Jankeshti

1941-1945 jylǵy nemis fa­shıs­teriniń basqynshylyq soǵy­syn­da jeńis ońaıshylyqpen kelmegeni keńinen málim. Qanshama egde adamdar da, jalyn atqan qyr­­shyn jastar da osy zulmat­tyń qurbany boldy deseńizshi! Janyp bara jatqan samoletin jaý kolon­nasyna qulatqan er ushqyshtar, dushpan dzotynyń oq jaýdyryp turǵan aýzyn denesimen jaýyp, qurban bolǵan ja­ýyngerler erlik­tiń asqan úlgisin kórsetti. Solar­dyń ishinde elge tarap, aty ańyzǵa aınalǵan Aleksandr Matrosovtyń ajal shashyp turǵan jaý dzotyn qulaı jaýyp, janyn qıǵan erligin jalǵastyr­ǵandar az emes. Mundaı janqııar­lyqqa Otanyn, halqyn shyn súı­gen, júrek jutqan adam ǵana barsa kerek. Osy tus meni dál sondaı qaharmandyq jasaǵan qazaq­stan­dyqtar qansha eken degen suraq oılandyrdy. Alpysynshy jyldardyń aıaq kezinde «Nedelıa» aptalyǵynan «Biz­de matrosovtar nesheý?» degen maqala oqyp, qazaqstandyq matrosovshylar jaıynda derekter jı­naý­ǵa bekingen edim. A.Matrosovtan da buryn sonyń erligindeı erlik kórsetkenderdiń bar ekenin eń alǵash osy maqaladan bildim. Onda sondaı-aq úsh er – Vladımır Maıborskıı, Tove Raız, Aleksandr Ýdodov tiri ekendigi jazyl­ǵan. Maqalanyń avtory N.Borı­sov­tyń arhıv dokýmentterin zerttep, jasaǵan qory­tyn­dysyna qaraǵanda jaý dzo­tynyń aýzyna denesimen qulap, eń birinshi bo­lyp erlik jasaǵan polıtrýk Aleksandr Pankratov eken. О́z erligin ol 1941 jyldyń 24 tamy­zynda jasaǵan. Joǵarydaǵy maqa­­lada sodan bastalǵan erler­diń erlik etken kúnderine sheıin kórse­tilgen. Sonda qazaqstandyq er­ler­ de atalady, beseýi qazaq – Sultan Baımaǵambetov, Sún­detqalı Esqalıev, Juman Qara­qulov, Janǵazy Moldaǵa­lıev, Aqádil Sýhambaev, bireýi ózbek Tastemir Rústemov. Al solardyń ishinde keıin esimi belgili bolǵan batyrymyz Boran Nysanbaev jáne basqalar joq eken. «Lenınshil jas» gaze­tiniń 1969 jylǵy 7 aqpandaǵy sa­nynda Uly Otan soǵysynyń ardageri, Volgograd qalasynyń qurmetti azamaty Ábdirahman О́mirjanov­tyń «Qosa­rym bar» degen maqa­lasy jarııa­landy. Buǵan deıin Ábekeń Keńes  Odaǵynyń Batyry, Matrosov sekildi erlik jasaǵan Janǵazy Mol­daǵalıev jóninde kóp jyldar boıy qundy derekter jınap, belgisiz batyrdyń atyn shyǵarýǵa úlken eńbek sińirgen adam. Ol óz ma­qalasynda: «Qazaq­standyq Boran Nysanbaev jaý uıasyn keýdesimen Aleksandr Matrosovtan 16 kún buryn (1943 jyl­dyń 6 fevrali, Orlov obly­sy, Leskı derev­nıa­synda) jap­qan», deıdi. Sońǵy jyldary Boran Nysanbaev týra­ly jazylǵan qujattarda da, kitaptarda da osyn­daı pikirler bar. Kóp jyl qadaǵalap izdeýdiń nátıjesinde olardyń sany kóbeıe tústi. Tapqan derekterimniń negizinde «Qazaqstandyq matrosov­shy­lar» degen maqala jazyp, «Lenınshil jas» gazetiniń 1968 jyl­ǵy 9 mamyr kúngi sanynda jarııa­lat­qan edim. Keıinirek «Keýdesin oqqa tosyp...» degen eki baspa tabaqqa jýyq kitapshamdy shyǵar­ǵan­myn. Ol kezde onshaqty erdi anyqtap edim. Joǵarydaǵylarǵa Ivan Skýrıdın, Aleksandr