Astanada SQO mádenı kúnderi ótti

Soltústik Qazaqstan oblysy – elimizdiń Reseımen shektesken sýyq tústiginde ornalasqan topyraǵy qunarly, aq qaıyńy syńsyǵan, astyqty aımaq. Sońǵy jyldary óńir ekonomıkasy aıtar­lyqtaı da­mý kórsetkishterine ıe. Atap aıtqanda, ústimizdegi jyldyń qań­tar-shilde aılarynda oblystyń kásiporyndary 122427,8 mln teńgeniń ónimin óndi­ripti. Bul ótken 2016 jylǵy mez­gildik kórsetkishten 5,2 paıyz joǵary. Sonyń ishinde tamaq ónim­deri óndirisi 50672,3 mln teńgeniń, óńdeý ónerkásibiniń 27,3 paıyzyn qurap otyrǵan mashına jasaý salasy 22861,6 mln teńgeniń, rezeńke-plas­tm­assa óndirisi 2571,7 mln teń­ge­niń ónimin shyǵaryp kósh bas­tap tur. 

Aımaqty elektrmen jab­dyq­taý, gaz, sý berý kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 5,8 paıyzǵa artsa, sýmen jabdyqtaý 7,3 paıyzǵa joǵarylap, negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııalar kólemi 78 041,7 mln teńgege jetken eken. Osynyń 41,5 paıyzy orman jáne balyq sharýashylyǵyna, 18,8 pa-ıyzy ónerkásip salasyna, 14,3 pa-ıyzy qosalqy qyzmet kórsetýge, 10,1 paıyzy jyljymaıtyn múlik operasııalaryna baǵyttalǵan.  Osynyń arqasynda óńirde sha­ǵyn jáne orta kásipkerlik kóle­mi ulǵaıǵan. Dál qazir bul sala bo­­ıyn­sha jumys istep jatqan sýbek­tiler sany 28 397 birlikti qu­rap otyr. Ústimizdegi jyly kásip­kerlerdi qoldaý kartasy aıa­syn­da jańadan segiz joba qolǵa aly­­nyp, jańadan 151 jumys orny ashy­­lady dep kútilýde. 

Qolda bar málimetke júginsek, bıylǵy jyldyń alǵashqy jeti aıynda oblystyń syrtqy saýda aınalymy (ishki saýdany esepke almaǵanda) 95,9 mln AQSh dollaryn quraǵan. Onyń ishinde eksport – 54,1 mln AQSh dollaryna, ımport – 41,8 mln AQSh dollaryna jetken. Sóıtip, syrtqy saýda aınalymynyń saldosy 12,3 mln AQSh dollaryna ósip otyr. Eksport boıynsha negizgi áriptester – Aýǵanstan, О́zbekstan, Qytaı, Tájikstan, Latvııa respýb­lıkalary. Al ımporttyq ónim­niń 38,8 paıyzy Qytaı eliniń úlesine tıesili bolsa, qalǵandary – Germanııa (8,2%), AQSh (5,4%), Ýkraına (5,4%), Polsha (5,3%), Kanada (4,2%) elderine tán. 

О́ńirdiń aýyl sharýashylyǵyna keler bolsaq, bıylǵy qańtar-shil­de aılary aralyǵynda jalpy ónim­­­niń ón­diris kólemi 81217,4 mln teń­geni qurapty. Sóıtip, naq­ty ındeksi kólemi ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 101,9 paıyzǵa artqan. Búgingi tańda maıly daqyldar alqaby 712 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylyp, bul respýblıka bo­ıynsha barlyq maıly daqyldar kóleminiń 30 paıyzyna teń kelip otyr. Burshaq daqyldarynyń da egis alqaby keńeıtilip, jasymyq jyldaǵydan 2,5 ese mol sebilgen. 

