgeriske ushyrady degen kúnde oqıǵany damytý jelisiniń úlgisi ejelgi qalyptasqan qalybynan aınymaǵan – túp-tamyrymen jańaryp ketti degenge daý aıtatyndar kóp. Sharyqtaý shegine deıin oqıǵa júrek terbete órbimese – dúmbilez dúnıeniń qula tasqynynan moıny oza almaı ysyrylyp qalyp jatqan joq pa. Bir zamandarda jazylǵan shyǵarma kókeıkestiligi ólshemin ýaqyt synyna tótep berýmen ǵana belgileý jetkiliksiz sııaqtanatyn jaǵdaılar bar. Bizderdiń Abaı óleńderine jıi-jıi júginip, mysalǵa ala salatyn daǵdymyz daıyn asqa tik qasyq bola qalýdyń kerine uqsaıdy. Zamanalar tozańynyń buldyraǵan saǵym men eles oınaǵynyń ara-arasynan qaraýytqan sulba tiri beınege aınalyp jarytpaıtyndaı.
Klassıkamen qaıta tabysýdyń amal- aılasyna soltústiktegi kórshimiz qumbyl kirisý úshin ádemi joba oılap taýyp edi. «Soǵys jáne beıbitshilik» epopeıasyn «Kýltýra» arnasy arqyly tutastaı mátinin áldeneshe kún boıy oqydy. Oǵan Qıyr Shyǵystan Sankt-Peterbýrgke deıingi aralyqta eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin túgelge jýyq qatysty. Aralarynda Nobel syılyǵynyń ıegeri oqymysty, el basqarǵan gýbernator, muǵalim, jetkinshek oqýshyǵa deıin kúlli Reseı atsalysqan osynaý shara ústindegi júzderge qaraǵanda mátin tabıǵatyna boılaǵan tebirenisti qapysyz ańǵarmaı turmaısyń. Sóıtse de, keıingi býyn ókilderiniń klassıkalyq muraǵa degen kózqarastarynan solaqaılaý yńǵaılar baıqalmaı qalmaıdy. HH ǵasyrdyń ataqty ókili «Anna Karenına» romany týraly kólemin yqshamdaýǵa bolatyn edi dep pikir bildirgeni bar. Sońǵy ýaqytta kólem josyqsyzdyǵyn tilge tıek etetin toqtam aqyr túbi roman oqylmaıdy degen kesimge ún qosyp, jalaýlatyp áketkender qataryn tym jıiletip jibergen edi. Degenmen de, aqsúıek ǵurpynyń kináz de názik, sypaıy da sypa saltynyń ómir aǵysy qarapaıym mindetterden quralatynyn dál osy romandy oqý ústinde kóz jetkize túsetinińe shúkirshilik etesiń.
«Keshe kórgen jarly ediń, búgin qaıdan baıydyńnyń» retin keltirip, bul araǵa kiriktire almaýdyń eń basty sebebi qala men derevnıa arasyn dáneker qyp júrgen keıipker L.Tolstoıdyń óz prototıpi dese-di. Mahabbattan joly bolmaı qaıtqandaǵy kúızelisinen keıin jan dúnıe qubylysy quddy óz basyńnan ótkergen jaǵdaıdaı áser beredi. Kózi- qaraqty oqýshy bola tura sonyń tileýin tilep, jaqyn dos tutatynyńdy sezbeı de qalasyń. Bireýdiń otbasynyń shyrqyn qashyrýǵa shimirikpeı kirisken kelesi keıipker toıat yntyzarlyǵynyń ıgiligin kóbirek kózdeıtindeı. Qalam ıesine tartyp týǵannyń ishki tolǵanysyndaǵy úderis aınalasyndaǵy pendelerdiń birine de ıek artpaı júrek qalaýy boıynsha tirshilik keshýge bel baılaǵan maqsaty adam bolmysynyń eń izgi nıetine úndesetini aıdaı aqıqat. Áıel juraǵatyna unaǵysh keıipkerdiń ojar da tákappar jaratylysy dúnıeniń tunyǵyn laılap, ýaqyt ustanymynyń aıasyna syımaıtyn halge dýshar qylýdyń kesiri qaǵynan jeringen qulannyń kerin keltire ajal qushtyryp tynbaı ma, aqyry. Qara- sóz qunaryn bulaısha tabý azaby atan túıege qansha júk bolsa da, óteýi qaıta qoıýy qıyn is. «Anna Karenına» romanyna at basyn tiregen saıyn adamzat ýaqyt qubylysynyń jaýabyn izdeıdi. Otbasynyń ýshyqqan jaǵdaıynyń ústinde L.Tolstoı áıeli osy romandy on eki ret kóshirgenin aıtqanda – atqarǵan eńbegin buldamaǵan shyǵar. Munshalyqty ulan-asyr dúnıeniń darııa tolqynyna bir batyp, bir shyqqan «beınet sýsynyna» sezim áleminiń toǵysý tustarynyń meılinshe moldyǵy eki jarty bir bútinniń jany shyrqyraǵan shyndyǵyn eske salatyn sekildi.
«Arttaǵyǵa sóz qalsynmen» kún keshken qurbandyqqa toly shyǵarmashylyq tulǵalar taǵdyryn bir sózge syıǵyza beınelep jetkizý qıyn-aý. Jarty ǵasyr burynǵy jazylǵan dúnıelerdi qolyńa bir sumdyq júreksinip alasyń. Táken Álimqulov, Berdibek Soqpaqbaev, Saıyn Muratbekov bir jazǵandaryna qansha ret aınalyp soqty eken degen oı sanańnan qylańytyp ótedi. Ony zerttep bilgen jan bar ma? Endi biraz ýaqyttan keıin óz kúıiń neshik, belgisiz...
«Bir qudaıdan basqanyń bári ózgermekke» eriksiz saıasyń.
Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»