Vasılev qo­syl­ǵan-tyn. Bul isti jal­ǵastyra berip edim, taǵy be­seýiniń esimi tabyldy. Olar – Petr Karelın, Sabalaq Orazalınov, Maksım Iýja­kov, Grıgorıı Postolnıkov, Ábilqasym Arǵynbaev. Sóıtip, ázirge 15 adamǵa jetti. Aldymen Matrosovtan 16 kún buryn erlik jasaǵan Boran Nysanbaevty alaıyq. Ol Atyraý oblysynyń Báıet degen jerinde týǵan. Shopan bolyp eń­bek etken. Án men kúıge, erlik, adamgershilik jaıyndaǵy jyr-qıssaǵa, sport oıynyna áýes ol jastaıynan al­ǵyr, qaısar bolyp ósedi. 1942 jyl­dyń kúzinde maı­danǵa attan­ǵan. Erligi úshin alǵash I-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen nagradtalǵan. Aýylyna jazǵan bir hatynda: «Sálem saǵan, meniń sú­ıik­ti Otanym, Shyǵystyń gúlstan eli, bostandyq jalaýy jelbiregen el dep aıqaılap jibergim keledi. Sol súıispenshilik balalyq shaq­tyń besiginen basta­lyp, meniń óz úıimdi, óz elimdi, týǵan Otanymdy súıýimmen ushta­syp, bite qaınasyp jatatynyn jasyra almaımyn!» dep aqtaryl­ǵan. Ne degen eline degen súıis­penshilik, patrıottyq sezim deseńizshi! Onyń júrek jutqan erligi qalaı jasaldy? 1943 jyldyń 6 aqpanynda tań ata jaýyngerler Orel oblysynyń Pokrov aýda­nyn­daǵy Leskı derevnıasyna or­na­lasqan jaý bekinisine shabýylǵa shyǵady. Qyryq mınótke so­zyl­ǵan artıllerııalyq daıyndyq­tan keıin olar ilgeri jyljyp jaqyn qalǵanda jaý oq boratyp qoıa beredi. Eki ret shabýylǵa kóterilip, ilgeri jyljı almaı keıin sheginedi. Derevnıadaǵy tas úıge bekinip alǵan jaý alty pýlemetten damylsyz oq jaýdyrǵan. Sol bekinisti qurtýǵa eki jaýynger jiberilgen, biraq oqqa ushyp, mert bolǵan. Taǵy ekeýi jer baýyrlaı jónelip edi, olar da qaza tapty. Endi komandırinen ruqsat alyp, onshaqty granatany beline baılap, jerge baýyryn tósep jó­nel­gen Boran dzotqa ja­qyndap, birneshe granata laqtyryp edi, jaý pýlemetiniń úni óshpedi. Bekiniske jaqyndaı túsip ornynan atyp turady da bar ekpinimen ishine kirip ketedi. Gúrs etken jarylys­tan jer qoparylyp, qara tútin men qoıý shań aspanǵa atylady. Jaý bekinisiniń kúli kókke ushady. Kóz tigip jatqan batalon jaýyn­gerleri ýralap lap qoıyp, ekpindeı jetedi. Fashıstiń 28 ofıseri men solda­tynyń óligin kóredi. Sol jerde mert bolyp jatqan Boran Nysan­baevty qanǵa boıalǵan komsomol bıletinen ajy­ratqan. Derevnıa bosa­ty­lyp, jaýyn­gerler qashqan jaýdy óksheleı qýǵan. Osy erligi úshin B.Nysan­baevqa KSRO Joǵar­ǵy Keńesi Pre­zı­dıýmynyń 1943 jyl­ǵy 23 qyr­kúıektegi Ýkazy bo­ıynsha Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Ol týraly jazýshy N.