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Altynbek Abdollaevtyń málimetine qaraǵanda, oblys kó­le­minde júrgizilip otyrǵan «Syba­ǵa», «Qulan», «Altyn asyq», «Yrys» baǵdarlamalarynyń qol­da­ýymen sharýalar 2509 bas iri qa­ra, 1691 jylqy, 4087 qoı satyp alsa, 2011 jyldan bastap alys jáne jaqyn shet memleketterden 11 myńnan astam asyl tuqymdy sıyr­lar – angýs, gereford, sımmental jáne lımýzın ákelingen. Nátıjesinde, asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtetin 40-qa jýyq reprodýktor qurylyp, óńirdiń sút óndirýshileri jyl sa­ıyn shama­men 500 myń tonna sút daıyndaýda. Tipti, «Zenchenko ı K» kommandıttik seriktestigi men «Taıynsha-Astyq» JShS sııaqty iri sharýashylyqtar ár sıyrdan jylyna 8 myń lıtrge deıin sút saýatyn ozyq tehnologııa­ny paıdalanýda.

Oblystyń áleýmettik qorǵaý sa­­­la­synda da ózgerister bar. Osy jyl­dyń 1 tamyzyna deıin jańadan 9182 turaqty jumys orny ashylyp, 16882 jumyssyz adamǵa járdem kór­setilip, 2845 adam qoǵamdyq ju­mystarǵa tartylyp úlgergen. Sony­men qatar, 1295 azamatqa 32,1 mln teńge kóle­minde ataýly áleý­mettik kómek bel­gi­lengen. 

Bilim salasyn damytýǵa 2017 jyly bıýdjetten 47,4 mlrd teńge bólinse, onyń 1946,8 mln teńgesi bilim nysandarynyń kúrdeli shyǵystaryna jumsalýda. Bunyń syrtynda oblystyq densaýlyq saqtaý salasy boıynsha bólingen qarjy 12 mlrd 729,5 mln teńgeni qurap otyr. Onyń 618,8 mln teńgesi salaǵa qatysty nysandarǵa kúrdeli jóndeý júrgizýge tıis bolsa, esepti kezeń josparyna sáıkes qarjynyń 316,6 mln teńgesi ıgerilipti. 

Ústimizdegi jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda oblys aýmaǵynda jalpy aýmaǵy 58 966 sharshy metr turǵyn úı ala­by paıdalanýǵa berilse, bul ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salys­tyr­ǵanda 132,1 paıyzdy qurap otyr. 28 tamyz kúni «Qazme­dıa» ortalyǵynda jýrnalıster­men baspasóz máslıhatyn ótkiz­gen oblys basshysy Qumar Aqsa­qa­lov aımaqtyń joǵarydaǵy jetis­tikterine toqtala otyryp, Petro­pavl qalasynda «Jas órken» atty shaǵyn aýdan salynyp jatqanyna, sondaı-aq, aldaǵy kúnderi 300 oryn­­dyq konsert zaly, tórt qabat­tan turatyn Oqýshylar saraıy, ám­bebap tennıs ortalyǵy qatarly zamanaýı ǵımarattar boı kóterip jatqanyn jetkizdi.

* * * Mádenı kúnderdiń basty ma­ńyz­­­dylyǵy – elorda turǵyn­dary men qala qonaqtaryna aımaq­tyń mádenıeti men ónerin tama­sha­latý. Bul rette soltústikqazaq­stan­dyq­tar tarapynan jurtshylyqqa uıal­maı kórsetýge turatyn dúnıeler bar eken. Basqasyn aıt­pa­ǵanda, Aıyrtaý aýdany Nıko­lskoe aýyly­­nan ońtústik-shyǵys­qa qaraı 1,5 shaqyrym jerden taby­lyp, «Botaı mádenıeti» degen at­pen ǵylymı aınalymǵa engen eneo­lıt dáýirine tán taıpalar qo­nysy, sondaı-aq, HVII ǵasyrda qa­­zaq dalasyna Reseı yqpalynyń kú­sheıýine qatysty júrgizilgen otarlaý saıasattyń bir jurnaǵy «Aby­laıdyń aq úıi» qatarly tarı­hı oryndar óńirdiń tólqujaty is­pet­tes. 

Qazirgi tańda oblys aýmaǵynda: 603 mádenıet nysandary men mu­ra­ǵat mekemeleri jumys istep tur­­sa, olardyń ishinde – 255 klýb, 320 kitaphana, 12 murajaı, 15 mu­ra­ǵat, 3 teatr, fılarmonııa jáne kınobeıneqordy saqtap-paıdalaný ortalyǵy, sonymen qatar, 32 ve­domstvolyq mádenı kásiporyn qyz­met etýde. Jyl basynan beri jo­­­ǵarydaǵy mekemelerde 13 000 má­denı shara ótkizilgen. Bıylǵy jyly jol kartasy baǵdarla­ma­syna sáıkes jańadan 36 mádenı nysandy ashý josparlanyp otyr. 

