Bitimi bólek Ońtústik

Ekonomıkalyq salada ósim bar

Ońtústik Qazaqstan oblysy – bitimi bólek, tarıhy tereń, halqymyzdyń baǵzy zamannan beri qutty qonysy bolǵan meken. Bul óńirdiń de ózindik damý ereksheligi bar. Bıyl oblystyq ekonomıkanyń naqty sektorynda ósim baıqalady. Aıtalyq, bıyl­ǵy jeti aıdaǵy kórsetkishke sen­sek, ónerkásiptik ónim kólemi 439,1 mlrd teńgeni quraǵan. О́ń­deý ónerkásibiniń jalpy sala­da­ǵy úlesi – 68 paıyzdy qurasa, soń­ǵy jeti aıda 301,3 mlrd teń­geniń ónimi óndirilgen. Bul ót­ken jyldyń osy kezeńimen sa­lystyrǵanda 34,6 mlrd teńgege ar­tyq kórsetkish, ıaǵnı ósim 1,7 paıyzǵa jetken. 

2015-2019 jyldarǵa arnalǵan Indýstrııalandyrý kartasynyń ekinshi bes jyldyǵynda 47 joba júzege asyrylyp, 1650 jańa jumys orny ashylǵan. Al bıyl 1,7 mlrd teńgeniń 3 jobasy iske qosylǵan. Naqtyraq aıtsaq, vaflı ónimderin shyǵaratyn «Rahat Shymkent» JShS – 850 mln teńgeniń jobasyn júzege asyrdy. Onyń qýattylyǵy – 1700 tonna. Osy seriktestiktiń arqasynda 28 jumys orny qurylǵan. Buǵan qosa, Otyrar aýdanynda júgeri óńdeıtin zaýyt jáne Sozaqta quny 222,9 mln teńgeni quraıtyn qal­dyqtardy óńdeıtin jáne qubyrlar óndiretin kásiporyn ashyl­ǵan. 

Endi jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 14 jobany iske qosý jospar­lanyp otyr. Olardyń ishinde jı­haz fabrıkasy, asfaltbeton jáne gaz betony zaýyttary men maısyzdandyrylǵan qurǵaq sút pen sary maı shyǵaratyn kásip­oryn, dárilik ónimderdiń qatty túrin óndiretin zaýyttar bar.  Ońtústik Qazaqstan oblysy jyl­dyń sońynda ónerkásiptik ónim­derdiń kólemin 850 mlrd teń­gege jetkizýdi kózdep otyr. De­mek, bul salanyń ósimi 2,1 paıyz­ǵa artpaq. 

Ekonomıkalyq damýǵa mańyz­dy jobalardy júzege asyrý barysynda 229,9 mlrd teńgeniń ın­ves­tısııasy tartylypty. Bul byl­tyrǵymen salystyrǵanda 31,5 paıyzǵa artyq kórsetkish. Olardyń ishinde syrtqy ınves­tısııa kólemi 42,3 mlrd teńgeni qurap, sonyń nátıjesinde ob­lys respýblıka boıynsha bi­rin­­shi orynǵa shyqqan, ıaǵnı oblystyń respýblıkadaǵy jalpy kórsetkishi 14,1 paıyzdan 16,9 paıyzǵa ósken. 

О́tken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda oblystaǵy ónim kólemi 2,7 paıyzǵa artyp, 187,8 mlrd teńgeni quraǵan. Byltyr bul kórsetkish 161,2 mlrd teńge bo­lypty. 

Bıyl Ońtústik Qazaqstan ob­ly­­synyń egis alqaby 20,7 myń gektarǵa artyp, 809,5 myń gektarǵa jetipti. Sonymen qat­ar, qosymsha 297 kooperatıv qu­rylyp, olardyń sany eki esege ós­ken. Osylaısha, bul jaǵynan da oblys respýblıka boıynsha birinshi orynǵa shyqqan. 