Ábý­tálıevtiń «Boran Nysan­baev» atty kitapsha­synda (1971 j.) tolyq jazylǵan. Bul sekildi erlik jasaǵan­dar­dyń ishinde alǵashqy bolyp aty keń taraǵan qazaqstandyqtardyń biri Sultan Baımaǵambetov edi. Týǵan jeri – Qostanaı oblysynyń Semıozer aýdanyna qarasty burynǵy Qoıandyaǵash kolhozy. Mektepte oqyp, komsomolǵa ótken. Ákesi men sheshesi bala kezinde erte qaıtys bolsa da, talpynyp aýyldyq keńes hatshylyǵyna kóterilgen. Maıdan­ǵa barǵan ol bolattaı berik, qaıt­pas qaısar bolyp shynyǵady. «Urysta ólim aldyńnan kelmeıdi, artyńa erip júredi. Qorqynyshqa taısalmaı týra qara – kirpik qaqpa, kirpik qaqsań – qurydyń», degenin boıyna sińirgen Sultan odan aınymapty. Ol – Lenıngrad qalasynyń qahar­­man qorǵaýshysy. Sultan bol­ǵan Lenıngrad maıdanyndaǵy Sınıa­vıno-Mga bólimshesine sha­býyl­ǵa shyǵýǵa buıryq beriledi. Jaýdyń oq jaýdyrýy kúshti bolyp, jaýyngerler jatyp qalady. Bas kótere almaıdy. Bir kezde bireý bólinip shyǵyp, fashıst dzotyna qaraı jer baýyrlap jyljıdy. 20-25 metr jaqyn qalǵanda birneshe granat laqtyryp: «Alǵa!» dep aı­qaılaıdy. Jaýyngerler lap qoıyp jeter-jetpeste ekinshi bir dzottan oq borap qoıa beredi. Endi Sultan solaı qaraı jyljyp, bir kezde ushyp tura kelip: «Otan úshin!» dep aıqaı sap, júgirip baryp, ajal tógip turǵan dzot ambrazýrasynyń aýzyn bar denesimen jaba qulaıdy. Jaýynger dosy, rota komandıri Ivan Fılıpov: «Bizdiń Sultan úshin, alǵa!» dep jaýyngerlerdi sha­býylǵa bastaı jóneledi. Ýralap jer jańǵyryqtyrǵan olar jaýdyń mańyzdy pýnktin alady. Maıdandas joldastary ony qurmetpen jerlep, ol úshin kek alýǵa ant beredi. 1944 jylǵy 21 aqpanda Sultan Baımaǵambetovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. 43-shi Qyzyl Týly atqyshtar dıvızııasy 147-shi polkiniń bólimshe komandıri S.Baımaǵambetovtiń erligi 1943 jyl­dyń shilde aıynda jasalsa da, kesh te bolsa, segiz aıdan keıin laıyqty baǵasyn aldy. Stalıngrad úshin urysqa qa­tysyp, qorǵap qalǵan qazaqstan­dyqtar az emes. Janǵazy Moldaǵa­lıev solardyń biri. Ol burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdanynyń Bes­tamaq degen jerinde 1917 jylǵy 18 shildede dúnıege kelgen. Ákesi Moldaǵalı men sheshesi Bıbike kedeılik ómir súrgen. Bala jeti jas shamasyna jetkende ákesi de, sheshesi de birinen soń biri dúnıe salyp, jetim qalady. Apasy Qanı­panyń qolynda ósken Janǵazy oqýda ozat, eńbekte ónegeli bolady. Taǵdyrdyń jazýyna qaraı Semeıde segiz klasty bitirip, Jańasemeı aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń hatshysy bolyp jumysqa orna­la­sady. Kelesi jyly ásker qataryna alynady. Sodan oralmaıdy. Ár kezde ol týraly kóp jazyl­dy. Ásirese, joǵaryda atap ketken Á.О́mirjanov onyń ómirin, erligin zerttep, maqalalar jazyp úlken úles qosty. Aǵaıyn bolyp keletin ol Janǵazy týraly 1963-1968 jyldar ishinde 495 bettik qujattar jınap, jarııa etken. Solardy tujyrymdap, qysqa qaıyrǵanda J.Moldaǵalıevtiń erligin anyq bile alamyz. Soǵys kezinde ol Kalının, Stalıngrad, Don, Voronej, 3-shi Ýkraın maıdandaryna qatys­ty. Vzvod, rotany basqarǵan. Stalıngrad, Don maıdandaryndaǵy erlikteri úshin eki ret Qyzyl Juldyz ordenimen, «Erligi úshin» jáne «Sta­lıngradty qorǵaǵany úshin» medaldarymen, Joǵarǵy Bas qol­bas­shynyń kóptegen gramotala­ry­men marapattalǵan. «Otan úshin, halyq