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, oblystaǵy 12 mýzeıdiń 3-eýi Petro­­­­­pavl qalasynda bolsa, qal­­­­ǵan 9-y aýdandyq mýzeıler ese­binde. Aǵymdaǵy jyly bul mekemelerde 1006 ekskýrsııa jáne 123 kórme uıymdastyrylyp, oǵan 85 961 adam qatysqan. Osy oraıda, elordanyń oń­tús­tik-batys shetinde ornalas­qan «Etnoaýyl» keshendi aýyl-qalashyǵynda soltústikqazaqstan­dyq­tar oblystyq tarıhı-ólketaný murajaı qorynda saqtalǵan tarıhı jádigerlerdi ákelip kórme uıymdastyrdy. Munda 90-ǵa jýyq qundy eksponat qoıylypty. Atap aıtar bolsaq, Sibirdiń taıynshadaı sur qasqyrynyń terisinen jasalǵan ishik, bıiktigi jarty qulash saptama etik, jarǵaǵy men balaǵy kestelengen teri shalbar, HVI ǵasyrdyń murasy – aıbalta, HVII ǵasyrdyń jádigeri – jıegine altyndy arab jazýymen Quran aıattary bádizdelgen dýlyǵany kó­rip kózaıym boldyq. Osyndaǵy dý­lyǵanyń bir shetinde «Muhammed paıǵambar árdaıym senimen Ahmet Jaqypuly» degen jazý jazylypty. Bul jádigerlerdi «kim tapsyrdy, qaıdan tabyldy», ol týraly bir aýyz sóz joq. Sonymen qatar, kórme sóresinen 100 jyl buryn bútin qaraǵaıdy tutastaı sha­ýyp jasap, ári syrtyna beldemshe oımysh órnekter salǵan eski dombyra men kónterili kóne qobyzdy kórdik. Jergilikti sýretshiler Býr­gaev pen Abdrafıkovtiń kartınalary, aqjarlyq sheber Jandos Mádıǵajynyń qolynan shyqqan jetigen, adyrna, shańqobyz sııaqty ulttyq aspaptar da kórme sánine mán qosyp turdy. 

Jalpy, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynan 599 tarıhı jáne mádenı eskertkishter tir­kelse, onyń 8-i respýblıkalyq ma­ńyzǵa, 591-i jergilikti (437-si arheologııa, 162-si sáýlet es­kertkishteri) mártebege ıe. Aı­maqta Elbasynyń Rýhanı jań­ǵyrýǵa arnalǵan maqalasy ne­­gizinde «Qasıetti Qazaqstan» jo­ba­sy boıynsha jumystar júr­gizilip jatyr. Búgingi tańda oblys aýmaǵynda oryn tepken 12 nysan «qasıettilik» tizimine ilinse, «Botaı qonysy», «Abylaı han rezıdensııasy», «Qarasaı men Aǵyntaı batyrlar» memorıaldyq keshen nysandary respýblıkalyq dárejeli dárgeıge alynǵan. 

* * * Atalmysh aımaqtyń basqa óńir­lerge qaraǵanda, taǵy bir erek­she­ligi, munda ótken tarıhymyzǵa qa­tysty muraǵattyq qujattamalar kóp saqtalǵan. Buǵan sebep, oblys orta­lyǵy Petropavl qalasynyń irgesi 1752 jyly Esil boıyna áske­rı bekinis retinde qalanyp, óńirde reseılik keńse tártibi erterek qalyptasqandyqtan bolar, munda tarıhı derektemelerdiń jınaq qory saqtalǵan birden-bir óńir. 