Bıýdjetke túsetin salmaqty azaıtý maqsatynda oblys memle­kettik jekemenshik seriktestik tetikterin damytýǵa kúsh salýda. Osy salada bıylǵy je­ti aı ishinde jalpy somasy 9,3 mlrd teńgeni quraıtyn 13 joba bo­ıyn­sha kelisimder jasalypty. Onyń 8-i – bilim, ekeýi – den­saýlyq jáne úsheýi sport sala­syndaǵy jobalar. Sondaı-aq oblysta Onkologııalyq ortalyq­tyń qurylysy qolǵa alynyp, «Qaýipsiz qala», «Kóshelerdi ja­ryq­tandyrý» sekildi qalalardy kórkeıtýge arnalǵan jobalarǵa erekshe den qoıylǵan. 

Brendke aınalatyn jobalar

Ońtústik Qazaqstan oblysy El­basynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamalyq maqalasyndaǵy tapsyrmalardy júzege asyrý boıyn­sha birqatar jobalardy qolǵa alyp­ty. Onyń alǵashqysy – qa­sıet­ti Túrkistan qalasyn álem­dik deńgeıdegi tarıhı-máde­nı týrızm ortalyǵyna aınal­dyrý kózdelip otyr. Bul jo­ba úsh kezeńge belgilengen. Oblys ákiminiń orynbasary Ulas­bek Sádibekovtiń aıtýynsha, Túrkistanǵa alys-jaqynnan ke­­letin týrıster kóp. Osyǵan baılanysty kesenelerde jerlengen tarıhı tulǵalardy dárip­tep, olardyń bıýsterin qoıý jos­parlanǵan. О́ńirlik týrızmdi damytý maqsatynda Arystan bab kesenesi men Otyrar tóbe qalashyǵyn baılanystyrý ar­qy­ly úlken týrıstik keshen turǵyzylmaq. Osyǵan baılanysty eki aralyqtaǵy joldy jóndeý qolǵa alynbaq.

«Qazaq halqy úshin kıeli Ordabasy mekenin mádenı-tarıhı nysanǵa aınaldyrýdy maqsat etip otyrmyz. Joba aıasynda ulttyq biregeıligimizdi saqtaý úshin Tóle, Qazybek, Áıteke bılerge eskertkish ornatylady. Bul joba keleshekte oblystyń ǵana emes, kúlli Qazaqstannyń brendine aınalýǵa tıis. Qyzmet kórsetýdiń sapasyn álemdik standart deńgeıine jetkizip, týrıstik ınfraqurylym qalyptastyrýdy qarastyryp otyrmyz», deıdi U.Sádibekov. Sondaı-aq oblys ákiminiń oryn­basary IýNESKO tizimine engen 8 ortaǵasyrlyq eskertkish týraly derekti fılmder túsirilip jatqanyn da jarııa etti. Atap aıtqanda, Saýran, Túrkistan, Sıdak, Qaraspan, Jýantóbe, Kúl­tóbe eski qalashyqtary, Oty­rar jazırasynyń eskertkish­teri, Bórjar qorǵany ja­ıyn­daǵy kınotýyndylar qun­­dy ta­rıhı derekterdiń sheji­resine aınalmaq. Sondaı-aq, oń­tústik­qazaqstandyqtar ústi­mizdegi jyldyń aıaǵyna deıin Shymkentte «Ejelgi Jetigen qu­pııa­lary» atty 13 serııalyq ta­rıhı-tanymdyq fılmdi, «Otyrar qorǵany» jáne «Kıeli Qazyǵurt» anımasııalyq fılm­­derin kórermen qaýymǵa usy­nady. 

– Ábý Nasyr ál-Farabı dú­­nıe­ge kelgen Oqsyz kóne qa­la­shyǵyn, Abylaı hannyń ordasy bolǵan «Hanqorǵan» eski qalashyǵyn halyq jadynda qaıta jańǵyrýyna da kúsh salyp jatyrmyz. Sondaı-aq ta­rı­hymyzdan syr shertetin qun­dy qujattardy óńdeýge, she­tel­derdegi nusqasyn elge alyp ke­lýge qatysty da birtalaı jumystar qolǵa alyndy, – deıdi U.Sádibekov.