úshin, Qazaqstanym úshin alǵa!» dep sońǵy sózin aıtyp, jaý pýlemeti ornalasqan uıasyn bar denesimen japqan ol maıdandas­ta­ryna jol ashyp berdi. Bul – Ýkraınanyń Elızarovo selosynan úsh shaqyrym jerdegi, Chernoparovka mańyndaǵy 167,2 bıiktikke orna­lasqan jaýǵa shabýyl kezinde, 1943 jyldyń 23 qazanynda jasal­ǵan erlik. KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezı­dıýmynyń 1944 jylǵy 19 naýryz­daǵy Ýkazy boıynsha J.Moldaǵa­lıevqa Keńes Odaǵynyń Batyry degen eń joǵary ataq berildi. Kózsiz batyrlyqqa barǵanda ol 39-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııa­sy, 120-shy polkiniń ekinshi rota­sy­nyń komandıri edi. Jasynan batyl, alǵan betinen qaıtpaıtyn ójet bolyp ósken Aq­ádil Sýhambaev ta qazaqtyń maqtan eter azamaty. Jambyl ob­ly­synyń túlegi. Týǵan jeri – «Qa­ra­sý» kol­hozy. 1920 jyly ómirge kelgen. So­ǵys jyldarynda Belorýssııa, Lıtva, Polsha jerlerin jaýdan tazartýǵa qatysyp, tamasha erlikter kórsetken. 174-shi Qyzyl­týly Borısov atqysh­tar dıvızııasy, 628-Grodno polkiniń 2-bóliminiń komandıri kezinde ol Polshanyń jaý basyp alǵan jerindegi Sývalkı qalasyna jaqyn orna­lasqan dzot­tyń aýzyn jaba qulap, pýlemet únin óshiredi. Maıdandas­tary sha­býyl­ǵa shyǵyp, qyryqtan astam fashıst jendetterin qurtyp, qash­qa­nyn qýyp, ba­tysqa qaraı toqtaý­syz jyljýyna múmkinshilik alady­. «Na vraga» gazetiniń 1944 jylǵy 25 qyrkúıekte shyqqan sa­nyn­da: «Aman­­keldiniń urpaǵy Aqádil Sýham­baevtyń erlik beınesi – óz Otanyna adaldyqpen qyzmet etip, jaýyngerlik antyn abyroımen oryn­daýdyń úlgisi», dep jazyldy «Máńgi ólmeıtin erlik» degen maqalada. Bir kúni anasy Toıtanǵa KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sol kezdegi tóraǵasy M.­I.Ka­lı­nınniń ózi­nen hat keledi. Onda: «Qurmetti Sýhambaeva joldas! Ás­kerı koman­do­vanıeniń habary bo­ıynsha sizdiń balańyz sovettik Ota­nymyz úshin erlikpen qaza tapty. Nemis basqyn­shylarymen kúres jolyndaǵy as­qan erligi úshin SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıý­mynyń 1945 jylǵy 24 mart kúngi Ýkazy boıynsha sizdiń balańyzǵa eń jo­ǵarǵy ataq – Keńes Odaǵynyń Ba­ty­ry ataǵy berildi. SSSR Joǵarǵy Soveti Pre­zıdıýmy osy gramotasyn eskertkish etip este saqtaý úshin sizge jiberedi. Onyń erligi eshqashan da umytylmaıdy, halqymyzdyń júre­­gin­­de máńgi saqtalady», dep jazylǵan. Joǵaryda áńgime etken tórteý­diń erlikterine basqalardyń da áreketi uqsas bolǵandyqtan tym táptishteı bermeı, qysqarta aıtsaq ta jetkilikti dep bildik. Týǵan jeri men jylyn, batyldyqty qashan jáne qaı jerde jasaǵanyna nazar aýdaramyz endi. Oral oblysynyń (ol kezde solaı atalǵan) Bórli aýdanyndaǵy Su­lýkól aýylynda 1924 jyly týǵan Súndetqalı Esqalıev áke-sheshesi erte qaıtys bolyp, jetim­diktiń ashy dámin tatyp ósse de, boıyna azamattyq paryzdy sińire bilgen eken. Ol qasıetin maıdanda kór­setti. 