Mádenı kúnder aıasynda ob­lystyq Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy memle­kettik arhıv mekemesiniń muryn­dyq bolýymen elordada orna­lasqan Ulttyq arhıv ǵımaratynda «Qa­zaq­stannyń jańa tarıhı bele­si» atty qujattamalyq kórme uıym­­das­­tyryldy.  Kórme taqyryptyq turǵy­dan: «Prezıdent Soltústik Qazaq­stan­da», «Táýelsizdik týyn kótergen Aby­laı», «Petropavl qalasynyń tarıhı sáýlet eskertkishteri», «Soltústikqazaqstandyq tulǵalar galereıasy», «Oblystyń kıeli jer­leri», «Latyn ǵarpimen jazyl­ǵan muraǵat qujattary» atty maz­mundyq bólimderge bólinip, kó­rermender úshin barlyǵy 200-den astam muraǵattyq qujat jıyn­tyǵy sórege qoıyldy. 

Osyndaǵy «Kıeli jerler» bó­limine – oblystyq meshit jáne áýlıe Petr men Pavel shirkeýi, aý­dan­darda ornalasqan Maǵjan Juma­baev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Mú­sirepov, Ivan Shýhov mýzeıleri, Baıqara eskertkishi, Qulsary ba­tyr men Qojabergen jyraý mazar­lary, Ýálıhanovtar qonysy qa­tarly nysandar ense, «Soltús­tik­qazaqstandyq tulǵalar gale­reıasyn» – ataqty ordabasy Qo­jabergen jyraý, Shal aqyn, Sho­qan Ýálıhanov, Úkili Yby­raı, Maǵjan Jumabaev, Sábıt Mu­qanov, Ǵabıt Músirepov, Evneı Bóketov, Kákimbek Salyqov, Sa­fýan Shaımerdenov, Gerold Bel­ger, Báıken Áshimov, Maqtaı Saǵ­dıev, Ermek Serkebaev jáne ǵarysh­ker­ler Vladımır Shatalov pen Alek­sandr Vıktorenko tolyq­tyryp tur. 

Odan keıin «Latyn ǵarpimen jazylǵan muraǵat qujattary» bóliminde 1800-1900 jyldary aralyǵynda arab, orys tilderinde jazylǵan tarıhı metrıkalyq qujattar ornalasypty. Solar­dyń arasynda kózge jyly ushy­raǵan dúnıe – «Maǵjannyń qol­jazbasy». Muraǵat qyzmetkeri Mere­ke Baımuqanovtyń aıtýyna qaraǵanda, aqyn 1922-1923 jyldary Aqmola gýbernııasynyń keıbir ýezderin jaılaǵan ashtyqqa baılanysty qurylǵan tótenshe komıssııa tóraǵasynyń orynbasary bolǵan. Ol kisi jumys babymen asharshylyq jaılaǵan aýdandardy aralap kelip, kórgen-bilgenin komıssııaǵa óz qolymen jazyp ótkizgen. Bul sol qoljazba eken.