Onyń aıtýynsha, shyǵys­tanýshy Á.Derbisáliniń izdenis­teri nátıjesinde Saıramnan, Otyrardan, Iаssydan shyqqan ǵalymdar týraly tyń málimetter anyq­talǵan. Taıaý Shyǵys elde­riniń kitaphanalarynan tabylǵan, ońtústik óńirde XIX ǵasyrǵa deıin ómir súrgen ǵulama ǵalymdardyń 2 myńnan astam qoljazbasynyń bıblıografııalyq kórsetkishi túzilgenimen, áli kúnge deıin olar­­dyń ómiri men jazbalary to­­lyq zerttelmegen eken. Son­dyqtan osy máselege oblys ákim­di­gi erekshe nazar aýdaryp, den qoıǵan. 

Úndistan, Ispanııanyń mýzeı­le­rinen de ǵalymdar eńbekteriniń kóshirmesi tabylǵan. Endi bul qujattardy qazaq tiline aýdarý jáne jarııalaý da kún tártibinde tur.

Aldaǵy ýaqytta túrki dúnıe­siniń rýhanı tutastyǵyn qam­­ta­masyz etý maqsatynda Q.A.Iаsaýı murasynyń XVI ǵasyrda kóshi­rilgen hıkmetteriniń 100-den astam qoljazba nusqasy jarııa­lanbaq, bul qundy qujattar bu­ryn baspa betin kórmegen eken. 

Sondaı-aq «Qasıetti jerler geografııasy» jobasy boıynsha oblystaǵy erekshe mańyzy bar tarıhı-mádenı, sáýlettik jáne arheologııalyq eskertkishterdiń fotoalbomyn qazaq, orys já­ne aǵylshyn tilderinde ázir­leý josparlanǵan. Munyń bá­ri Memleket basshysynyń «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan tapsyrmalardy júzege asyrýǵa oraı qolǵa alynǵan negizgi jumystar. Aldaǵy ýaqytta da bul sharýalar keńeıtilip, ári qaraı jalǵasa bermek.

О́ńirde zaýyttar kóbeıedi

Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń Astanadaǵy kúnderi aıasynda «Ontustik Business: Múmkindikter men áleýet» taqyrybynda bıznes-forým ótti. Oblys ákimi Jan­seıit Túımebaev jáne «Atameken» UKP basqarma tóra­ǵasynyń orynbasary Nurjan Áltaev, «Qazaqstan Damý banki» AQ tóraǵasy Bolat Jámishev bas­taǵan damý ınstıtýttary men ekinshi deńgeıli bankter men kásipkerler qatysqan jıynda 6 memorandýmǵa qol qoıyldy.  Ońtústik Qazaqstan oblysy turaqty damyp kele jatqan óńir ekenin aıtqan oblys ákimi Jan­seıit Túımebaev aımaq Orta Azııa, Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderin baılanystyratyn joldardyń qıylysynda ornalasqanyn, so­nyń nátıjesinde shekaralyq saý­da-sattyq pen eksporttyq óndiris damyp kele jatqanyn jetkizdi.

«О́zderińizge belgili, álemde sa­pa­ly azyq-túlik ónimine degen su­ranys jyl saıyn artyp ke­ledi. Tutynýshy sapa men qa­ýipsizdikti talap etedi. Bul turǵyda Qazaqstanǵa Reseı, Qytaı, Iran jáne basqa da elder sekildi jańa naryq ashylýda. Osy naryqty ıgerýde Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń áleýeti zor. Sebebi, tarıhı ólkeniń ag­rar­ly salasy jaqsy damyǵan. Soń­ǵy 3 jylda jınalǵan baq­sha ónimderiniń kólemi 1 mıllıon tonnadan asyp túsedi. Qazaq­standaǵy jylyjaıdyń 90 paıy­zy bizdiń óńirde ornalasqan. Maqta tolyǵymen, al júzim men baqsha ónimderiniń 70 paıyzy osy oblysta ósiriledi», dedi oblys ákimi. 