1942 jyly attanǵan ol eki jyl boıy urystarǵa qatysyp, qaısarlyq kórsetip, áskerı tár­tipti saqtaı bilgen. 169-Rogachev atqysh­tar dıvızııasy, 556-polki birinshi rotasynyń avtomatshysy edi. Polk Belorýssııanyń Mogılev oblysyn­daǵy Lýdchısy derevnıasy baǵytyn­daǵy shabýylda jaýdyń myqty bekinisinen pýlemettiń jaǵy sembeı, burshaqsha oq jaýyp jyljytpaı qoıdy. Sonyń únin óshirý S.Esqa­lıevtiń peshenesine jazylǵan eken. О́zine oq tıgenine qaramaı, jyl­jyp jaqyndap keldi de, arys­tandaı atylyp, dzottyń aýzyn keýdesimen jaba qulady. Bul erligi 1944 jylǵy 23 maýsymda jasalsa, Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy 1945 jyldyń 24 naýryzy kúni berildi. О́zi qazaqstandyq, biraq soǵys aldynda Qaraqalpaqstannyń Ahýnbabaev atyndaǵy kolhozynda dıqan bolyp istegen Juman Qaraqulov 1942 jyldyń 17 aqpanynda Sol-tú­s­­­tik Kavkaz maıdanyna kelip, 128-shi Qyzyltýly Túrkistan gvar­dııa­lyq taýly-atqyshtar dıvızııa­syn­­daǵy 327-shi gvardııalyq Sevastopol polkiniń avtomatshylar ro­ta­syna qosylǵan. 1944 jyldyń qazan aıynda Karpat-Dýkla opera­sııa­syna qatysqan ol Zvala degen mekenniń batysyndaǵy 762-shi bıikke ornalasqan jaý bekinisindegi pýlemetti toqtatý úshin keýdesin oqqa tosyp qulady. Oǵan da Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Erlik jasalǵan bıiktikke belo­rýstyqtar eskertkish-obelısk or­nat­qan. Oǵan «Bul jerde 1944 jyldyń ııýn aıynda 84­-­at­qyshtar dıvızııasyndaǵy №127-atqyshtar polkiniń qataryndaǵy gvardııa jaýyngeri Aleksandr Vasılev Aleksandr Matrosovtyń óshpes erligin qaıtalady, jaý dzotynyń ambrazýrasyn kókiregimen jap­ty» – dep jazylǵan. Der kezinde usy­nylmaǵan soń, kóp jyldar ótken­nen keıin jas izshiler anyq­taǵan­men, batyr ataǵy berilmegen sııaqty. Ázirge ol týraly naqty derek kezdesken joq. Tań qalatyn jáıtter de bola­dy eken. Semeı oblysy, Aıagóz aýdanynyń Kóksala aýylynda 1925 jyly týǵan Sabalaq Orazalınov te áke-shesheden erte jetim qalǵan. Balalar úıinde tárbıelen­gen. Soǵys bastalǵanda ózi sura­nyp maıdanǵa ketken. 13­1­­-­atqyshtar dıvızııasynyń 482-atqyshtar polki 8-rotasynda efreıtor dáre­jesindegi óziniń Baltyq teńizi jaǵasyndaǵy Syrva túbegindegi urysta bolǵanyn S.Orazalınov bylaısha eske alady: «Bir belgisiz kúsh meni boraǵan oq astynan turǵyzyp alǵa súıredi. Júgirgen boıymmen granatany qulashtaı laqtyrdym da jata kettim. Granata uıaǵa taıaý jerge baryp gúrs etti. Sirá, adamdary jaralanǵan bolýy kerek, oq nóseri bir sátke tyna qaldy. Ornymnan qaıta turyp, jan­ushyra ekinshi grana­tany laq­tyrdym. Múlt jiberippin, oq qaı­ta borady. Alǵashqy eki jaraqat­tan álsiregen men kózim buldyrap ketip, bir sheshimge kelgendeı bol­dym da, shaıqa­laqtap júgirip kelip, oq shashyp turǵan uıany keýdemmen jaba quladym». (J.Aýp­baevtyń «Bir urysta 12 jara­qat» degen maqala­synan. «Lenınshil jas» 1980 j., 9 mamyr). Sha­býylǵa shyqqan maıdandastar fashıster­diń 200-ge jýyq solda­tyn, kóptegen tehnı­ka­syn joıyp, eki derevnıany azat etken. 