Qatardaǵy kórermen retinde bizdi aıryqsha qyzyqtyrǵan dúnıe – «Táýelsizdik týyn kótergen Aby­laı» bólimine qoıylǵan qu­jat­tar. Oblystyq muraǵat dırektory Sáýle Málikova bergen má­limetke júginsek, muraǵat qyzmetkerleri 2004 jáne 2008 jyldary qaladaǵy «Abylaıdyń aq úıine» qatysty qujattyq dálel izdep kórshi eldiń arhıvine baryp, ondaǵy Reseı memlekettik kóne qujattar muraǵaty men Reseı ım­­perııasynyń syrtqy saıasat mu­raǵaty qorynan kóptegen derek tapqan. Atap aıtqanda, Petropavl bekinisine Abylaı han rezıdensııasyn salý týraly 1765 jyly ımperator qol qoıǵan sheshimnen bastap, general-maıor Habýlovtyń Abylaı hannyń ólimi týraly haty, «Abylaı rezıdensııasynyń jos­pary» týraly general I.Shprın­gerdiń raporty, patsha II Eka­terınanyń Abylaıdy Orta júzdiń hany etip bekitken patenti tárizdi t.b. kóptegen tarıhı qujattardy kórip, bir marqaıyp qaldyq.   * * *  Soltústikqazaqstandyqtar má­­denı kúnder aıasyna syıǵyzyp «Etnoaýyl» ulttyq kesheninde arnaıy jabdyqtalǵan kıiz úılerde qolóner sheberleriniń kórme-jármeńkesin ótkizdi. Atalmysh sha­rany uıymdastyrýshylardyń biri Jibek Júzenovanyń aıtýyna qaraǵanda, aq qaıyńdy eldiń sheberleri qala turǵyndary men qonaqtaryna qazaq halqynyń baı tarıhy men mádenıetin, óneri men salt-dástúrin tanys­tyrady. Bul iske 11 qolóner she­beri tartylyp otyr eken. Bular tek oblystyq deńgeıdegi sheberler emes, res­pýblıkalyq, halyqaralyq kórme­lerge qatysyp tájirıbe jı­naǵan adamdar.  Bulardyń arasynda on saý­saǵynan óner tamǵan Olga Ermak­tyń asyl tastardan jasaǵan sý­týaj áshekeıleri, sheber Álııa Bel­denova óz qolymen jasap ákelgen 50-den astam ulttyq stıldegi ınterer qýyrshaqtary, Elena jáne Borıs Kozlovtardyń aq qa­ıyńnyń qabyǵynan qaptap ja­saǵan kádesyı buıymdary, ti­ginshi Qaǵıra Dáýenovanyń týyndylary – tórkórpe, dastarqan, qyz jasaýyna arnalǵan toqyma kóılekter, Svetlana Holopovanyń feltıng tehnıkasyn qoldanyp kıizden jasaǵan peızaj, natıýrmort kompozısııasy, Aıdarbek jáne Bolatbek Qaldyrovtardyń aǵashtan jasaǵan abstrakti týyndylary men Qanat Aıdarhanovtyń kórkem kádesyılary, temirden túıin túıgen Dmıtrıı Napadovtyń metaldan dánekerlegen sándik pannolary men raýshan gúl­deri ádemiligimen kóz tartsa, qysh quıýdyń mamany Vadım Volf­tyń sheberlik sabaǵyna kýá bo­lýshylardyń qarasy da mol boldy.   * * * Oblys kúnderi barysynda ót­kizilgen kelesi bir mańyzdy oqıǵa – óńirdiń ónerin nasıhattaý isi. Osy oraıda, oblystyq qýyrshaq teatry «Belaıa doch stepeı», N.Pogodın atyndaǵy oblystyq orys drama teatry «Noch pered Rojdestvom», S.Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatrynyń ár­tisteri «Revızor» spektaklderin elorda tórinde pash etti.

Onyń syrtynda «Álqıssa» fol­­klorlyq-etnografııalyq to­by, «Týǵan jer» halyq bı ansam­bli, «Balqadısha» vokaldyq toby, «Aınar», «Samǵaý», «Álem», «Kýrs» es­tra­dalyq ujymy, Se­giz seri atyndaǵy qazaq halyq as­pap­tary orkestri qatarly óner oshaq­tary «Etnoaýyl» aýmaǵynda ornalasqan dala teatrynda asta­nalyqtar men qala meımandaryna óz ónerlerin usyndy. 

Mádenı kúnderdiń túıini retin­de – 27 tamyz kúni soltústik­qazaq­standyqtar EKSPO-2017 kórme ke­sheniniń amfıteatrynda «Qy­zyljar eli» atty gala-konsertin kóp­shilikke tamashalatty. Oǵan oblys, respýblıkaǵa tanymal óner qaı­ratkerleri hám oblys týmalary – «Astana Opera» teatrynyń árti­si Gúlsara Jazıtova, Astana qalasy memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń ánshisi Ermek Birimjanov, tanymal solıs­ter  Bir­jan Esjanov, Muhıt Ahme­tov, Nadejda Kosygına, Lıý­bov Fashýddınova, «Shabyt» halyqaralyq konkýrsynyń dı­p­lo­man­ty, opera ánshisi Ramzat Ba­lakıshıev, Prezıdent orkestriniń ánshileri  Aızat Qarabekova, Dıana Taımysheva, Dınara Taýysheva atsalysty. 

Sondaı-aq, oblys sportshylary «Qazanat» atshabarynda ulttyq sport túrleri – aýdaryspaq, teńge ilý, qyz qýý, tazy jarystyrý, asyq atý, toǵyzqumalaqtan kórseti­lim­der uıymdastyryp, qazaq kú­re­sinen «Qyzyljar batyry» atty ashyq týrnır ótkizdi. 

Beken Qaıratuly, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT, 

«Egemen Qazaqstan»​​​​​​​