Forýmda «KAZAKH INVEST» UQ» AQ basqarma tóraǵasynyń oryn­basary Meıirjan Maıkenov Qazaqstannyń ınvestısııalyq klımaty jóninde baıandama jasady.

Bıznes-forým aıasynda qol qoıylǵan memorandýmdardyń alǵashqysy – «Shymkent» áleý­­­met­­tik-kásipkerlik korpo­ra­sııa» Ulttyq kompanııa­sy» AQ Qy­taıdyń Anhoı pro­vın­sııasynyń halyqaralyq saýda qatynasyn damytý komıtetimen ekijaqty túsinistik jóninde memorandýmǵa qol qoıdy. Son­daı-aq, osy kompanııa «NG-Energo» AAQ-men áriptestik art­tyrý jóninde kelisimge kel­di. Eki tarap aldaǵy ýaqytta óz­ara qarym-qatynasty damyta tús­pek. Sonymen qatar, Ońtústik Qazaqstan oblystyq kásipker­lik, ındýstrııaldyq-ınnovasııalyq da­­mý já­ne týrızm basqarmasy men «POWER LANDMARK HOLDINGS LTD» kompanııasy ara­synda ózara kelisimge kelip, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jóninde memorandýmǵa qol qoıdy.

О́ńirge kóptep ınvestısııa tartý maqsatynda jyl basynan beri shetel ınvestorlarymen 40-tan asa iskerlik kezdesý uıymdastyrylǵan. Nátıjesinde, medısınalyq buıymdar jáne dárilik zattar shyǵaratyn zaýyt salý, Reseı elimen – Eýro-5 standartyna saı janar-jaǵarmaı óndiretin munaı óńdeý zaýytyn salý, al Qytaı elimen bir­­lese, bıoetalon, fosfor tyńaıt­qyshyn shyǵaratyn jáne 200 MVt kún elektr stansasy qury­lystaryn júrgizý boıynsha kelisimderge qol qoıyldy.

«Ońtústik ónimderi» arzan satyldy

Ońtústik – halqy kóp, soǵan saı jumys ornyn da molynan qajet etetin ólke. Halyq sany aǵymdaǵy jyldyń shildesindegi kórsetkish boıynsha 2 mıllıon 899 myńnyń shamasynda. Iаǵnı, tutynýshylardyń kóptigi orta jáne shaǵyn kásipkerliktiń damýyna, taýar óndirý sapasynyń artýyna da septigin tıgizedi degen sóz. Bul turǵyda ońtústikten shyǵatyn, sapanyń eń joǵary standarttaryna saı keletin dári-dármekter men dárilik zat­tardyń, medısınalyq buıym­dardyń, kilemderdiń, kostıýmder men shulyq-uıyqtardyń, úı jabdyqtarynyń jaqsy sura­nysqa ıe ekenin bilemiz. Ońtústik Qazaqstan oblysy kúnderi aıasynda elordadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda «Oń­tústik ónimderi» degen atpen ótken taýaróndirýshilerdiń kór­mesinde ońtústikten shyǵatyn sa­paly, suranysqa ıe, molynan tutynylatyn derlik zattar qoıyldy. Kórmeniń al­ǵash­­qy kúninde oblys ákimi Jan­seıit Túımebaevtyń ózi qaty­syp, kelýshilerge osy kórme arqyly da kúngeı óńirdiń ınvestısııalyq jáne týrıstik áleýetimen tanysýǵa bolaty­nyn jetkizgen edi. «Bıyl elimizde shyn mánindegi ǵajaıyp oqıǵa – «Astana EKSPO-2017» ha­lyqaralyq kórmesi ótýde. Bul tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jetistikterdi kórsetetin, ja­ńa ıdeıalar men qyzyqty joba­lardyń nyshany, ındýstrııalandyrý sımvoly bolyp tabylatyn halyqaralyq kórme. Al búgingi taýaróndirýshiler kórmesiniń ótkizilýi biz úshin óte mańyzdy oqıǵa. Munda ózimizdiń jetistikterimizdi kórsetip, kóp­­shilikke tanymal etýge, tu­tynýshylar men óndirýshiler arasynda tyǵyz baılanys­ty or­natýǵa múmkindik kóp», – de­di Janseıit Qanseıituly kór­meniń resmı ashylýynda. So­dan soń kelýshilerdiń nazary­na LED ekranda oblystyń ınves­tısııalyq tartymdylyǵy boıynsha beınerolıkter men oblystaǵy kásiporyndar týraly fılmder kórsetildi. 

