Kindik qanyń tamǵan, balalyǵyńnyń bal dáýreni ótken, jalyndy jastyǵyńnyń jarqylyn bastan keshken jerdiń bási qashanda bıik. Tórtkúl dúnıeniń qaı qıyrynda júrseń de bala kezińde sanaǵa uıalaǵan sýretterdi óle-ólgenshe syzyp tastaýyń qıyn.
О́ıtkeni, týǵan jerde ata-babalaryńnyń súıegi jatyr. Janyńa jaqyn adamdardy, ómirińdegi asyl jandardy ardaqtaı biletin bolsań, týǵan jerdi esten shyǵarý áste múmkin be?! At izin jıi salmaǵanyńmen, júregińniń túkpirinde týǵan topyraqqa degen saǵynysh sazy árdaıym shyrqala beretini anyq.
Basqany qaıdam, týǵan jeri atajurttan shalǵaıda qalǵan kisiniń kindik qany tamǵan jerge degen qurmeti, arman-ańsary erekshe bolary haq. Bir kezderi ata-babamyz erkin júrip, keń jaılaǵan Alash jeriniń keıbir pushpaǵy saıasattyń salqyny deısiz be, taǵdyrdyń tálkegi deısiz be, áıteýir zamana daýylynyń kesirinen bóten bir eldiń enshisinde ketkeni bar. «Baıaǵyda bizdiki bolǵan» degen ýájdiń júrmeıtinin seze turyp, bile júrip, júregiń qan jylaıdy. Qan jylaǵany bólek, tipti búginde oǵan alyp-ushyp baryp saǵynyshyńdy basyp qaıtý da mashaqatqa toly. Odan góri qart qurlyqqa nemese muhıttyń arǵy betine baryp-qaıtý jyldamyraq shyǵar. Sońǵysyna jyldam barýyn barasyń ǵoı, biraq onyń Qyzylqumnyń baýraıyndaǵy qoıly aýyl sııaqty sonshalyqty áserge bólemeıtini, saǵynyshyńdy basa almaıtyny taǵy málim.
Osyndaıda Qarǵa boıly Qaztýǵandar eske túsedi. XVII ǵasyrdyń ózinde jyraý babamyz beker zarlamaǵan eken ǵoı. «Edildi alsa – eldi alar, Endi almaǵan ne qalar? Jaıyqty alsa – jandy alar, Jandy alǵan soń ne qalar? Oıyldy alsa – oıdy alar, Oılashy, sonda ne qalar?» «Qaztýǵannyń qonysymen qoshtasýy» jyraýdyń Alash jurtynyń basynan ótken náýbettiń jyr-jylnamasy retinde ádebıet tarıhynda birjola tańbalanyp qaldy. Týǵan jer týraly tragedııaǵa toly tolǵaý dersiz.
Týǵan jer, týǵan aýyl demekshi, Jarasqan aqynnyń jyr shýmaqtary jadymyzda jattalyp qalǵany. Týǵan jer tóńireginde áńgime qozǵala qalsa, sol shýmaqtar oıǵa oralatyny bar. Uzyn-yrǵasyn qysqasha baıandap kórelik. Kóz júgirtińiz.
Almatyǵa kelip emdelgen aqynnyń ákesi aýylǵa attanarda balasyna ýájin aıtady. «Keterinde syn kózimen qarap ap: Aǵaıyndy shyqtym dedi aralap. Talaı jerge ataǵyńdy jaıǵanmen, Týǵan jerge tanylýyń kerek-aq».
Aqyn aqyn bola ma, á degennen aıtqanǵa kóne ketse. Onyń ústine Jarasqan bolsa. Ol áke aldynda óz degenin aıtyp baǵady: « – Áke, dedim, – jasamańyz qur obal, Eshteńe etpes tanymasa bir Aral. О́leńime ózek ettim álimshe, Min qoıarlyq mende qandaı kiná bar?!» Týǵan jerden, aýyldan tamyr úzbegen aqsaqaldyń da ózindik baılamy bar: « – Kináń sonda, sol Aralda óstim men, Qartaıǵansha kem qalǵam joq eshkimnen. Eń aldymen týǵan jerin izdeıdi, Er azamat etek jaýyp es bilgen. Jasqa jettiń aldy-artyńdy baǵamdar, Ini bolsań, baǵalaıtyn aǵań bar, Máńgi-baqı qalady umyt, izdeýsiz, Týǵan jerin izdemegen adamdar».
Qarttyń aýzynan shyqqan sońǵy sóz qandaı áserli, qandaı aıbarly! «Máńgi-baqı qalady umyt, izdeýsiz, Týǵan jerin izdemegen adamdar». Aqynnyń moıyndamasqa amaly da qalmaǵan-dy. Sonda da ol: «Jeńildetip jaǵdaıymdy jeńilgen, Aqynǵa tán asqaqtaǵan kóńilmen, – Týǵan jerim Aral ma eken tek qana, Týǵan jerim Qazaqstan dedim men...».
Árıne, ishteı moıyndaı turyp, syrtqa syr bildirmegen syńaı aqyndyki. Sózdiń túıinin báribir aqynnyń ákesi qoıady: « – Durys aıttyń, qaıta qulaq qulaq tos balam, Durys jáne durys ýájdi qostaǵan. Turǵan jeriń eldiń astanasy da, Týǵan jeriń seniń ǵana astanań. Jetem deseń munarlanǵan muratqa, Tik kózińdi jaqynǵa da, jyraqqa, Astanasyz bálkim, elder bar shyǵar, Astanasyz er bolmaıdy biraq ta». Kindigi týǵan jerine baılanǵan qazaq úshin tól «astanasynyń» bolýy zańdy da!..
Qudaıǵa shúkir, Qaztýǵan babamyzdyń týǵan jerge degen tolǵaýy urpaǵynyń boıyna jiger berip, jerdiń tutastyǵy, eldiń azattyǵy úshin jan aıamaı arpalysty. Eńký-eńký jer shalǵan erler kúresiniń aqyry baıandy bolyp, Qazaq eli táýelsizdigine qol jetkizdi. Sóıtip, tórtkúl dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qojasy retinde Qazaq eli álemdik kartada tańbalandy. Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq.
Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekenniń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras etti» degende osyny aıtqany aıdaı aqıqat. Endigi másele – mırasqa qalǵan memleketti bolashaq urpaqqa amanattap, týǵan jerdiń, týǵan eldiń rýhyn asqaqtata túsý. Týǵan jerdiń týǵan elge ulasatyny zańdylyq. Týǵan jerdiń qadir-qasıetin tereń túsingen jandar ǵana týǵan eldiń Týyn asqaqtata túsetini anyq.
Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»