Negizgi Zańymyz barlyq qıyndyqtarǵa qarsy tura aldy

Konstıtýsııalyq reforma­lar­dyń araǵa árbir 9-10 jyl sa­lyp jasalyp otyrǵan se­be­­bi – elimizdiń qoǵamdyq-saıa­­sı jáne áleýmettik-eko­no­­mıkalyq shuǵyl ózgeris­te­rine baılanysty bolyp otyr. Ýaqyt talabyna saı ún­­­­d­esý nemese odan alǵa jú­rý maqsaty Memleket bas­shy­­­­sy N.Nazarbaevtan Kons­tı­­týsııaǵa keshendi ózgerister men tolyqtyrýlardy engizý­diń bastamashylyǵyn talap et­ti. 

1998 jyldan bergi kons­tı­týsııalyq reformalarda Prezıdent pen bıliktiń úsh tarmaǵynyń ókilettigine qa­tys­­ty tustary basym bol­ǵa­ny­men árbir kelesi ózge­ris­ter­de olardyń úlesi azaıyp, 84-ten 60 paıyzǵa deıin túsken. Osy ózgeristerde Parlament óki­lettiginiń ósý dınamıkasy ar­typ, ol 50-den 55 paıyzǵa deı­in jetkenin kóremiz. Bul ten­densııany volıýntarıstik, sýbek­tıvti sheshim dep aıtý­ǵa bolmaıdy. Árıne, Kons­tı­­týsııa qabyldanǵan 1995 jyl­­ǵy alǵashqy nusqada da par­lamenttiń elimizdiń qoǵam­dyq jáne memlekettik ómirine qatysty ókilettiginiń áleýeti zor bolatyn. Biraq onyń bola­shaq kontýry anyq bolmady. Al toqsanynshy jyldar orta­syndaǵy ómir shyndyǵy or­talyqtandyrylǵan, jeke dara bıliktiń kúsheıýin talap etti. Keıin, saıası jáne eko­nomıkalyq kelis­peý­shi­likter eńserilip, qoǵam­dyq ómir tu­raqtanǵan saı­yn Parlament ja­ńa sapa­ǵa kó­terilip, jańa óki­let­tik­ter­ge qol jetkizdi. De­pý­tat­­tardyń sany da kóbeı­ti­­lip, saıası partııalar men Qa­zaqstanda turatyn etno­star­dyń múddelerin eske­retin Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synan da depýtattar saı­lanyp, ókildigi de artty. So­ny­men qatar bıliktiń bas­qa tar­maqtaryna yqpaly kúsheı­ip, buryn memleket bas­shy­sy­nyń quzyryna enetin keı­bir ókilettikterdi aldy.  Parlament róliniń qoǵam men memlekettik bılik júıe­sin­­degi demokratııalyq jolmen ósý úrdisi bolashaqta ózi­­niń tıimdiligin sózsiz kór­se­tetin bolady. Ázirge bul il­geri­­l­eýshilik ilimin mamandar bol­masa halyq barlyq qy­ry­nan tanyǵan joq. 

1991-den 1995 jyldarǵa deı­ingi eki ret parlamenttik daǵ­darysqa ushyraǵan Joǵar­ǵy Keńes ekonomıkalyq re­for­malar men memlekettik bas­­qarýdyń damý qarqynyna sáı­kes bola almady. О́mir­diń ózi bizge qaǵıdatty túr­degi jańa Parlamenttiń qa­jet­ti­gin kórsetti. Eń aldymen bul 90-shy jyldardyń orta­syn­da Qazaqstanda qa­lyp­tas­qan ekonomıkalyq jaǵ­daıǵa baılanysty edi. Sol kezdiń ekonomıkalyq kar­tasyna sholý jasasaq, aı­maq­tardaǵy óndiris salalary árqıly-tyn. Elimizdiń batys jaǵy negizinen munaı-gaz óndirýmen aınalyssa, shyǵys pen ortalyqta tolyq múmkindiginde jumys istemeı turǵan óńdeý kásiporyndary jetkilikti edi. Soltústik pen oń­tús­tiktiń negizgi kásipteri aýyl ­sharýashylyǵyna baǵyt­tal­dy. Sondyqtan ortalyq pen shyǵys burynǵy sharýa­shy­lyq baılanystardy qal­­pyna keltirýdi qalasa, batys­ta munaı óndirý orynda­ry men ınvestorlar tar­t­ý­dyń zańnamasyn jasaý má­se­lesi ózekti boldy. Al oń­tús­tik pen soltústik aýyl ­sha­rýa­shy­lyǵy óndirisin qalpyna kel­tirýge múmkindik beretin zań­namalyq negizder talap et­ti. Osy jáne basqa da problemalar jergilikti bıliktiń basqarý isin júrgizýi úshin oblys­tardyń jaǵdaıyn jaq­sy biletin mamandardan Se­nat­tyń qurylýyn qajet et­ti. So­nymen birge sol ekono­mı­kalyq qıynshylyq jyldarynda Prezıdenttiń refor­ma­torlyq bastamalaryn qol­daıtyn saıası partııa da bol­ǵan joq. Tek Senat qana Pre­zı­dentke resmı qoldaý kór­se­te alatyn edi.

Qazirgi, aıqyn kóringen eko­nomıkalyq jetistikter, saı­­laý júıesiniń propor­sı­onal­dyq amalmen qurylǵan kóp­partııalyq, prezıdenttik bılikke degen halyq senimi­niń artýy eki palataly par­la­ment­tiń qurylǵandyǵy durys she­shim bolǵanyn dáleldedi.  qoǵamdyq progrestiń lo­gıkasyna sáıkes bolatyn partııalyq júıege tolyqtaı qol jetkizgenshe saılaýdyń burynǵy aralas júıesin de qarastyrǵan durys shyǵar. Sonda Parlamenttiń zańna­malyq fýnksııalardy atqarýy ǵana emes Úkimetti jasaqtaý jáne onyń jumysyn baqylaý, mem­lekettik bıýdjetti bekitý, Kons­tıtýsııalyq Keńestiń mú­she­leri men Joǵarǵy sot­tyń sýdıalaryn saılaý jáne t.b. máselelerdi sheshýdegi ókil­dik róli artady. Al Par­la­menttegi partııalyq kóp­shi­lik óz­deriniń bastamalaryn basqa par­tııalyq fraksııalarmen ǵana emes, bir mandatty okrýgterden saılanǵan depýtattar­men de kelisetin bolady. Osy­nyń ózi óte mańyzdy. 

Qalaı desek te, elimizdiń Ata Zańy memlekettiń basyna tús­ken barlyq ekonomıkalyq, áleý­mettik qıynshylyqtardy re­formalar arqyly eńserýge múm­kinshilik berip, alǵa bastap keledi. Bul baǵyttaǵy onyń áleýeti áli de zor. Sonyń ishinde biz joǵaryda aıtqan keıbir máseleler de onyń aýqymynda sheshimin tabatyn shyǵar dep oılaımyz. 

Erkesh NURPEIISOV, zań ǵylymdarynyń doktory