Qyrkúıektiń 29-ynda bastal­ǵan «Ońtústik ónimderi» kórmesi úsh kúnge sozyldy. Oǵan tamaq jáne jeńil ónerkásip, mashına jasaý, farmasevtıka jáne qu­rylys zattary salalarynyń 60-tan astam kásiporny qa­tys­ty. Kórmege kelýshiler respýb­lıkaǵa keńinen tanymal kilem ónimderin, úıge arnalǵan toqy­ma buıymdardy, ońtústikte tigil­gen aıaq kıimder men erler kostıýmderin, sábılerge ar­nal­ǵan kıimderdi, jıhazdardy, azyq-­túlik ónimderin naryqtaǵy baǵadan 15-20 paıyzǵa arzan sa­typ aldy. Sondaı-aq, qyr­kúıektiń 1-2-si kúnderi Ońtús­tik Qazaqstan oblysy aýyl sha­rýashylyǵy ónimderiniń jár­meńkesi de ke­lý­shilerin kú­tedi. Jármeńke «Qazaq­stan» sport kesheniniń al­­dyndaǵy alańqaıda ótpek. Aı­ta ketken jón, bıyl Ońtústik Qazaq­stan oblysy As­tanadaǵy ataýly jármeńkesin besinshi ret ótkizýde.

Keremettiń biri – óner kerýeni

Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń Astana qalasyndaǵy kúnderi kúngeı ólkeniń estrada jáne dás­túr­li ánshileri, ulttyq as­pap­ta oryndaýshylarynyń qa­ty­­sýymen sazdy-áýendi sherýmen jalǵasty. О́nerpazdar eki qabatty, ústi ashyq qyzyl avtobýspen qoǵamdyq oryndardy aralap, tanymal qazaq ánderin shyrqady. 

Arnaıy mýzykalyq quryl­ǵylarmen jasaqtalǵan qoǵamdyq kólik Astana qalasynyń kórikti jerleri men saıabaqtaryna aıaldap, ónerpazdar ońtústikten shyq­qan jergilikti sazgerlerdiń ta­nymal ánderinen shashý shashty. 

Merekelik óner dýmanynyń sherýshileri, ıaǵnı, Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııa, oblystyq opera jáne balet teatrynyń belgili ánshilerinen quralǵan 30-dan asa ónerpaz astanalyqtarǵa ońtústiktiń án sálemin joldady.

Sondaı-aq, «Túrki eliniń túp tamyry – Ońtústikten mereıli Astanaǵa sálem!» atty óner kerýe­ni de óte áserli sharalardyń biri re­tin­de este qalmaq. Bul kerýen «QazMunaıGaz» kompanııasynyń ǵı­ma­raty mańaıynan shyǵyp, «Nurjol» gúlzary boıymen «Báı­terek» alańyna deıin júrip ót­ti. Kerýen sapynda «Altyn adam», Arystan bab, Iаsaýı, ál-Fa­rabı, basqa da tarıhı tulǵalar, handar men bıler, batyrlar men arý­lar beınesinde kıingen óner­pazdar, ánshi-bıshiler, sırk ártis­teri boldy. Tarıhtan syr shertetin buıymdarǵa da osy kerýennen oryn tıdi. О́nerpazdar ońtústikten shyqqan ataqty kompozıtorlar – Shámshi Qaldaıaqov pen Seıdolla Báıterekovtiń ánderin oryndady. О́ner kerýeni Qurmanǵazynyń «Balbyraýyn» kúıimen támamdaldy. 600 jas dombyrashy bir mezette osy kúıdi oryndap, merekelik sharany dýmandy shoýǵa aınaldyrdy.