1944 jylǵy 18 qarashadaǵy osy erlik jóninde dıvızııalyq «Za otchızný», armııalyq «Lenınskıı pýt» gazetteri jazypty. Birinde ony «geroıskı pogıb» dep te jiberipti. Biraq ol tiri qalyp, eline de oralǵan. Onyń mánisi mynada eken. Ambrazýrany jap­qanda denesine on eki jaraqat alsa da aman qalypty. Eki jyl boıy Tallın, Lenıngrad gospıtalinde emdelip, 1946 jyly ǵana elge qaıtqan eken. Al sodan keıingi ómir joly, batyr ataǵyna qansha ret suraý salsa da sol kezdegi bıliktiń bylq etpegeni tý­raly taǵy da sol J.Aýpbaevtyń «Kózi tiri matrosovshy» («Lenınshil jas», 1984 j., 9 mamyr) maqa­la­synan oqısyzdar. Otyz jyl boıy erligi belgisiz bolyp kelgen Ábilqasym Arǵyn­baev jóninde 1941 jylǵy qazan aıynda otbasyna habarsyz ketken degen «qara qaǵaz» kelgen eken. Bul shyn ba, ótirik pe dep kúmán­danǵan, joǵaryda biz ata­ǵan Ábdirahman О́mirjanov kóp jyl izdeý salyp, aqyry aqıqa­tyn anyq­taǵan. Á.Arǵynbaev Al­maty oblysy, Shelek aýdany, Shelek selosynda 1915 jyly týypty. Á.О́mirjanov Podolsk qalasyn­daǵy áskerı mura­ǵattan, taǵy basqa jerlerden derekter jınap, anyqtaýynyń nátı­jesinde «Eki «qara qaǵaz» syry» degen maqala jazyp, «Lenınshil jas» gazetiniń 1980 jylǵy 20 qarashadaǵy sa­nynda jarııalat­ty. Ábilqasym bolǵan 348-atqyshtar dıvızııasy­nyń quramyna engen 30-shy jáne 3-armııa qolbasshy­larynan jáne ardagerler sovetinen hattar al­ǵan. Solardyń biri Andreı Grıgorevıch Glavatskıh: «Meniń esimde qalǵany sizdiń jerlesińiz Á.Ar­ǵynbaev joldas­tyń vzvod komandıri N.Shevlıakovpen Novo-Kobelovo selosyn­da 1941 jyldyń 25 dekabri kúni jaý uıasyn óz denesimen jaýyp, polk jaýyn­ger­lerine jol ashty», dep jazǵan Á.О́mir­janovqa. Ol sol jerge jerlenipti. Seloda baýyr­lastar zıraty jasal­ǵan, eskertkish ornatylǵan. Sol zı­rat­taǵy granıtti eskertkish taq­tasyna Á.Ar­ǵynbaevtyń da esimi jazylǵan. Tek bir nárse qansha izdestirilse de tabylmaı júr. Oǵan Keńes Oda­ǵynyń Ba­tyry ataǵy berildi me, joq pa? Bul áli de kóz tigýdi qajet etedi. Qalaı bolǵanda da eli, jeri úshin boraǵan oqtyń aýzyn denesimen jaýyp, ózin qurban etýi batyr­lyq dep bilýimiz kerek. Mine, meniń uzaq jyl izdep, jınastyrǵan materıaldarymnan qazaq jaýyngeriniń ómiri men erligi týraly shaǵyn-shaǵyn ǵana túıindep aıtqanym joǵarydaǵy jáıtter. Batyrlardyń esimi, aza­mat­tyq mindetin atqarǵany, Otan, el aldyndaǵy perzenttik bory­shyn ótegeni umyt qalmaýy kerektigi belgili. Árkezde árqaısysyna qaıda, qandaı eskertkishter orna­tylyp, taqtalar ilinip, qandaı sharalar ótkizilip kelgeni týraly mende derekter bar. Tek aıtarym, sondaı paıdaly ister uıymdas­tyrylyp otyrsa, ol keıingi jas urpaqtyń bilip, esinde saqtaýy úshin de asa qajet. Baýkeń, Ba­ýyrjan Momyshuly: «О́lini qa­dirlemegen, tirini qurmettemeı­di», degen edi. Men tizbelegen ólim – jaı ólim emes, ózin qurban etip, eline qalqan bolǵan ólim. Toqtar BEIISQULOV. Almaty.