Osy kúnderdiń ishinde oń­tús­­tikten kelgen ónerpazdar asta­nalyq kórermender úshin 40-tan asa mádenı is-shara ótkizbek. «Shaıan­ǵa barsań ánshimin deme, So­zaqqa barsań kúıshimin deme» deıtin ataly sózge arqaý bolǵan án men kúıdiń ólkesinen osy jo­ly 1000-nan asa ónerpaz kel­gen. Olardyń qatarynda jo­ǵa­ryda atap ótkenimizdeı, Sh.Qal­daıa­qov atyndaǵy oblys­tyq fılar­monııanyń, opera jáne balet teatrynyń tanymal ánshi­leri, «Semser» toby, «О́r­ken» otba­sylyq ansambli, «Asý» trıosy, «Qazyna», «Shattyq» bı an­sam­blderi, ońtústikten shyq­qan kóp­tegen tanymal ánshi-bı­shiler bar. 

Kúngeı eli elordalyq jas tur­­ǵyndar úshin de tartýlar ázir­lepti. Solardyń biri – «Kúsh atasy – Qajymuqan» anı­ma­sııalyq fılmi. Atalmysh mýlt­fılmniń tusaýy Oqýshy­lar saraıynda kesildi. Mýlt­fılmde Qajymuqan Muńaıt­pasovtyń erlikteri kórse­tiledi. 2D formatyndaǵy týyndyny Shymkenttegi «SAQ» kınostý­dııasy túsirgen. Kórsetilim re­jıs­seri Batyrhan Dáýrenbekov bol­sa, ssenarıı avtory jáne pro­dıýseri Baqytjan Quljabaev. As­tana qalalyq qýyrshaq teatrynda qoıylǵan «Altyn balyq», Astana sırkinde usynylǵan «To­mırıs» týyn­dylary da balalar úshin óte tartymdy bolǵanyn aı­ta ketken jón.

Ońtústik Qazaqstan oblysy kúnderiniń ashylýy barysynda ótken brıfıngte oblys ákiminiń orynbasary «Ońtústiktiń 7 ke­remeti» degen ataýmen erekshe je­ti sharanyń ótkiziletinin baıan­daǵan bolatyn. Sol jeti sha­ranyń birazy ótip ketti. Ony jo­ǵaryda aıttyq. Al endi búgin, ıaǵ­nı, Qurban aıt meıramynyń birinshi kúni «Etnoaýylda» 5000 adamǵa arnap palaý pisirilip, «1 qaýyn, 1 qarbyz» ataýymen 20 myń tonna qaýyn-qarbyz tegin taratylmaq. Sondaı-aq, búgin «Báıterek» monýmentiniń aldynda ońtústikqazaqstandyq ónertapqysh Erkinbek Bókebaev qurastyrǵan qazaq arbasymen kelýshilerge aıttyq dám usy­nylady. Al 1-2 qyrkúıek kún­deri 2 qabatty aǵylshyn av­to­­býsymen elordanyń adam kóp shoǵyrlanatyn jerleri men Máń­gilik el, Saryarqa kó­she­­le­rinde mýzykalyq sherý uıym­dastyrylmaq. Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń elor­da­daǵy kúnderi EKSPO qala­shyǵyndaǵy gala-konsertpen qorytyndylanatynyn da aı­ta ketken jón. 3 qyrkúıekte qa­la­­­shyqtaǵy amfıteatrda Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynan shyq­qan tanymal ánshiler qala tur­ǵyndary men qonaqtary úshin óner kórsetetin bolady. 

Aıgúl SEIIL, Qymbat TOQTAMURAT, Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»